JI ‘BÎRA BÊBINÎ’ NAV Û NASNAVEYA KURD

Destpêk

Di xeleka dahûrîna derûnkolînerî (psîkanalîtîk) ya nav û nasnameya takekesî de, nav û nasname dikarin bibin cihê şerê navxweyîn (hundurîn) ên mirovan. Dema em vê perspektîfê li ser rewşa gelê kurd û Kurdistanê bicih tînin, derdikeve holê ku çawa siyasetên navgirtinê û tunekirinê yên dewletên dagirker bandoreke kûr li ser nasnameya takî (ferdî) û civakî ya kurdan kiriye.

Ev nivîs li ser bingeha bîrdoziyên derûnkolînerî yên derbarê nav û nasnameya tak-e-kesî, rewşa nasnameya kurdan dahûrîn bike û nîşan bide ka çawa siyasetên qedexekirina nav û zimanê kurdî di navbera kurdan de rewşeke "bîra bêbinî" (blind well) çêkiriye ku di wê de nasnameya rastîn tê veşartin û mirov di navbera hebûn û tunebûnê de dimîne. Armanca sereke ew e ku em binêrin ka çawa nav û zimanê dayikê ji bo kurdan ne tenê amûrên ragihandinê ne, di heman demê de bingehên brevanî, berxwedanê, xwebûn û hebûna nasnameya rast(eq)în in.

Li gorî Donald Winnicott û bîrdoziya wî ya "dayika têra xwe baş" (good enough mother), zarok dema di çavê dayikê de weke neyniyekê xwe dibîne tê têkûz û temamkirin û perçeyên wî yekgirtî dibin. Lê dema dayik di rewşeke "zindî, lêbelê derûnî (giyanî) mirî" de be, zarok nikare nasnameya xwe ya yekgirtî çêbike û di navbera hebûn û tunebûnê de dimîne. Ev teorî dema li ser rewşa civakî ya gelê kurd tê sepandin, em dibînin ku Kurdistan weke "dayika civakî" di rewşeke ambîvelans de ye ango ‘sax e lê nanê miriya dixwe’.

Siyasetên navgirtinê yên dewletên dagirker ên weke Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriye, bi şêweyekî sîstematîk hewl dane ku navê "kurd" û hertiştê pêwendîdar bi vê nasnameya qewmî û nijadî (etnik) re ji bîra civakê jê-bibin/jê-bikin. Ev siyaset ne tenê di asta fermî de hatiye sepandin, di heman demê de di jiyana rojane de jî bi qedexekirina navên kurdî ji zarokan, qedexekirina zimanê kurdî di dibistanan de û bi darê zorê navên ne-kurdî li kurdan kirin hatiye bicih kirin.

Lê navê "kurd" weke şîfreyeke derûnkolînerî kar kiriye. Ev nav di hundurê malbatên kurd de bi dizî hatiye parastin û wergirtin. Diya ku zarokê xwe bi navê "Mehmet" yan "Ali" tomar dike, lê di malê de bi "Hişyar" yan "Berîtan" bang dike, di rastiyê de nasnameya rastîn di şêweyeke veşartî de diparêze. Ev yek bi konsepata "false self" (xwebûna derewîn) ya Winnicott re vedihevîne ku tê de mirov ji bo berevanî û parastina xwebûna xwe ji zererê xwebûn û şexsiyeteke derewîn çêdike lê nasnameya rastîn di hundur (navxweyî) de diparêze.

Bîra bêbinî û rewşa nasnameya veşartî

Çîroka bîra bêbinî ya ku di dahûrîna kurdan de hatiye behs kirin, dikare weke metaforek ji bo rewşa derûnî a kurdan were xwendin. Bîra bêbinî cihekî ye ku mirov dikeve lê nikare ji wê derkeve, hertim vedigere xala destpêkê. Ev rewş bi rewşa gelek kurdan re vedihevîne ku di navbera nasnameya fermî ya wan (ya ku ji aliyê dewletê ve hatiye ferz kirin) û nasnameya navxweyî (hundurîn) ya wan (ya kurdî) de dimînin.

Zarokên kurdan ku di dibistanê de bi zimanê tirkî, erebî yan farsî perwerde dibe lê di malê de kurdî diaxive, di jiyana xwe de herdem di navbera du cihanên cuda de derbas dibe. Ev rewş dikare bibe sedema "identity confusion" (tevliheviya nasnameya) û "dissociation" (veqetandinê) ku di derûn û giyana mirov de birîn û bandorên kûr çêdike.

