Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی

-           Gelo Em Ji Xwebûna Xwe Dûr Dikevin? (ceribandinek) Destpêk Serêsibê ku mirov çavên xwe xewa şîrîn vedike, berî ku silavê bide tiştekî û kesekî, destê wî/wê diçe ser telefonê. Di nav çend deqeyan de ew ji şer, kuştin, krîzên aborî, gotegotên xelkê, wêneyên kesên bextewar û hişyariyên ji nû ve nûbûyî haydar dibe. Hê ranebûye, hişê wî bi sed deng û wêneyan tije dibe. Ev rewşa rojane ya mirovê serdema me ye û bi dîtina min mijara herî girîng a vê serdemê ne teknolojî bi xwe ye, tiştê ku teknolojî bi derûna mirov dike ye. Cihana niha bi du pêvajoyên mezin re rû bi rû ye. Yek, hişê çêkirî – HÇ (artificial intelligence – AI) ye ku ziman, wêne û ramanê diafirîne. Ya din, alozî û tevlihevbûna zanîn û agahiyan e ku tê de rastî û derew bi hev ve diçin. Her du jî li ser pirsa herî kevn a derûnnasiyê (psychology) disekinin: mirov kî ye, û ew bi çi awayî ji xwe û xwebûna xwe haydar e? Ez ê hewl bidim ku bi alîkariya çend têgehên bingehî...

(ceribandinek) Derbirîna hizr û ramanên neteweyî asta hişmendiya bîra neteweyî bilind dike û mirov jêhatî û bi hêjmet, bilîmet dike. Nexweşiyên derûnî (psychological disorders) çavkaniya xwe ji serpêhatî û ezmûnên mirovî werdigirin; û ji ber ku mirov nikare serboriya xwe li hemberî karvedanên rûdanê derbibire, ew ezmûn dibin kêşe, girîft û derhişî (unconscious), lê winda nabin, paşê jî bandorê li laş, fikir, raman, tevger, reftar, hest û nestên mirov dikin. Û li gorî radeya rageşiya wan, dibin nexweşî û bêpergaliyên derûnî û giyanî. Belawelabûna bala mirov ango wendabûna zîq û zûrbûnê (loss of focus) ji nebûna derûnekê tendirust û ji qelsiya şexsiyetê tê. Bîra trawmatîk a hevpar (collective traumatic memory) berevaniya hevpar a derûnî xurt û bihêztir dike. Paşdebirin (flashback) û pêşdebirin (flashforward) weke bibîrxistin û pêşbîniyekê xuya dibin. Îmajên erênî û nerênî li ser erka kakila vegotinê û bîra cewherî û binyadî (essential memory) tên honandin. Çîroka hebûnê dibe kereste ...

Dema mirov li hizr û ramanên neteweyî yên Kurdan dinêre, bi gelemperî ew tenê weke diyardeyeke siyasî an dîrokî tê fêmkirin — rojhilata navîn a ku hatiye parçekirin, sînorên Sykes-Picot, serhildan û binketin. Lê ji nêrîneke derûnkolerî ve (psychoanalytic perspective), her hest û her têgihiştina neteweyî ya Kurdan di eslê xwe de xebateke psîşîk ango çalakiyeke derûnê (psychic activity) ye — tiştek ku di kûrahiya derûnê de çê dibe, berî ku bibe ramanek an sloganeke siyasî. Loma jî ger em bixwazin têkiliya di navbera dewletên serdest (Tirkiye, Îran, Iraq, Sûriye) û gelê Kurd ê bindest de rast bifêmin, divê em tenê berê xwe nedin dîroka wan a derxweyî, lê belkî berê xwe bidin wê ezmûna navxweyîn a ku her du alî lê dijîn û ku bi awayekî domdar wan diwelidîne/diafirîne. Sigmund Freud, damezrînerê derûnkoleriyê (psîkanalîzê), dibêje ku derûn û psîşeya mirovî ji sê qatan pêk tê: nizimezî/id (daxwaz û şehwetên xwezayî), ezî/ego (ez ku hewl dide di navbera daxwaz û rastiyê de bibe mêzên) û bilin...

Destpêk Hişê Çêkirî – HÇ (artificial intelligence – AI), medyaya civakî (social media) û tenêtî (loneliness) îro sê mijarên navendî yên gotûbêjê ne. Li ser rû ev pirsên teknolojîk in, lê di bingeha xwe de pirsên derûnî û zimanî ne: mirov çawa xwe dibîne, kî li wî/wê dinêre û kî bi wî/wê re dipeyive? Derûnkoleriya (psychoanalysis) klasîk û ya postkolonyal dibêjin ku xwebûn (self) di têkiliya bi yê-din (the Other) re û di nav ziman de tê avakirin. Di vê nivîsê de dixwazim nîşanî we bidim ku platformên dîjîtal û modelên zimanî ên mezin (large language models) çawa ji bo xwebûna sexte (false self) û bindestiya derûnî (psychological subjugation) zemînek nû çê dikin. Ew bi rêya dahûrîneke teorîk li ser çar beşan diçe: neynika ekranê, derhişiya algorîtmîk, trawmaya bêyî şahid (trauma without a witness), û ziman û kolonyalîzma dîjîtal (digital colonialism). 1. Neynik dibe ekran Winnicott diyar kir ku dema xwebûna rastîn (true self) ji ber hewcedariyên derxweyî tê astengkirin, mirov ji ...

Destpêk Li gorî Sullivan, du kom guhêrbar bandorê li kesayetî û reftar û tevgeran dikin: ya yekem handeriya dabînkirina hewcedariyên zindewerî (biological needs) ye, ya duyem jî handeriya dabînkirina hesta ewlehiyê (sense of security) ye (Sullivan, 2013; Sullivan, 1974). Kesayetî gilokeke (configuration) rewşên navtakekesî yên dubare û domdar e. Taybetmendiyên rewşên kesayetî û yên navtakekesî ewqasî nêzîkî hev in ku ji hev nayên veqetandin. Kesayetî, gilokeke reftar û tevgerên navtakekesî ye ku tê çavdêrîkirin (Sullivan, 2013; Chatelaine, 1981; Conci, 2012). Takekes ji destpêka pitiktiyê ve weke endamekî jiyana civakî ya navtakekesî dijî. Herçiqasî Sullivan qîmeta têgehên weke rakendî û geşedana zindewerî (biological maturation) kêm nekiriye jî, nêrîna wî ya sereke ev e ku “bi encama hevkariya civakî hebûna mirov hîn watedartir dibe” (Sullivan, 1954; Conci, 2012). Dibe ku serpêhatiyên mirov ên navtakekesî erka wî ya fîzyolojîk jî vebiguherînin; bi vî awayî organîzma (mirov) ...