BÎRDOZIYA KESAYETIYÊ YA DERÛNKOLÎNERÎ (PSYCHOANALYSIS) YA SIGMUND FREUD

Destpêk

Sigmund Freud yek ji bîrdozgerên herî bandorker ên dîroka mirovahiyê ye. Wî di sedsala 20em de şoreşeke mezin di qada derûnnasiyê de pêk anî û rêya nû ya têgihîştina zihnê mirov vekir. Berî Freud gelek kes wisa bawer dikirin ku mirov bi tevahî hişmendî ye û hemû kirin û kiryarên me ji biryarên hiş û aqilane tên. Lê Freud diyar kir ku beşeke mezin a jiyana me ya zihnî di derhişiyê (unconscious) de ye û em ji wê hay jê nînin.

Bîrdoziya Freud ji serpêhatî û ezmûnên wî yên klînîk pêk hat. Wî bi sedan nexweşên hîsteriyê û nevrozê tedawî kirin û bi lêkolînên xwe yên hûrgir li ser wan nexweşan gelek daneyên girîng berhev kirin. Freud dît ku gelek pirsgirêkên derûnî yên mirovên mezin bingeha xwe di salên zaroktiyê de hene. Ev dîtina wî bû yek ji dahênanên herî girîng ên derûnnasiya modern: jiyana pitik û zaroktiyê bandoreke pir mezin li ser kesayetiya me ya pêşerojê dike.

Di navenda bîrdoziya Freud de têgeha derhişiyê ye. Li gorî Freud zihnê mirov weke kefşkoreke mezin e ku beşeke piçûk a wê li ser avê ye (hişmendî) û beşeke mezin a wê di bin avê de ye (derhişî). Ev beşa veşartî ya zihnê me, herçiqas em hayjê jê nînin jî, li ser raman, hest, biryar û reftarên me bandor dike. Di derhişiyê de bîranînên tepisandî, arezûyên veşartî, pevçûnên çaresernebûyî û hewcedariyên bingehîn hene.

Freud kesayetiyê weke pergaleke pêkhatî ji sê hêmanên bingehîn dît: nizmezî (id), ezî (ego) û bilindezî (superego). Nizmezî weke motora bilez a ku tenê dizane "ez dixwazim û niha" ye. Bilindezî weke polîsê hundirîn e ku her dem li me çavdêriyê dike û dibêje "tu nikarî vê yekê bikî, ew xelet e." Ezî jî di navîn de ye û hewl dide her du aliyan bi hev re lihevbîne û di heman demê de pêwîstiyên dinyaya rastî jî bi cih bîne. Jiyana me ya derûnî pevçûn û berberiya van sê hêzan e.

Yek ji dahênanên herî girîng ên Freud têgeha nestê ye. Wî mirov weke zindeyeke ku ji du hêzên bingehîn tê ajotinkirin dît: nestên jiyanê (Eros) û nestên mirinê (Thanatos). Nestên jiyanê me ber bi jiyan, afirandin, pêwendî û zêdebûnê ve dibin. Nestên mirinê jî me ber bi wêranî, êrîşkarî û dawiyê ve dibin. Pevçûn û balansa van du hêzan jiyana derûnî ya me diyar dike.

Freud girîngiya salên ewilî yên jiyanê bi awayekî şoreşger diyar kir. Wî got ku zarok ne weke mezinên piçûk in, lê makhlûqên cuda ne ku bi qonaxên taybet ên geşedana psîkozayendî derbas dibin. Her qonaxeke geşedanê (oral, anal, falîk, veşartî, genîtal) taybetmendiyên xwe yên cuda hene û pirsgirêkên li van qonaxan dikarin bandoreke jiyanî li ser kesayetiya pêşerojê bikin.

Bîrdoziya Freud herçiqas gelek caran bi tundî hatibe rexnekirin jî, bandora wê li ser derûnnasiya modern, edebiyat, huner, felsefe û çanda giştî nayê înkarkirin. Freud rêya nû ya têgihîştina zihnê mirov vekir û gelek têgeh û metodên ku wî pêşkêş kirin hê jî di klînîk û lêkolînên îro de tên bikaranîn. Bîrdoziya wî bû bingeha derûnkolîneriyê û gelek mektebên derûnnasiyê yên piştre jê pêk hatin an jî weke berteka li hemberî wê geş bûn.

