Destpêk
Trawma (trauma), di warê tendirustiya derûnî de, wek rûdanên dijwar ên ku bandoreke neyînî û domdar li ser takekesan çêdikin tê pênasekirin. Di dehsalên dawî de, fêmkirina me ya derbarê bandora trawmayê li ser tendirustiya derûnî û civakî bi awayekî berbiçav pêş ketiye. Ev geşedan bi taybetî ji ber geşedana qada derûntrawmayazanistiyê (psychotraumatology) pêk hatiye ku xwe dispêre lêkolînên ji gelek dîsiplînên cuda yên wek derûnnasî (psychology), derûnbijîşkî (psychiatry), norozindewerî (neurobiology) û zanistên civakî (social sciences).
Armanca vê nivîsê ew e ku bandora berfireh a trawmayê li ser takekesan û civakê ji perspektîfa derûntrawmayazanistiyê binirxîne. Em ê bi taybetî li ser têgehên sereke yên wek rageşiya trawmatîk (traumatic anxiety), bengîtiya trawmatîk (traumatic bonding), nexweşiya kesayetiya piştî trawmayê (posttraumatic personality disorder), noroza trawmatîk (traumatic neurosis) û nexweşiya stresê ya piştî trawmayê (post-traumatic stress disorder) bisekinin. Her wiha, em ê li ser bandora trawmaya hevpar (collective trauma) û trawmaya nifşî (intergenerational trauma) jî lêkolînê bikin, da ku fêmkirineke berfirehtir a bandora trawmayê li ser civakê pêşkêş bikin.
Çarçoveya Teorîk: Derûntrawmayazanistî
Derûntrawmayazanistî wek qadeke serbixwe di salên 1980yan de dest pê kir ku pêş bikeve, lêbelê koka wê digihîje lêkolînên ser şokên şer ên di sedsala 19an de. Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, bi taybetî bi lêkolînên li ser kesên ku ji kampên naziyan rizgar bûbûn, ev qad bêhtir bala lêkoleran kişand. Geşedaneke girîng di sala 1980yî de çêbû, dema ku Nexweşiya Stresê ya Piştî Trawmayê (NSPT) cara yekem di Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-III) de hat danasîn. Ev bû destpêka standardîzekirina pênaseya trawmayê û encamên wê yên derûnî di warê klînîkî de.
Di derûntrawmayazanistiyê de gelek perspektîfên teorîk hene ku hewl didin bandora trawmayê rave bikin. Bîrdoziya pêvajoya agahiyê (information processing theory) destnîşan dike ku trawma dibe sedema têkçûna pêvajoya normal a agahiyê di mêjî de ku dibe sedema bîranînên trawmatîk ên ku nayên kontrolkirin. Bîrdoziya zinderûncivakî (biopsychosocial theory) bandora hevpar a hêmanên biyolojîk, derûnî û civakî li ser geşedana pirsgirêkên piştî trawmayê destnîşan dike. Bîrdoziya girêdanê (attachment theory) girîngiya têkiliyên girêdanê di geşedana bertekên piştî trawmayê de destnîşan dike, bi taybetî di zarokatiyê de. Bîrdoziya fêrbûna civakî (social learning theory) destnîşan dike ka çawa trawma dikare bi riya çavdêrî û modelkirina civakî were fêrbûn û veguhestin. Perspektîfa ekolojîk jî girîngiya konteksta fireh a civakî û çandî di fêmkirina bandora trawmayê de destnîşan dike. Ev perspektîfên cuda alîkar in ku em fêm bikin ka çawa trawma dikare bandorê li ser takekesan û civakê bike bi riya mekanîzmayên cuda yên biyolojîk, derûnî û civakî.
