Destpêk
Fîlmê 12 Mêrên Hêrsbûyî ku ji aliyê derhênerê navdar Sidney Lumet ve hatiye kişandin û senaryoya wê ji nivîskarê Amerîkî Reginald Rose ye, yek ji berhemên herî girîng ên dîroka sînemayê tê hesibandin. Fîlm li ser civîna 12 endamên jûriyê ya dadgehê radiweste ku biryara jiyan û mirina xortekî bi tawanî hatiye girtin didin.
Ji nêrîna derûnkolerî (psîkanalîz), fîlm mîna qadeke azmûna testa şexsiyetan e. Her yek ji wan 12 mêran — bi taybetmendiyên xwe yên kesayetî, dîroka jiyana xwe ya binhişî (subconscious) û derhişî (unconscious) û mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) yên cuda — encamekê nîşanî me didin ku derûniya mirovan çawa li ser biryarên civakî û hiqûqî bandorê dike.
Bîrdoziyên Sigmund Freud û Erik Erikson, Karen Horney û Carl Jung dikarin wekî çarçoveya dahûrînê werin bikar anîn. Fîlm ji hêla nêrîna xwebûn, nizimezî (id), ezî (ego), bilindezî (superego), rengvedanê (projection), cihguhertinê (displacement) û şîkar û dînamîkên komê (group dynamics) ve tê vekolîn.
Di vê nivîsê de, em ê kesayetiyê ji perspektîfa derûnkolerî dahûrîn bikin, mekanîzmayên berevaniyê ku di fîlmê de xuya dibin nîşan bidin û encamên teorîk ji berhemên bingehîn ên derûnnasiyê derbixin. Armanca sereke ev e ku em nîşan bidin ka meriv çawa dikare fîlmekî weke laboratûwara derûnkolerî ya karaktêrên mirovan bibîne.
Dîroka Fîlmê û
Girîngiya Wê
12 Mêrên Hêrsbûyî di sala 1957an de derket — serdemeke ku li Amerîkayê giraniya pergala hiqûqî û mafên takekesî (individual rights) mijara sereke bûn. Di vê çarçoveyê de, piraniya endamên jûriyê ji çîn û tabaka navîn û jorîn ya sipî bûn; ev rewş pirsên li ser pêşhikmî û pêşdaraziyê (prejudice), newekheviya civakî (social inequality) û bandora alîgiriya aborî-civakî (socioeconomic bias) li ser dadweriyê derdixe pêş.
Ji bo derûnnasiyê, fîlm qadeke nirxandinê ye; ew pratîka bîrdoziyên Freudî yên ku di wê serdemê de belav dibûn nîşanî me dide. Veguherîna endamên jûriyê — ya ku ji aliyê Jûriyê 8an (Henry Fonda) ve dest pê dike — modela dijvokiyê (counterargument) û bandorgeriyê nîşanî me dide.
Dahûrîna Şexsiyetan bi
Nêrîna Derûnkolerî
Jûriyê
8an — Îdeala Ezî, Xwebûn û Bilindezî
Jûriyê 8an (Henry Fonda) di fîlmê de dengê wijdanê û mantiqê temsîl dike. Ji nêrîna Freudî, ew xwebûn û bilindeziya pêşkeftî nîşan dide. Bilindezî, wekî ku Freud gotiye, ew aliyê kesayetiyê ye ku norm û nirxên civakê tê de cih digirin; Jûriyê 8an van nirxan bi rengekî avaker (constructive) bikar tîne.
Yê ku Jûriyê 8an ji yên din cuda dike ne tenê aqilê wî ye, belkî fêm û têgihîştina wî ya kûr jî ye. Ew hevdiliya venasînî û zanistî (cognitive empathy) — hestkirina agahdar bi rewşa yên din re — û rêkxistina hestyarî (emotional regulation) — kontrolkirina hestên xwe li hemberî zextê komê — baş nîşan dide. Di bîrdoziya têkiliyên heyberê (object relations) de, ev nîşana geşedana derûnî ya asta bilind e.
Jûriyê
3yan — Cihguhertin (Displacement) û Rengvedana Derhişî (Unconscious Projection)
Jûriyê 3yan kesayetî û karakterê herî girîng ê dahûrînê ye. Têkiliyeke wî ya zehmet û birûsk bi kurê xwe re hebû — û ev dîroka birînê ya ku nehatiye çareserkirin, wî dikişîne ku hestên xwe yên negatîf bi giştî li ser xortê bi tawanî hatî girtin bixe — ev jî cihguhertin e.
Ev prosesa cihguhertinê (displacement) ye — yek ji mekanîzmayên berevaniyê yên herî hevpar ên Freudî ye. Jûriyê 3yan hêrsa xwe ya li ser kurê xwe rasterast nîşan nade, belkî wê hêrsê bi rengekî ku ji aliyê civakê ve maqûl û qebûlpêker e — biryarkirina li dijî tawanbar — derbirîn dike. Vê hêrsa veguhestî (transferential anger) xwe di axavtinên wî yên tûj, hişk û bi berdewamî hest û emosiyonel de nîşanî me dide.