Di vê çarçoveyê de, cihên weke mal, dibistan û civaka giştî ji bo zarokên kurd dibin sê dîmensyonên cuda ên nasnameya. Di malê de ew kurdê rastîn e, di dibistanê de divê bibe takekesê din, di civakê de jî divê di navbera van her du nasnameyan de hevsengiyêkê (balance) çêbike. Ev rewş dikare bibe sedema girîft û gelemşeya derûnî û giyanî ya mezin.

Zimanê dayikê weke bingeha nasnameyê

Li gorî Jacques Lacan û bîrdoziya wî ya zimaniyê, zimanê dayikê ne tenê amûreke ragihandinê ye, di heman demê de bingeha nasnameya rêza sembolîk "symbolic order" ye. Dema zimanê dayikê tê qedexekirin yan jê tê birrîn, nasnameya mirov di bingeha xwe de tê şikestin; pê re jî hebûn û xwebûna mirov.

Ji bo gelê kurd, zimanê kurdî ne tenê amûreka axaftinê ye, di heman demê de xezîneya çand, dîrok û nasnameya hevpar (kolektîf) e. Dema ev ziman tê qedexekirin kurd ne tenê zimanekî winda dikin, di heman demê de girêdana xwe ya bi dîrok û çanda xwe re jî winda dikin. Ev yek dikare bibe sedema trawmaya çandî "cultural trauma" ku bandorên wê li ser nifşan her didomin.

Lê zimanê kurdî di nav kurdan de weke zimanê binerdî "underground language" hatiye parastin. Di malên kurdan de, di civînên navxweyî (hundurîn) de û di hunermendiyê de ev ziman her berdewam kiriye ku bijî û berxwedanê bike. Ev berxwedana zimanî dikare weke bergiriya zimanî "language resistance" were nas kirin ku nîşan dide çawa gel dikare di bin siyasetên pişavtin û asîmîlasyonê de jî nasnameya xwe biparêze.

Koçberî û penaberî weke girêka bêdawî

Siyasetên tunekirinên li hemberî kurdan, gelek ji wan mecbûr kiriye ku ji welatên xwe koç bikin û li welatên din jiyana xwe bidomînin. Lê ev koçberî ne koçberiyeke "normal" e, ev koçberiyeka ku ji sedema tunekirina nasnameya pêk tê ye. Loma kurd li her derê ku diçin, rastî problemên naskirin û qebûlkirinê tên.

Di vê rewşê de kurd dikarin di rewşeke vegerîna bêdawî "eternal return" de bimînin ku li her derê rastî heman arîşe û pirsgirêkan tên. Ne li welatê xwe dikarin bi nasnameya xwe ya rastîn bijîn, ne jî li welatên din dikarin bi tevahî entegre bibin. Ev rewş bi konsepata cihê sînorî "liminal space" bi xwe re vedihevîne ku tê de mirov ne li vir e ne jî li wir e.

Zarokên kurdên penaberên ku li welatên din ji dayikbûne çêdibin, di rewşeke cihguherîna ducarî "double displacement" de dimînin. Ew ne tenê ji welatê bav û kalên xwe dûr in, di heman demê de ji zimanê dayikê jî dûr in. Ev rewş dikare bibe sedema trawmaya navnifşan "intergenerational trauma" ku ji nifşekê ber bi yê din ve derbas dibe.

Riya derketinê ji bîra bêbinî

Çareseriya vê rewşa "bîra bêbinî" ya ku kurd tê de ne, di çend astên cuda de dikare pêk were:

Di asta takekesî de kurd divê nasnameya xwe ya rastîn nas bikin û qebûl bikin. Ev yek tê wateya ku ew divê ji tirsa xwe ya ji qedexeyên fermî rizgar bibin û dest bi bikaranîna zimanê xwe û çanda xwe ya rastîn bikin. Ev pêvajoya dikare bi alîkariya derûnterapî "psychotherapy" û derûnterapiya çandî "cultural therapy" were piştgirîkirin.

Di asta civakî de, pêwîstî bi avahiya komeleyan û saziyên ku zimanê kurdî û çanda kurdî diparêzin û pêş ve dibin heye. Ev sazî dikarin bibin dibistanên zimanê kurdî, navendên çandî, kombûnên edebî û platformên medyayî ku bi kurdî rênêşan in.

Di asta siyasî de, pêwîstî bi naskirin û parastina mafên kurdan weke gelekî nijadî û etnîkî heye. Ev yek tê wateya qebûlkirina mafê wan ê bi zimanê dayikê perwerdehiyê, mafê wan ê navgirtina bi navên kurdî û mafê wan ê jiyana bi nasnameya ‘xwe’ ya rastîn.

Hêviya nifşên nû û rizgarkirina nasnameya

Kurd jî hêviya xwe ji nifşên nû dikin. Zarokên kurd ên ku îro di şert û mercên baştir de mezin dibin, dikarin bibin ew nifşa ku nasnameya kurd ji ‘bîra bêbinî’ derxin.