Rageşiya Trawmatîk
Rageşiya trawmatîk yek ji encamên herî berbiçav ên serpêhatiyên trawmatîk e û bi tirs û rageşiya (anxiety) domdar piştî rûdaneke trawmatîk tê nasîn. Lêkolînan nîşan daye ku ev rewş dikare bibe sedema guherînên fizyolojîk di mêjî de, bi taybetî di amîgdala û hipokampûs de ku rol di bîranîn û rêvebirina hestan de dilîzin. Amîgdala ku beşa mêjî ye ku berpirsiyarê naskirina tehdîdan e, di kesên ku rageşiya trawmatîk dijîn de çalakiyeke zêde nîşan dide. Ev çalakiya zêde dibe sedema bersiveke zêde ya tirsê, heta di rewşên bêxeternak de jî.
Rageşiya trawmatîk dikare bandoreke mezin li ser jiyana rojane ya kesên ku wê dijîn bike. Ew dikare bibe sedema zehmetiyên xew, zehmetiyên baldariyê û konsantrasyonê, bêzariya zêde, reaksiyonên tûj ên tirsê û xwe-veqetandina ji rewşên civakî. Gelek kesên ku rageşiya trawmatîk dijîn, stratejiyên serederîkirinê (coping strategies) yên ne saxlem pêş dixin, wek bikaranîna madeyên hişbir (substance abuse), xwe-veqetandina civakî û tevgerên obsesîf-kompulsîf. Lêbelê, bi alîkariya derûnterapiyê, hin kesên ku rageşiya trawmatîk dijîn dikarin stratejiyên serederîkirinê yên erênî pêş bixin, wek teknîkên vehêsanê (relaxation techniques), medîtasyon û werzişa bi rêkûpêk.
Bengîtiya Trawmatîk
Bengîtiya trawmatîk têgeheke balkêş e ku girêdana hestî ya di navbera qurbanî û kesê ku trawmayê çêdike diyar dike. Ev fenomen bi taybetî di rewşên îstîsmar û zordariyê de tê dîtin ku tê de qurbanî hesteke girêdanê bi kesê ku zirarê dide wan re peyda dike. Bengîtiya trawmatîk bi gelek mekanîzmayên derûnî ve girêdayî ye. Çerxa zordarî û dilovaniyê dibe sedema serêşiyeke mezin û girêdaneke xurt, ji ber ku zordar carinan zordestiyê dike, carinan jî dilovaniyê nîşan dide. Qurbanî hewl dide ku kiryarên zordar rasyonalîze bike ku dibe alîkar ku ew di rewşa îstîsmarê de bimîne. Hesta bêçaretiyê (feeling of helplessness) dibe sedema girêdaneke zêdetir bi zordar re û di hin rewşan de, qurbanî dikare bi zordar re xwe wek yek bibîne da ku hesta xwe ya xwebûnê biparêze (self-protection).
Bengîtiya trawmatîk dikare bandoreke domdar li ser têkiliyên siberojê yên qurbaniyê bike, wek zehmetî di avakirina têkiliyên saxlem de, dubarekirina modelên têkiliyên îstîsmarker û zehmetî di naskirina sînorên saxlem de di têkiliyan de. Ji bo şkandina çerxa bengîtiya trawmatîk, gelek cûreyên midaxeleyên terapîk hene, wek terapiya reftarî û venasînî (cognitive-behavioral therapy, CBT), terapiya Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR), terapiya girêdanê ya ji bo mezinan û terapiyên komî ji bo qurbaniyên îstîsmarê.
Nexweşiya Kesayetiya Piştî Trawmayê
Nexweşiya kesayetiya piştî trawmayê guherînên domdar ên di kesayetiya takekesan de piştî serpêhatiyên trawmatîk vedibêje. Ev rewş dikare bandorê li ser têkiliyên civakî, hestên takekesî û şêwaza jiyanê bike. Nîşanên sereke yên vê rewşê dikarin guherînên di rêvebirina hestan de, zehmetiyên di avakirina û parastina têkiliyên nêzîk de, hesta berdewam a tehdîdê an jî bêewlehiyê, guherînên di nirx û baweriyên bingehîn de û windakirina hesta armancê an maneyê di jiyanê de bin.