Freud

Sigmund Freud di 6ê Gulanê 1856an de li Freiberg li Mohrenia weke lawikekî cihû hatiye dinê. Lawikekî jîr û jêhatî bû û perwerdehiya xwe di asteke bilind de qedandî. Wê demê kesên cihû yan hiqûq yan jî bijîşkî dixwendin, lewra destûr nedidan wan ku beşên din bixwînin. Freud piştî ku lîsê bi paye darî qedandibû dixwest ku hiqûqê bixwîne, lê paşê fikr û ramanên wî guheriyan û berê xwe da bijîşkiyê. Fakulteya Bijîşkiyê ya Zanîngeha Viyana qedandî. Dema ku li Zanîngeha Viyana li ser bijîşkiyê dixebitî, fîzyologê alman yê bi navûdeng Ernst Brücke nas kir û demekê di laboratuwara wî de xebitî, paşê dev ji laboraturwarê berda. Çendakî bi serê xwe dixebitî; di wê navberê de li ser bêpergaliya nironan hin lêkolînan kir û xwe di wî warî de bi pêş xist. Ji ber vê, li Nexweşxana Navendî ya Viyanayê hate peywirdarkirin.

Piştî ku destûrnameya xwe ya pisporiya nironnasiyê bi dest xist, di sala 1885an de berê xwe da Parisê. Qedera salekê li Parisê bi nironnasê û derûnbijîşkê frensî Jean-Martin Charcot re xebitî. Charcot li ser hîsteriyê dixebitî û di vî warî de nêrînên wî li gorî yên Freud hîn pêşkewtitir bûn. Charcot li ser hîsteriyê mîna şoreşgerekî dixebitî û ev xebatên Charcot bala Freud jî kişandin. Berî vê jî ketibû bin bandora metoda hîpnozê (hypnosis) ya Joseph Breuer. Breuer di tedawîkirina hîsteriyê de metoda hîpnozê kifş kiribû û ev li ser nexweşên hîsteriyê bi kar dianî. Nîşanên hîsteriyê yên ku di bin bandora hîpnozê de peyda dibûn, gava ku bandora hîpnozê ji holê radihat winda dibûn. Yanê weke ku nexweş tiştekî wisa nejiyabibûn û tevgeriyan û bîranînên wan nedihatin bîra wan.

Paşê Freud bi zanyariyên Brücke, Breuer û Charcot ve ku hatibûn gêrekirin û bi serpêhatiyên nexweşên norotîk (neurotic) ve krîstalîze bûbûn, teknîka bibîranîna serbest (free association) bi pêş xist. Freud dibêje: "Mirov dikare bi saya vê teknîkê derhişiyê çêtir binase." Jixwe bîrdoziya kesayetiyê ya derûnkolînerî (psychoanalytic) ya Freud jî xwe dispêre derhişiyê (unconscious).

Raman û nêrînên Freud, bi taybetî jî nêrînên wî yên li ser însest, arezû, zayendî, meyla zayendî, zayendiya pitikan û zarokan û hwd. gelek caran bi rengekî tûj hatine rexnekirin. Ev nêrînên wî di civata zanyaran de weke ramanên nelirê û şaş hatine dîtin. Ji ber van raman û nêrînên xwe ji hêla hevkarên xwe ve hatiye îzolekirin û ev nêrîn di qada bijîşkiyê de jî nehatine pejirandin. Li hemberî vê, bi çend kesên weke Jung, Adler û Horney ku di destpêkê de mîna Freud difikirîn Yekîtiya Derûnkolîneriya Navneteweyî (International Psychoanalytic Association) ava kirin û Freud di vir de xebatên xwe domand. Herçiqas Jung, Adler û Horney ewil bîrdoziya Freud pejrandibin û weke wî fikirîbibin jî, piştre her yek bi tena serê xwe bîrdoziya xwe ava kir.