Ev nifşa nû, bi sûdwergirtina ji teknolojiya nû (Hişê Çêkirî - HÇ/AI), medyaya civakî û derfet û îmkanên nû yên perwerdehiyê, dikarin zimanê kurdî û çanda kurdî bi awayekî nûjen biparêzin û pêş ve bibin. Ew dikarin bi hunera nû, edebiyata nû û siyaseta nû nasnameya kurd di asta navneteweyî de biqedin û qebûl bikin.

Lê ev pêvajo divê bi sebir û bi hişyariyê were meşandin. Lewre hêza siyasetên tunekiran hîn jî hene û hewl didin ku vê berxwedanê ji holê rakin. Ji ber vê yekê pêwîstî bi stratejiyeke demdirêj û berdest heye ku hem nasnameya kurd biparêze û hem jî li hemberî arîşe û êrîşan xwebûna xwe biparêze.

Encam

Dahûrîna nasnameya kurd di xeleka bîrdoziyên derûnkolînerî de nîşanî me dide ku rewşa kurdan ne tenê kêşe û pirsgirêkeka siyasî an jî civakî ye, di heman demê de bêpergalî û pirsgirêkeka derûnî û giyanî ya kûr e ku bandorên wê li ser takekes û civakê hene. Siyasetên navgirtinê û tunekirinê yên dewletên dagirker di hundurê kurdan de rewşeke "bîra bêbinî" çêkiriye ku tê de nasnameya rastîn tê veşartin û mirov di navbera hebûn û tunebûnê de dimîne.

Lê di heman demê de, berevanî û berxwedana kurdan a ji bo parastina nav û zimanê xwe nîşanî me dide ku mirov dikare li hemberî van siyasetan berxwedanê bike û nasnameya xwe biparêze. Nav û zimanê kurdî ne tenê amûrên ragihandinê ne, di heman demê de bingehên nasnameya û amûrên berxwedanê ne.

Riya derketinê ji bîra bêbinî di qebûl û parastina nasnameya rastîn de ye. Kurd divê ji tirsa qedexeyan rizgar bibin û dest bi jiyana bi nasnameya xwe ya rastîn bikin. Ev yek hem di asta takekesî de û hem jî di asta civakî de divê were kirin. Tenê bi vî awayî kurd dikarin ji bîra bêbinî derkevin û ber bi jiyaneke serbest û bi wate ve biçin.

Di dawiyê de, çîroka nasnameya kurd çîrokeka berxwedanê ye li hemberî tunekirinê. Her nav û peyva kurdî ya ku tê parastin û bikaranîn, di rastiyê de dengekî berxwedanê ye li hemberî bêdengiyê. Û ev berxwedan dê berdewam bike heta ku kurd bikaribin bi nasnameya xwe ya rastîn li her derê bijîn.

Çavkanî

André Green. (1983). The Dead Mother: The Work of André Green

Kohon, G. (2005). The Dead Mother: The Work of André Green. Routledge.

Lacan, J. (1998). The Seminar of Jacques Lacan Book XI: The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis. Norton.

Tesone, J. E. (2009). En las huellas del nombre propio, lo que los otros inscriben en nosotros. Letra Viva.

Winnicott, D. W. (1998). Through Paediatrics to Psychoanalysis: Collected Papers. Karnac Books.

Wheely, M. (1992). Endometriosis and the psychosomatic approach. Journal of Psychosomatic Research, 36(4), 375-381.

 

Termên sereke

Bîra Bêbinî (Blind Well) Metaforek e ku rewşa derûnî û civakî ya kurdan nîşan dide. Bîra bêbinî cihekî sembolîk e ku mirov tê de asê dimîne, nikare derkeve û herdem vedigere xala destpêkê. Di xeleka kurdan de, ev term rewşa nasnameya veşartî û dualî (di navbera nasnameya fermî û rastîn de) îfade dike ku ji ber siyasetên asîmîlasyonê û qedexeyan çêdibe.

Nasnameya Takekesî û hevpar (Individual and Collective Identity) Nasnameya takekesî behsa xwebûna takî (ferdî) dike ku bi nav, ziman û çandê ve tê avakirin. Nasnameya civakî jî girêdayî hest û têgihîştina endambûna komeke hevpar (weke gelê kurd) e.

Dayika Têra Xwe Baş (Good Enough Mother) Têgeheke Donald Winnicott e ku behsa rola dayikê di avakirina nasnameya zarokan de dike. Dayikeke "têra xwe baş" bi têkiliyeke tendirust û piştgir zarokên xwe di yekgirtina nasnameya wî de arîkar dike. Di nivîsê de kurdistan weke "dayika civakî" tê dîtin ku ji ber zextên siyasî di rewşeke ambîvalansê (dualîtî) de ye ku bandorê li nasnameya kurdan dike.