Lêkolînên dawî destnîşan dikin ku ev guherîn dikarin heta astekê ji ber guherînên di strukturên mêjî de bin ku ji ber trawmayê çêdibin. Bi taybetî guherînên di qorteksa prefrontal de ku berpirsiyarê kontrola hestan û biryardanê ye, kêmbûna hecma hîpokampûs ku dikare bandorê li ser bîranîn û fêrbûnê bike û çalakiya zêde ya amîgdala ku dikare bibe sedema bersiveke zêde ya tirsê, tên dîtin. Girîng e ku were zanîn ku diyarkirina nexweşiya kesayetiya piştî trawmayê dikare di nav çand û civakên cuda de biguhere, ji ber ku hin çand dibe ku nîşanên taybet ên vê rewşê bi awayekî cuda şîrove bikin an jî girîngiyeke cuda bidin wan.
Tedawiya nexweşiya kesayetiya piştî trawmayê bi gelemperî demdirêj û multîdîsîplîner e. Hin ji stratejiyên sereke yên tedawiyê terapiya reftarî û venasînî ya demdirêj (long-term cognitive-behavioral therapy), terapiya diyalektîk-reftarî, terapiya bi riya hunerê (art therapy) û terapiya derûnşîkarî (psychodynamic therapy) in.
Noroza Trawmatîk
Noroza trawmatîk têgeheke ku ji aliyê Freud ve hatiye pêşxistin e û behsa nîşanên derûnî yên domdar piştî trawmayê dike. Her çiqas ev têgeh îro bi piranî di bin navê Nexweşiya Stresê ya Piştî Trawmayê (NSPT) de tê zanîn jî, hin derûnşîkaran (psychoanalysts) hê jî girîngiya vê têgehê di fêmkirina bandora kûr a trawmayê de destnîşan dikin. Têgeha noroza trawmatîk cara yekem ji aliyê Freud ve di sala 1920yan de hatibû pêşxistin, piştî ku wî bandora Şerê Cîhanê yê Yekem li ser leşkeran dît. Freud pêşniyar kir ku rûdanên trawmatîk dikarin bariyera parastinê ya derûnî ya takekesan derbas bikin û rûdanên ku hatine tepisandin (repressed events) cardin derxin holê.
Her çiqas gelek caran wek hev tên bikaranîn jî, di navbera noroza trawmatîk û NSPT de hin cudahiyên girîng hene. Noroza trawmatîk ji perspektîfa derûnkolînerî (psychoanalytic perspective) tê fêmkirin, lê NSPT bêtir li ser nîşanên klînîkî û mekanîzmayên norozindewerîk disekine. Noroza trawmatîk bêtir li ser bandora serpêhatiyên derbasbûyî yên ku hatine tepisandin disekine, lê NSPT bêtir li ser bandora berdewam a bîranînên trawmatîk disekine. Di têgeha noroza trawmatîk de, tepisandin (repression) roleke girîng dilîze, lê di NSPT de ev ne xala sereke ye.
Her çiqas têgeha noroza trawmatîk îro kêmtir tê bikaranîn jî, ew hê jî dikare perspektîfeke bi qîmet pêşkêş bike di fêmkirina bandora kûr a trawmayê de. Ew girîngiyê dide rola serpêhatiyên zarokatiyê di geşedana bertekên piştî trawmayê de, balê dikişîne ser mekanîzmayên derûnî yên ku dikarin bibin sedema nîşanên domdar û perspektîfeke alternatîf pêşkêş dike ji bo fêmkirina çima hin kes li hember trawmayê bêhtir nûşiyan in, di heman demê de yên din pirsgirêkên domdar pêş dixin.
