Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی

            Em Naxwazin xwe bi ziman ve biwestînin. Tê bîra min - eva min di du-sê ciyan de nivîsandiye - berî vê bi çel-heftê salî, rojekê, em, ev Berê Yekê, rûnişti bûn. Rûniştineke taybet bû. Gotin: - Werin, em her yek zimanekî biyanî hîn bibin ku em pê xizmetê welatê xwe bikin.             Hineka got: - Em ê Almanî hîn bibin.             Hineka got: - Firansizî.             Hineka got: - îngilîzî.              Ji min pirsîn, gotin: - Tu wê çi hîn bibî?   Min got: - Kurmancî. "Ha-ha…" gî keniyan. Gotin: - Ma tu Kurmancî nizanî?             Min got: - Law! baş e! Ereb Erebî nizanin? Tirk Tirkî nizanin? Faris Farisî nizanin? ...

Destpêk Ziman û derûnkolînerî du qadên zanistî ne ku di sedsala bîstî de pêwendiyeke kûr û berfireh di navbera xwe de ava kirin in. Ji aliyekê ve, ziman weke amûrek bingehîn a ragihandinê tê zanîn; ji aliyê din ve, derûnkolînerî, weke rêbazek ji bo lêkolîna zihn û hişmendiya derhişî (unconscious mind), nîşan dide ku ziman ne tenê wekî navgîna danûstandinê, lê di heman demê de weke mînak û nîşaneya jîna navxweyî (hundirîn) ya mirovî jî xizmetê dike. Sigmund Freud, damezrînerê derûnkolîneriyê, pêwendiya di navbera ziman û derûniyê de yekem car bi awayekî sîstematîk vekolî. Di nêrîna Freud de, parapraxis — ango xeletiyên devkî yên bêmane wekî 'Freudian slips' (xeletiyên Freudî) — nîşan didin ku derhişî di şiqîtin û xeletiyên axaftinê de xwe eşkere dike. Di heman demê de, xewn û sembolên wan di nav zimanê wêneyî de cihê xwe digirin û werger û şîrovekirina wan di zanista derûnkolîneriyê de roleke sereke dilîzin. Lacan, derûnnas û fîlozofê fransî, bi angaşta xwe ya navdar a ku ...

Destpêk Di psîkanalizê de, rêveber ne tenê mirovekî ku karûbaran organîze dike; ew kesekî ku dinamîkên kûr ên derhişî (unconscious) yên koma xwe bi rêve dibe. Freud (1921) di xebata xwe ya Derûnnasiya Komê û Dahûrîna Eziyê ( Group Psychology and the Analysis of the Ego) de nîşanî me da ku pêwendiyên di nav grûpan de bi heman mekanîzmayên derûnî yên ku di têkiliyên du-alî de dixebitin ve girêdayî ne: xwewekdîtin (identification), veguhestina hestan (transference), û mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms). Ji ber vê yekê, serkêşiya bibandor (effective leadership) ne tenê meseleke teknîkî ye, lê berî her tiştî meseleke derûnî (psychological) ye. Di cîhana rêvebiriya îro de, cûdahiya di navbera rêvebirî (management) û serkêşiyê (leadership) de xalek girîng e ku divê bê fêmkirin. Gelek caran ev du têgeh wek heman tiştî têne dîtin, lêbelê di rastiyê de rolên ji hev cihê dilîzin. Piraniya rêveberan ji bo birêvebirina erkên teknîkî û rêxistinî (organizational) têne perwerdekirin, lê...

Destpêk Hişê çêkirî (artificial intelligence), di nîvê sedsala bîstî de wekî dîsîplînek zanistî dest pê kir û di van deh salên dawî de geşedanên mezin bidest xist. Ji destpêkê ve sê nêzîkbûnên sereke derketin holê: HÇya sembolîk (symbolic AI), torên norona çêkirî (artificial neural networks) û nêzîkbûna norosembolîk (neurosymbolic approach) ku her du rêbazan bi hev re tîne holê. Lêkolerên sereke yên vî warî, wekî Herbert Simon, John McCarthy û Allen Newell di destpêkê de wisa bawerî dianîn ku bi kodkirina zanistê bi şêweyeke sembolîk û mantiqa formel hişê giştî yê çêkirî – HGÇ (artificial general intelligence – AGI) dikare bê bidestxistin. Vê nêzîkbûnê ku wekî bernamekirina mantiqî jî tê nasandin, di heyameke dirêj de têkçû lê di serîlêdanên taybetî wekî pergalên pisporî (expert systems) û lîstikên stratejiyê de serfiraziya xwe nîşanî me da. Piştî sedsalekê, bi pêşketina torên norona kûr (deep neural networks) û modelên zimanê mezin – MZM (large language models - LLM), nêzîkbûna fê...