Di dawiya fîlmê de, dema Jûriyê 3yan wêneyê kurê xwe derdixe û li ber wê dizêwe, ev sahne — di çarçova derûnkolerî de — hilweşîna katartîk (cathartic breakdown) e. Ew ji bo careke yekem pêwendiya êşa xwe ya rastîn bi biryara xwe ya jûriyê re fêm dike û dihêle ku xwebûna xwe biguheze.
Jûriyê
10an — Pêşdarazî (Prejudice) û Alîgiriya Koma Navxweyî (In-Group Bias)
Jûriyê 10an karakterê herî eşkere yê pêşdaraziyê temsîl dike. Axavtinên wî yên li dijî koma kêmîneyan a civakî ji pêşhikmî û alîgiriya koma navxweyî û biçûkdîtin û dûrxistina koma derveyî (out-group derogation) saz dibin. Di bîrdoziya nasnameya civakî (social identity theory) ya Tajfel û Turner (1979) de, ev prosesa xwe-bilindkirin û xwe-giramkirina bi rêya kêmkirina yên din pêk tê.
Axavtinên Jûriyê 10an — ku hem ne-wijdanî hem jî ne-exlaqî ne — ber bi dawiyê ve bê bersiv dimînin. Endamên din rûyên xwe jê vedigerînin û dev jê berdidin. Ev bertek û reaksiyona komê nîşanî me dide ka kom dikare ji xwebûna xwe fêr bibe û normên exlaqî bicîh bîne.
Jûriyê
4an — Maqûlkirin (Rationalisation) û Hişkbûna Venasînî û Zanistî (Cognitive
Rigidity)
Jûriyê 4an karakterekî biaqil û bi nîzam nîşanî me dide; lê ew di bin bandora maqûlkirinê (rasyonelkirin) de ye. Ew delîlên xwe bi rengekî zanyarî pêşkêş dike û xuya dike ku tu hestyarî pê re tune ye. Di Freudiyê de, ev nîşana rewşenbîrîkirinê (intellectualisation) ye — mekanîzmayeke berevaniyê ku tê de mirov hestên xwe bi rêya dahûrîna rewşenî vedişêre.
Dema Jûriyê 9an dipirse ka bîniyên wê jinê li jêr şopa kozikê ya li ser pêla wê hatibûn xuya kirin, Jûriyê 4an di nav xwe de rawestî dimîne. Ev sahne — di asta psîkanalîtîk de — nîşanî me dide ka hişkbûna venasînî û zanistî (cognitive rigidity) dikare çawa dengê dilsoziyê biêşîne.
Komramîn (Groupthink) û
Dînamîkên Komê
Bîrdoziya komramîn (groupthink) a Janis (1972) nîşanî me dide ku kom, dema ku zext li ser tê, dikarin biryarên şaş û dûrî aqilan bigirin. Di fîlmê de ev yek bi zelalî xuya dibe: di destpêkê de 11 kes li dijî xort dengê xwe didin, ne ji ber ku delîl pejirandî ne, belkî ji ber ku bêçaretiya civakî û zextê hevberdêliyê kok û bingeh in.
Sê nîşanên komramînên di fîlmê de bi zelalî xuya dibin: (1) xeyalê yekdengiyê (illusion of unanimity); (2) zextê li ser dijvokên (pressure on dissenters) — zextê li ser Jûriyê 8an; (3) xwe-sansûrkirin (self-censorship) — ku yên navberî guman û pirsên xwe veşêrin.
Dahûrîna Narsîsîzm, Trawma
û Rewşenbîriyê
Birîndarbûna
Narsîsîstîk (Narcissistic Injury) û Karaktera Jûriyê 3yan
Di derûnkoleriya nûjen de, birîndarbûna narsîsîstîk wekî aliyekî bingehîn ê derûniya Jûriyê 3yan tê fêm kirin. Dema kurê wî ji wî veqetiyaye, ev rûdan bingeha xwebûna Jûriyê 3yan xistiye tengaviyê. Zanyarê derûnnasiyê Heinz Kohut (1971) rave kiriye ku mirov dema yekpareya xwebûna (self-cohesion) xwe wenda dike, êş û hêrs wekî berteka yekem (ewilêk) derdikevin.
Di fîlmê de Jûriyê 3yan kurê xwe yê rastîn li ber deng û bîranîna xwe dixe, lê xortê bi tawanî hatî girtin wekî cihgir (proxy) bikar tîne. Di vê wateya analîtîk de, xwestina cezakirina xortekî ji bo Jûriyê 3yan ne meseleyeke hiqûqî ye; ew mecazekî ye ji bo kontrolkirina sûcdarîya kurê xwe yê bi rastî.
Şîkar
û Dînamîkên Çînî û Civakî (Class Dynamics)
Fîlm di heman demê de rageşiya çînî (class anxiety) û berxwedan û parastina rewşê nîşanî me dide. Jûriyê 4an — borsayekî dewlemend — bi giranî bi pergalê ve girêdayî ye; ji bo wî pergal baş kar dike. Ji bo Jûriyê 11an — koçberek — pergala hiqûqî maneyeke cuda ye: ew bi kul û keder li benda dadweriyê ye.