Nexweşiya Stresê ya Piştî Trawmayê – NSPT
Nexweşiya Stresê ya Piştî Trawmayê (NSPT) rewşeke derûnî ya domdar e ku piştî serpêhatiyeke trawmatîk peyda dibe. Li gorî Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5), nîşanên vê nexweşiyê dikarin bîranînên bêdilxwaz, xewnên xirab, rewşên diltengiyê û guherînên neyînî di ramanî û hestan de bin. Ji bo teşxîsa NSPT, kesek divê rastî serpêhatiyeke trawmatîk hatibe, nîşanên dubarebûnê yên wek bîranînên bêdilxwaz û xewnên xirab nîşan bide, hewldana berdewam a dûrketina ji bîranîn û rewşên ku bi trawmayê ve girêdayî ne bike, guherînên neyînî di raman û hestan de tecrûbe bike û guherînên di hişyarî û bersivdayînê de wek zehmetiyên xew û hêrsa zêde nîşan bide.
Lêkolînên dawî destnîşan dikin ku NSPT ne tenê pirsgirêkeke derûnî ye, lê herwiha dikare bibe sedema guherînên fizyolojîk di pergala endokrîn û pergala parastinê de jî. Guherînên di Axis HPA de, wek kêmbûna kortîzolê û zêdebûna CRH (corticotropin-releasing hormone), guherînên di strukturên mêjî de, wek kêmbûna hecma hîpokampûs û çalakiya zêde ya amîgdala û guherînên genetîk ku dikarin meyla geşedana NSPT zêde bikin, di kesên bi NSPT de hatine dîtin.
Gelek hêman hene ku dikarin bandorê li ser ka gelo kesek ê NSPT pêş bixe an na piştî serpêhatiyeke trawmatîk. Hêmanên rîskê trawmayên berê, pirsgirêkên derûnî yên berê, kêmbûna piştgiriya civakî û stresa domdar in. Hêmanên parastinê jî nûşiyan (resilience), piştgiriya civakî ya xurt, stratejiyên baş ên serederîkirinê û destnîşankirina zû û midaxeleya bilez in. Ji bo tedawiya NSPT, gelek cûreyên mudaxeleyên terapîk hene, wek terapiya reftarî û venasînî (cognitive-behavioral therapy, CBT) bi taybetî ya bi baldariya li ser trawmayê, Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR), terapiya duçarhiştinê (exposure therapy) û dermanên antidepresant (antidepressant), bi taybetî inhibitorên selective serotonin reuptake (SSRIs).
Trawmaya Hevpar û Bandora wê li ser Civakê
Trawmaya hevpar behsa serpêhatiyên trawmatîk dike ku bandorê li ser komeke mezin a mirovan an civakekê dikin. Mînakên trawmaya hevpar dikarin şer, jenosîd, kaeresatên xwezayî an pandemî bin. Trawmaya hevpar çend taybetmendiyên girîng hene ku wê ji trawmaya takekesî cuda dikin. Bandora berfireh a trawmaya hevpar li ser hejmareke mezin a mirovan, carinan li ser civakekê bi tevahî, dike. Ew dikare bibe sedema têkçûna torên piştgiriyê yên civakî û saziyên civakî, guherîna di nasnameya hevpar de û veguhestina ji nifşekî derbasî yê din ku dibe sedema trawmaya nifşî (intergenerational trauma).
Trawmaya hevpar dikare gelek bandorên cuda li ser takekesan û civakê bike. Ew dikare bibe sedema zêdebûna rêjeya NSPTê, depresyon û pirsgirêkên din ên derûnî di nav civakê de. Herwiha dikare bibe sedema guherînên kûr di nirx û baweriyên bingehîn ên civakê de, zêdebûna alozî û pevçûnên di nav komên cuda yên civakê de, pirsgirêkên aborî yên domdar û guherînên mezin di siyaset û rêveberiya civakê de.
Ji bo serederîkirina bi trawmaya hevpar re û saxbûna civakê, gelek stratejî hene. Avakirina bîranîn û merasimên hevpar dikare alîkar be di pêvajoya şînkêşî (mourning process) û saxbûnê de. Xurtkirina torên piştgiriyê yên civakî dikare bibe alîkar di saxbûna takekesan û civakê de. Di rewşên ku trawma ji ber pevçûnên navxweyî çêbûye de, projeyên lihevhatinê dikarin bibin alîkar. Pêşxistina bernameên berfireh ên tendirustiya derûnî ji bo civakê û pêşxistina perwerdehiyê li ser trawmayê û bandorên wê jî dikare alîkar be di fêmkirin û serederîkirina bi encamên wê re.