Di sala 1909an de derûnnasê emerîkî G. Stanley Hall weke rektorê Zanîngeha Clark, ji bo salvegera 20em ya zanîngehê Freud vexwende Emerîkayê. Freud li vê zanîngehê konferansekê li dar xist. Piştî konferansê Freud ji hêla rêvebirên zanîngehê ve bi mafê doktoraya rûmetê hate xelatkirin. Freud li ser vê rûdanê dibêje: "Cara yekem e ku bi awayekî fermî xebatên me tên pesenddkirin." Freud vê yekê weke pejirandina bîrdoziya xwe dihesibîne û bi vî terhî şîrove dike. Herçiqas bîrdoziya Freud û nêrînên wî bi giranî hatibin rexnekirin jî, mirov dikare bibêje ku ev bîrdoziya Freud heya îro jî di warê xwe de ya herî berfireh û ya herî birêkûpêk e. Freud di bîrdoziya xwe de bi giranî li ser binyadên zihnê mirov radiweste û ji nav wan binyadên jî nexasim li ser derhişiyê disekine. Li ser nêrîn û bîrdoziya Freud bi hezaran nivîs hatine nivîsandin û lêkolîn hatine kirin û hê jî ev berdewam e. Ji ber vê yekê mirov dikare bibêje ku Freud jî bi qasî Charles Darwin, Karl Marx û Albert Einstein bandorker e.

Freud heya sala 1938an li Viyanayê dijiya, lê ji ber zext û fişara Naziyan bi awayekî dilşewat tevî malbata xwe bar kir û çû Londonê û heya mirina xwe, 23ê Îlonê 1939an, li vir dijiya.

Avabûna Kesayetiyê

Li gorî Freud kesayetî ji sê pergalên bingehîn pêk tê: nizmezî (id), ezî (ego) û bilindezî (superego).

Nizmezî (Id): Nizmezî destpêka bingehîn ya kesayetiyê ye û ezî û bilindezî geşedana xwe li ser vê pêk tînin û domandine. Nizmezî di jiyanê de temsîla rastiya kirdewar (subjective) e ku ev jî xwemaliya jiyîna navxweyî ya takekes bixwe ye. Nizmezî bi tevahî derhişî ye û ji ber ku bi xwe da ketiye, hayê wî/ê ji cihana derve tuneye. Nizmezî weke binyada bingehîn ya herî kevnar, hov û seretayî tê nasîn û herdem bi prosesa bedenî re di peywendiyê de ye. Bi vê peywendiyê vejena derûnî bi dest dixe û bi saya vê vejenê sê pergalên kesayetiyê –nizmezî, ezî û bilindezî– bi rê ve dibe. Ji ber vê yekê bi gelemperî ji nizmeziyê re dibêjin: "mexzena vejena derûnî."

Nizmezî li gorî rêgeza zewqê (pleasure principle) bi rê ve diçe. Yanê armanca wê ya sereke ew e ku zewqê bi dest bixe û xwe dûrî êş û janan bihêle. Zewq bi awayekî relatîv tê wateya aramî û tebatiyê. Bi vê yekê mexzena vejenê diparêze an jî vejene kêm xerc dike. Dema ku jiyîna navxweyî netebite û ne aram be, nizmezî ji bo ku vê nearamiyê kêm bike an jî ji holê rake û ji bo ku organîzmayê vegerîne rewşa berê dixebite.

Nizmezî ji bo ku bigihêje vê armanca xwe serî li hin rêûrêçikan dide û serkariya du pêvajoyan dike: pêvajoya yekemane (primary process) û pêvajoya duyemane (secondary process). Nizmezî reftarên bêhemdî (reflex action) bi awayekî xav û kal vedihewîne. Ev reftar ji bo ku serî bi rewşên hişyarker yên sivik û hêsan derbixe, derdikeve holê. Ev reftar ji nişka ve tevdigerin û bertekên jixweber in. Weke mînak; qirpandina çavan, daqurtandin, mêtin û hwd.