Ev bi bîrdoziya nasnameya civakî ya Henri Tajfel û John Turner (1979) ve girêdayî ye: her kes li gorî koma xwe ya civakî di mijarê de tevdigere. Jûriyê 9an — pêragirê pîr — jînenîgariya jinê bîna ji perspektîfa mirovekî kevnesal û dîtbar fêm dike; ev bawerî û hevdiliyeke ku yên-din jê bêpar in.
Xweserî û Wêrekiya
Exlaqî (Autonomy and Moral Courage)
Di bîrdoziya geşedana exlaqî (moral development) ya Lawrence Kohlberg (1969) de, mirov dikare bibêje ku Jûriyê 8an di asta piştî-kevneşopiyê (post-conventional) de ye — ew li gorî prensîbên exlaqî tevdigere, ne li gorî qaîdeyên civakî an jî zextê komê. Jûriyê 3yan û 10an ji hêla din ve di astên kevneşopiyê (conventional) de mane.
Dema Jûriyê 8an bi tenê dengê berberiyê dide, ev ne tenê wêrekiya hiqûqî ye; di asta derûnî de, ew pêşveçûna xwebûnê — hêza eziyê (ego strength) — û sepandina rast a bilindeziyê nîşanî me dide.
Bişaftina Xort û
Meseleyên Exlaqî
Fîlm di dawiyê de nêrîna Jungî ya "siyê" (shadow) jî vedihewîne. Bîrdoziya Carl Jung dibêje ku her kes parçeyên nexweşiyên derhişî yê xwebûna xwe di endamên din ên civakê de rengvedanê dike. Mêrên jûriyê xwe wekî xwedan — aliyekî pergala dadweriyê — dibînin, lê di rastiyê de hin ji wan bi gumanan û tirsên xwebûna xwe re rû bi rû ne.
Di dawiyê de, dema biryara berberiyê tê wergirtin û xort azad dibe, fîlm ne tenê dibêje ku pergal rast e; ew dibêje ku meriv dikare di bin zextê komê û kêşeyên derûnî de jî biryareke rast bide. Ev sinc û exlaqên felsefî wekî "wêrekiya sivîl" (civil courage) a Hannah Arendt — wêrekiya siyasî û medenî — tê parastin.
Encam
Fîlmê '12 Angry Men' (1957), ji nêrîna derûnkolerî, di çend astên cuda de xwe nîşanî me dide: asta kesayetiyê, asta komê û asta civakê. Her yek ji 12 karakteran nûnerê bîrdoziyeke derûnî ye; kom jî qadeke azmûnê ye ku bingehên tevger û reftarê mirovan teswîr dike.
Serrêstiya herî girîng: prosesên derhişî (unconscious processes) — yên ku bê sehî û bê hişmendî çêdibin — di biryarên hiqûqî de — ku divê bi tevahî mantiqî bin — roleke mezin dilîzin. Cihguhertin, rengvedan û komramîn dikarin dadweriyê xerab bikin; ev mesele ne tenê fîlmek e, bêlkî di rastiya pergalên hiqûqî yên cîhanê de jî pêk tê.
Ji bo derûnnasiya civakî (social psychology), fîlm nîşanî me dide ka mirovek dikare veguherîna zanistî û venasînî (kognitîf) û exlaqî di komeke mezin de pêk bîne. Ev aliyê Jûriyê 8an — ku bi sebirî, hevdiliyê û mantiqê dixebite — wekî modeleke psîkolojiya kesayetiya saxlem hatiye pêşkêşkirin.
Di encamê de, '12 Angry Men' ne tenê fîlmekî klasîk e; ew belgeyeke derûnkolerî ya mirovahiyê ye ku nîşanî me dide ka rewşa navxweyî ya mirovan çawa biryarên derve saz dike. Ev zanista kûr — a Freud, Horney, Kohut, Kohlberg û Tajfel ve — fêmkirina fîlmê hêj zelaltir dike.
Çavkanî
Arendt, H. (1963). Eichmann in Jerusalem: A report on the banality of evil. Viking Press.
Freud, A. (1936). The ego and the mechanisms of defence. Hogarth Press.
Freud, S. (1923). The ego and the id. W. W. Norton & Company.
Janis, I. L. (1972). Victims of groupthink: A psychological study of foreign-policy decisions and fiascoes. Houghton Mifflin.
Kohlberg, L. (1969). Stage and sequence: The cognitive-developmental approach to socialization. In D. A. Goslin (Ed.), Handbook of socialization theory and research (pp. 347–480). Rand McNally.
Kohut, H. (1971). The analysis of the self: A systematic approach to the psychoanalytic treatment of narcissistic personality disorders. International Universities Press.
Lumet, S. (Director). (1957). 12 angry men [Film]. Orion-Nova Productions.
Rose, R. (1956). Twelve angry men [Television play]. CBS.
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Brooks/Cole.
Vaillant, G. E. (1992). Ego mechanisms of defense: A guide for clinicians and researchers. American Psychiatric Press.
Comments
Post a Comment