Encam û Nirxandin
Lêkolînên li ser bandora trawmayê li ser tendirustiya derûnî û civakî di salên dawî de geşedanên girîng nîşan dane. Qada derûntrawmayazanistiyê bûye alîkar ku em fêm bikin ka çawa serpêhatiyên trawmatîk dikarin bandorê li ser mêjî, laş, derûnî û civakê bikin. Têgehên ku me behsa wan kir, her yek aliyekî cuda yê vê bandorê nîşan didin. Ji rageşiya trawmatîk bigire heta bengîtiya trawmatîk, ji nexweşiya kesayetiya piştî trawmayê bigire heta nexweşiya stresê ya piştî trawmayê, her yek ji van rewşan nîşan dide ka çiqas berfireh û kûr dikare bandora trawmayê be.
Lêbelê, divê were destnîşan kirin ku ne hemû kes bi heman awayî bersivê didin trawmayê. Hêmanên wek piştgiriya civakî, stratejiyên serederîkirinê, genetîk û serpêhatiyên berê dikarin roleke girîng di diyarkirina ka gelo kesek ê pirsgirêkên derûnî yên domdar pêş bixe an na piştî serpêhatiyeke trawmatîk. Her wiha, girîng e ku were fêmkirin ku trawma ne tenê pirsgirêkeke takekesî ye, lê dikare bibe pirsgirêkeke civakî jî. Trawmaya hevpar dikare bandoreke kûr li ser civakê bi tevahî bike ku dibe sedema guherînên domdar di çanda civakî, siyaset û aboriyê de.
Ji bo siberojê, pêwîstî bi lêkolînên bêtir heye da ku em baştir fêm bikin ka çima hin kes li hember trawmayê bêhtir nûşiyan in, di heman demê de yên din pirsgirêkên domdar pêş dixin, çawa trawmaya nifşî tê veguhestin û çawa mirov dikare pêşî li vê veguhestinê bigire, rola çand û konteksta civakî di şêweya ku trawma tê tecrûbekirin û serederîkirin de, bandora demdirêj a trawmaya hevpar li ser civak û çandan, pêşxistina stratejiyên nû û bibandor ji bo tedawî û piştgiriya kesên ku ji trawmayê êş dikişînin, rola teknolojiyên nû wek virtual reality di tedawiya pirsgirêkên piştî trawmayê de û bandora trawmayê li ser geşedana mêjî, bi taybetî di zarokatiyê de.
Fêmkirina kûr a bandora trawmayê li ser tendirustiya derûnî û civakî ne tenê ji bo zanyariyê girîng e, lê herwiha ji bo pêşxistina stratejiyên çêtir ên bergirî û tedawiyê jî pêwîst e. Bi geşedana berdewam a qada derûntrawmayazanistiyê, hêvî heye ku em ê karibin alîkariya çêtir pêşkêşî kesên ku trawmayê jiyane bikin, stratejiyên bibandortir ji bo pêşîlêgirtina li encamên neyînî yên trawmayê pêş bixin, kalîteya jiyana kesên ku ji trawmayê bandor bûne baştir bikin û civakên ku rastî trawmaya hevpar hatine alîkar bikin ku saxlem bibin û pêş bikevin.