Xwebûna Derewîn (False Self) Têgeheke Winnicott e ku behsa nasnameyeke sexte dike ku mirov ji bo parastina xwe ji zextên derve çêdike. Di xeleka kurdan de, ev tê wateya qebûlkirina navên ne-kurdî (weke Mehmet an Ali) di qada fermî de, lê parastina nasnameya rastîn (weke Alûcî an Brahîm) di hundurê malê de.

Tevliheviya Nasnameyê (Identity Confusion) Rewşeke derûnî ye ku mirov di navbera du an zêdetir nasnameyan de dimîne û nikare yekgirtîbûneke zelal di nasnameya xwe de çêbike. Ji bo kurdan, ev yek ji ber perwerdehiya bi zimanên biyanî (tirkî, erebî, farsî) û qedexekirina zimanê kurdî di dibistanan de çêdibe.

Veqetandin (Dissociation) Pêvajoyeke derûnî ye ku tê de mirov perçeyên nasnameya xwe ji hev cuda dike ji bo ku bi zextên derve re mijûl bibe. Di rewşa kurdan de, ev tê wateya jiyana bi nasnameyeke fermî (ne-kurdî) li dibistanê û nasnameyeke rastîn (kurdî) li malê.

Zimanê Dayikê (Mother Tongue) Li gorî Jacques Lacan, zimanê dayikê ne tenê amûreke ragihandinê ye, lê bingeha "rêza sembolîk" (symbolic order) e ku nasnameya mirov ava dike. Qedexekirina zimanê kurdî tê wateya şikandina bingeha nasnameya kurdan ku dibe sedema trawmayeke çandî.

Trawmaya Çandî (Cultural Trauma) Bandora derûnî û civakî ya ku ji ber qedexe û tunekirina çand, ziman û dîroka komeke nijadî û etnîk çêdibe. Ji bo kurdan, ev yek ji ber siyasetên asîmîlasyonê yên dewletên dagirker pêk hatiye û bandorên wê li ser nifşan berdewam dike.

Zimanê Binerdî (Underground Language) Zimanê kurdî ku di nav malbatan, civînên ne-fermî û hunerê de bi dizî hatiye parastin, tevî qedexeyên fermî. Ev têgeh nîşan dide ka çawa kurdan bi "bergiriya zimanî" (language resistance) li hemberî asîmîlasyonê berxwedan kiriye.

Cihê Sînorî (Liminal Space) Rewşeke derûnî û civakî ye ku mirov ne li "vir" e ne jî li "wir", di navbera du cihan an nasnameyan de asê dimîne. Ji bo kurdên koçber, ev tê wateya nekarîna jiyana bi nasnameya rastîn li welatê xwe û nekarîna entegrebûna tevahî li welatên din.

Cihguherîna Ducarî (Double Displacement) Rewşa kurdên penaber ên ku ne tenê ji welatê xwe, lê ji ziman û çanda xwe jî dûr ketine. Zarokên kurd ên li derveyî welat ji dayik bûne, bi vê rewşê re rû bi rû dimînin ku dibe sedema trawmaya navnifşan.

Trawmaya Navnifşan (Intergenerational Trauma)  Bandora derûnî ya ku ji nifşekê ber bi nifşên din ve derbas dibe. Di xeleka kurdan de, ev tê wateya derûnîbûna ku ji ber qedexe, koçberî û tunekirina nasnameyê ji dêûbavên kurd ber bi zarokên wan ve tê veguhestin.

Bergiriya Zimanî (Language Resistance)  Berxwedana çalak a parastina zimanê kurdî li hemberî siyasetên qedexekirinê, bi rêya bikaranîna wî di malê, hunerê û civakê de. Ev têgeh hêza kurdan a parastina nasnameya xwe nîşan dide.

Rêza Sembolîk (Symbolic Order)  Têgeheke Jacques Lacan e ku behsa avahiya civakî û çandî dike ku bi ziman, sembol û norman tê avakirin. Zimanê dayikê di vê rêzê de roleke bingehîn dilîze û qedexekirina wî rêza nasnameya mirov dişkîne.

Derûnterapiya Çandî (Cultural Therapy) Şêweyeke terapiyê ye ku li ser hêmanên çandî disekine ji bo arîkariya mirov di têgihiştin û qebûlkirina nasnameya xwe de. Ji bo kurdan, ev dikare tê wateya piştgirîkirina bikaranîna ziman û çanda kurdî ji bo çareserkirina trawmayên nasnameyê.