Nizmezî ji bo serîpêderxistina hişyarkerên aloztir berê xwe dide pêvajoya yekemane. Ev pêvajo ji bo kirin û kiryarên aloztir yên derûnîtê bikaranîn. Amûrên vê pêvajoyê îmaj û xeyalkirin in. Nizmezî ji bo ku kirin û kiryarên bihêrs û ne xweş ji holê rake an jî kêm bike îmajan ava dike. Weke mînak, pitikeke birçî îmaja xwarin, vexwarin an jî ya memikên dêya xwe xeyal dike. Ji pêvajoya çêkirin û avakirina îmaja heyberekê an jî xeyalkirina wê re bicihanîna daxwazan (wish fulfillment) tê gotin. Ji bo vê jî mînakên herî berbiçav xewnên şevan, xewneroj û şipesteyên dînîtiyê ne.

Carina jî bi çêkirin û avakirina îmajan an jî bi xeyalkirinê re hewcedarî naqedin û nayên têrkirin. Mînak, pitik ji xwe re bi memikeke pêlîstokî dilîze lê zikê wî/ê têr nabe û pitik natebite, yanê hewcedariyên wî/ê nayên bicihkirin û derbas nabin. Naxwe pitik êdî cudahiya di navbera îmaj-xeyal û heyberan de rastiyê dibîne û di rastiyê de digihêje. Bi geşedana vê şiyanê pitik fêrî heyberên rastiyê dibe. Ji vê kêliyê û pêve pêvajoya duyemane dest pê dike. Ev jî bi eziyê û bi teşeya xebata wê ve têkildar e.

Ezî (Ego): Ezî ji bo hevkarîgeriya rastî û serîpêderxistinê bingeheke kesayetiyê ya duyemane ye ku ji nizmeziyê geş bûye. Ji ber ku îmaj û xeyalkirina xwarin û vexwarinê zikê pitik têr nake û berdilê wî/ê nagire, dixwaze ku vê îmaj û xeyalkirinê bi rastiya wê ve veguhere. Yanê êdî dixwaze ku bi rasteqînî bigihêje xwarin û vexwarinê. Bi şêwazeke din, pitik dixwaze ku îmajê veguherîne têgîşkeke rasteqînî. Nizmezî nikare vî karî bi cih bîne; ezî jî tenê cudahiya di navbera îmaj-xeyalkirin û rasteqîniyê de zelal dike. Ezî dema ku vî karî dike li gorî rêgeza rasteqîniyê (reality principle) tevdigere û dixebite.

Erka eziyê di vir de ev e: heya ku raserî rasteqîniya îmaj û xeyalan bê, liv û tevgeran radiwestîne an jî taloq dike. Bi vî awayî ezî liv û tevgera nizmeziyê ya ku dixwaze demildest bi dest bixe û têr bibe disekinîne. Yanê pêvajoya yekemane ya ku li gorî rêgeza zewqê bi rê ve diçe radiwestîne. Di vê qonaxê de pêvajoya duyemane dikeve dewrê. Pêvajoya duyemane ji ber ku li gorî rêgeza rasteqîniyê pêşwaziya hewcedariyan dike, li vûtevgerê heya dema ku heyberê peyda bike radiwestîne. Pêvajoya duyemane ezmûna rasteqîniyê vedihewîne.

Bi kurtasî ezî ji bo têrkirina hewcedariyan bergiriyan dike û li gorî vê bernameyekê çêdike. Paşê ji bo ku têbigihêje ka li ser vê bernameyê xebat tên kirin an nayên kirin ceribandinan dike. Weke mînak, hûn dikin ku beşdarî ezmûnekê bibin. Pêvajoya yekemane berê we dide fikr û ramanên serkeftinê, lewra bi vî awayî hûn dê bikaribin encamekê bi dest bixin û karbidest bibin. Pêvajoya duyemane jî rastiya dinyayê tîne bîra we û ji we re dibêje, ji bo ku hûn di vê azmûnê de bi ser bikevin divê hûn bixebitin. Ev pêvajo ji bo ku hûn encameke çak bi dest bixin we hişyar dike û amûr û metodên ku hûn dê çawa û bi çi awayî bigihêjin armanca xwe tîne bîra we. Yanê ji bo ku organîzma bikari be xwe xwedî bike û li ser lingê xwe bisekine divê ezî û pêvajoya duyemane ji erka venasînî re pêşengiyê bikin.