Di dawiyê de, divê were destnîşan kirin ku trawma, her çiqas tecrûbeyeke dijwar be jî, dikare bibe sedema geşedana takekesî û civakî jî. Têgeha geşedana piştî trawmayê (post-traumatic growth) balê dikişîne ser vê potansiyela erênî. Hin kes û civak, piştî ku rastî trawmayê tên, dikarin hêza xwe ya derûnî zêde bikin, têkiliyên xwe yên heyî xurttir bikin û têkiliyên nû ava bikin, nirxandineke nû ya jiyanê pêş bixin, rê li ber derfetên nû vekin û geşedana ruhî û felsefî tecrûbe bikin. Ev nêrîna erênî nayê wê wateyê ku trawma tiştekî baş e, lê destnîşan dike ku mirov û civak dikarin ji serpêhatiyên dijwar jî tiştên erênî derxin.
Di encamê de, qada derûntrawmayazanistiyê rê li ber fêmkirineke kûrtir a bandora trawmayê li ser takekesan û civakan vedike. Bi lêkolînên berdewam û pêşxistina stratejiyên nû yên tedawî û piştgiriyê, hêvî heye ku em ê karibin baştir alîkariya kesên ku rastî trawmayê hatine bikin û civakên ku ji trawmayê bandor bûne alîkar bikin ku bi awayekî saxlem pêş bikevin. Ev ne tenê dê kalîteya jiyana takekesan baştir bike, lê herwiha dê bibe alîkar di avakirina civakên bihêztir û nûşiyantir de jî.
Çavkanî
American Psychiatric Association. (1980). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (3rd ed.). Washington, DC: Author.
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
Bohleber, W. (2007). Remembrance, trauma and collective memory: The battle for memory in psychoanalysis. International Journal of Psychoanalysis, 88(2), 329-352.
Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books.
Bronfenbrenner, U. (1979). The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Cloitre, M., Stolbach, B. C., Herman, J. L., van der Kolk, B., Pynoos, R., Wang, J., & Petkova, E. (2009). A developmental approach to complex PTSD: Childhood and adult cumulative trauma as predictors of symptom complexity. Journal of Traumatic Stress, 22(5), 399-408.
Dutton, D. G., & Painter, S. L. (1993). Emotional attachments in abusive relationships: A test of traumatic bonding theory. Violence and Victims, 8(2), 105-120.
Ehlers, A., & Clark, D. M. (2000). A cognitive model of posttraumatic stress disorder. Behaviour Research and Therapy, 38(4), 319-345.
Engel, G. L. (1977). The need for a new medical model: A challenge for biomedicine. Science, 196(4286), 129-136.
Freud, S. (1920/1955). Beyond the pleasure principle. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (Vol. 18, pp. 1-64). London: Hogarth Press.
Lanius, R. A., Vermetten, E., & Pain, C. (2010). The Impact of Early Life Trauma on Health and Disease: The Hidden Epidemic. Cambridge University Press.
Maercker, A., & Augsburger, M. (2019). Developments in psychotraumatology: A conceptual, biological, and cultural update. Clinical Psychology in Europe, 1(1), 1-19.
Pitman, R. K., Rasmusson, A. M., Koenen, K. C., Shin, L. M., Orr, S. P., Gilbertson, M. W., ... & Liberzon, I. (2012). Biological studies of post-traumatic stress disorder. Nature Reviews Neuroscience, 13(11), 769-787.
Schnyder, U. (2013). Trauma is a global issue. European Journal of Psychotraumatology, 4(1), 20419.
Shin, L. M., & Liberzon, I. (2010). The neurocircuitry of fear, stress, and anxiety disorders. Neuropsychopharmacology, 35(1), 169-191.
Southwick, S. M., & Charney, D. S. (2012). The science of resilience: Implications for the prevention and treatment of depression. Science, 338(6103), 79-82.
van der Kolk, B. A., McFarlane, A. C., & Weisaeth, L. (1996). Traumatic Stress: The Effects of Overwhelming Experience on Mind, Body, and Society. New York: Guilford Press.
Walker, L. E. (1979). The Battered Woman. New York: Harper & Row.
Yehuda, R., Hoge, C. W., McFarlane, A. C., Vermetten, E., Lanius, R. A., Nievergelt, C. M., ... & Hyman, S. E. (2015). Post-traumatic stress disorder. Nature Reviews Disease Primers, 1(1), 1-22.
Termên Sereke
Trawma (Trauma): Rûdanên dijwar ên ku bandoreke neyînî û domdar li ser takekesan çêdikin. Ev dikare bibe serpêhatiyên wek şer, îstîsmar, zordarî, kaeresatên xwezayî an rûdanên din ên ku tehdîdeke mezin ji bo jiyan an ewlehiya kesî çêdikin.
Derûntrawmayazanistî (Psychotraumatology): Qada lêkolînê ye ku li ser mekanîzmayên trawmayê, encamên wê yên derûnî û rêbazên tedawiyê disekine. Ev qad ji gelek dîsiplînên cuda yên wek derûnnasî, derûnbijîşkî, norozindewerî û zanistên civakî sûd werdigire.
Rageşiya Trawmatîk (Traumatic Anxiety): Rewşeke tirs û rageşiya domdar piştî rûdaneke trawmatîk e. Ev rewş bi çalakiya zêde ya beşên mêjî yên wek amîgdala û guherînên di hîpokampûs de tê nasîn ku dibe sedema bersiveke zêde ya tirsê heta di rewşên bêxeternak de jî.
Bengîtiya Trawmatîk (Traumatic Bonding): Girêdana hestî ya di navbera qurbanî û kesê ku trawmayê çêdike ye. Ev fenomen bi taybetî di rewşên îstîsmar û zordariyê de tê dîtin ku tê de qurbanî hesteke girêdanê bi kesê ku zirarê dide wan re peyda dike. Ev bi mekanîzmayên derûnî yên wek çerxa zordarî û dilovaniyê, rasyonalîzekirin û hesta bêçaretiyê ve girêdayî ye.
Nexweşiya Kesayetiya Piştî Trawmayê (Posttraumatic Personality Disorder): Guherînên domdar ên di kesayetiya takekesan de piştî serpêhatiyên trawmatîk in. Ev rewş dikare bandorê li ser têkiliyên civakî, hestên takekesî û şêwaza jiyanê bike û bi guherînên di strukturên mêjî de wek qorteksa prefrontal, hîpokampûs û amîgdala ve girêdayî ye.
Noroza Trawmatîk (Traumatic Neurosis): Têgeheke ku ji aliyê Freud ve hatiye pêşxistin e û behsa nîşanên derûnî yên domdar piştî trawmayê dike. Ev têgeh ji perspektîfa derûnkolînerî tê fêmkirin û girîngiyê dide rola tepisandinê û serpêhatiyên derbasbûyî di geşedana bertekên piştî trawmayê de.
NSPT - Nexweşiya Stresê ya Piştî Trawmayê - PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder): Rewşeke derûnî ya domdar e ku piştî serpêhatiyeke trawmatîk peyda dibe. Li gorî DSM-5, nîşanên vê nexweşiyê dikarin bîranînên bêdilxwaz, xewnên xirab, xweveqetandin ji rewşên ku bi trawmayê ve girêdayî ne, guherînên neyînî di raman û hestan de û guherînên di hişyarî û bersivdayînê de bin.
Trawmaya Hevpar (Collective Trauma): Serpêhatiyên trawmatîk in ku bandorê li ser komeke mezin a mirovan an civakekê dikin. Mînakên vê dikarin şer, jenosîd, kaeresatên xwezayî an pandemî bin. Ev cûre trawma dikare bibe sedema têkçûna binyadên civakî, guherîna di nasnameya hevpar de û veguhestina ji nifşekî derbasî yê din.
Trawmaya Nifşî (Intergenerational Trauma): Veguhestina bandora trawmayê ji nifşekî derbasî yê din e. Ev dikare bi riya mekanîzmayên biyolojîk, derûnî û civakî pêk were û bandorên domdar li ser nifşên paşerojê çêbike heta ku trawmaya orjînal rasterast nehatibe jiyîn.
Tepisandin (Repression): Mekanîzmeke derûnî ye ku tê de bîranînên dijwar an tehdîdker bi awayekî nebixweber ji hişyariyê derdixin. Di têgeha noroza trawmatîk de, tepisandin roleke girîng dilîze di fêmkirina çawa rûdanên trawmatîk hê jî dikarin bandorê li ser mirov bikin de.
Rasyonalîzekirin (Rationalization): Hewldana ku mirov sedemên mantiqî ji bo kiryar an rewşên ku di rastiyê de ji hestên derûnî an pêwîstiyên ku nayên qebûlkirin tên pêk were. Di bengîtiya trawmatîk de, qurbanî dikare bi vê mekanîzmayê kiryarên zordar rasyonalîze bike.
Terapiya Duçarhiştinê (Exposure Therapy): Rêbazeke ku tê de kesê ku trawmayê jiyaye bi awayekî kontrolkirî û bixweber rûbirûbûna bi bîranîn an rewşên trawmatîk re dibe di bin çavdêriya terapîstekî de. Armanca vê terapiyê ew e ku tirsa ku bi van bîranînan ve girêdayî ye kêm bike.
Terapiya Derûnşîkarî (Psychodynamic Therapy): Rêbazeke ku li ser têkiliyên di navbera serpêhatiyên derbasbûyî, bi taybetî yên zarokatiyê û pirsgirêkên îroyîn disekine. Ev nêzîkatî hewl dide ku hestên ku hatine tepisandin derxe holê û têkiliyên di navbera wan û nîşanên îroyîn de fêm bike.
Nûşiyan (Resilience): Şiyana ku mirov ji serpêhatiyên dijwar an trawmatîk saxlem bibe û pêş bikeve. Nûşiyan ne tenê taybetmendiyeke takekesî ye, lê herwiha dikare ji aliyê piştgiriya civakî û stratejiyên serederîkirinê ve were xurtkirin.
Stratejiyên Serederîkirinê (Coping Strategies): Rêbaz û tevgerên ku mirov bi kar tîne da ku bi stres an serpêhatiyên dijwar re serederî bike. Ev dikarin stratejiyên erênî (wek teknîkên vehêsanê, piştgiriya civakî) an ne saxlem (wek bikaranîna madeyên hişbir, xweveqetandina civakî) bin.
Bîrdoziya Girêdanê (Attachment Theory): Bîrdoziya ku ji aliyê John Bowlby ve hatiye pêşxistin e û girîngiya têkiliyên girêdanê di zarokatiyê de di geşedana derûnî û civakî de destnîşan dike. Têkiliyên girêdanê yên ne saxlem dikarin meyla geşedana pirsgirêkên piştî trawmayê zêde bikin.
Bîrdoziya Fêrbûna Civakî (Social Learning Theory): Bîrdoziya ku ji aliyê Albert Bandura ve hatiye pêşxistin e û destnîşan dike ka çawa mirov dikare bi riya çavdêrî û modelkirina tevgerên kesên din fêr bibe. Di derbarê trawmayê de, ev teorî fêm dike ku çawa trawma dikare bi riya çavdêrî were fêrbûn û veguhestin.
Perspektîfa Ekolojîk (Ecological Perspective): Nêzîkatiya ku girîngiya konteksta fireh a civakî, çandî û hawirdorî di fêmkirina mirovan û tevgerên wan de destnîşan dike. Di derbarê trawmayê de, ev perspektîf balê dikişîne ser girîngiya konteksta ku trawma tê de çêdibe di fêmkirina bandora wê de.
Geşedana Piştî Trawmayê (Post-Traumatic Growth): Têgeha ku behsa guherînên erênî yên derûnî dike ku dikarin piştî ku kesek rastî trawmayê tê pêk were. Ev dikare zêdebûna hêza derûnî, xurtkirina têkiliyên civakî, nirxandineke nû ya jiyanê, vekirina rê li ber derfetên nû û geşedana ruhî û felsefî bihewîne.
Comments
Post a Comment