"Em dê ji bo kîjan hişyarkarê çi bertekê nîşan bidin û dê kengî û çawa kîjan nest bê têrkirin?" Ezî ji ber ku biryarê dide û hilbijartina van tiştan dike di pozîsyona pêşengiyê de ye û hêz û vejena xwe ji nizmeziyê distîne. Armanca eziyê ew e ku daxwazên nizmeziyê li gorî rastiya jiyanê bi cih bîne. Lêbelê ezî ne tenê daxwazên nizmeziyê bi cih tîne, di heman demê de pergala kesayetiyê ya sêyem û dawî bilindezî jî daxwazan ji eziyê dike. Divê ezî bersiva van daxwazên bilindeziyê jî bide.

Bilindezî (Superego): Bilindezî ji eziyê geş dibe û nûnertiya nirxên dêûbav an jî norm û standartên civakê dike ku ev nûnerî li cem dêûbav peyda dibe. Zarok hêdî hêdî pesendkirinên dêûbav dihêbînin û bi vî terhî maqûliya eziyê (ego ideal) ava dikin. Zarok pesendkirinên ku dipejirînin di wijdanê xwe de bi cih dikin û piştî demekê ew wijdan dibe bextê zarokan. Bilindezî li ser du binpergalan bi rê ve diçe: dema ku zarok maqûl tevdigerin bi hesteke şanazî tên xelatkirin, lê dema ku zarok ne maqûl tevdigerin bi hesteke tawanbariyê tên cezakirin. Bi vî awayî kontrola dêûbav piştî demekê vediguhere xwekontrolê (self-control).

Bilindezî jî mîna nizmeziyê bêmantiq e. Li şûna ku ji takekes kirinên baş ên ku bikaribe bike bixwaze, kirinên baş û bêkêmasî daxwaz dike. Dema ku takekes di hiş an di dilê xwe de tiştekî ne baş xwedî dike, ji hêla bilindeziyê ve bi qasî wê xwedîkirinê tê tawanbarkirin. Bilindezî ji aliyê ku dixwaze daxwazên nizmeziyê –yên ku dixwaze demildest bi dest bixe û têr bibe– kontrol bike, dişibe eziyê. Lê ji ber erka xwe ya ku dixwaze daxwazên nizmeziyê rawestîne, bi rêya eziyê armancên xwe yên sincî ditepisîne û çavdêriya bêkêmasiyê dike. Bi vê şêwaza xwe hem dijberî nizmeziyê hem jî dijberî eziyê ye. Armanca bilindeziyê ew e ku fikr û ramanên xwe bi zextan li ser kesayetiyê tekûz bike.

Hêza Kesayetiyê

Freud organîzmaya mirov ya ku hêz û vejena xwe ji xwarin û vexwarinê distîne, ji bo bêhnstandin, tevgera fizîkî, têgihîştin, danûstandinê û hwd. bi kar tîne û weke pergalake tevlîhev bi nav dike. Freud di wê baweriyê de ye ku hêza ku vejena fîzyolojîk ji xwarin û vexwarinê distîne, ji vejena derûnî re jî dibe hêz û qewet. Yanê hêz û qeweta vejena fîzyolojîk vediguhere hêz û qeweta vejena derûnî û bi vî awayî motîvasyona çalakiya derûnî pêk tê. Li gorî Freud veguherîna hêz û qewetê dualî ye, yanê her du vejen hevdu xwedî dikin û raguhezî hevdu dibin. Nizmezî jî di navenda raguhestina vejena laş û vejena kesayetiyê de ye.

Nestên Weke Vejena Derûnî

Nest hewcedariyeke laşî ye ku weke nûnerê derûniyê tê dîtin. Yanê arezûyeke ku hewcedariyên fîzyolojîk cihbecih dike. Weke mînak, nesta birçîbûnê tevîneke (tissue) laş e ku ji ber kêmasiyeke xwarin û vexwarinê derdikeve holê û nûnertiya wê jî weke arezûya xwarin û vexwarinê di zihn de xuya dibe. Nest parçeyên vejena derûnî ne û hemû nest ji vê vejena ku têrî kesayetiyê dike an jî dê têrî kesayetiyê bike pêk tê.

Taybetmendiyên nestan: Çar taybetmendiyên nestan hene: çavkanî, armanc, heyber û handan (motive). Freud derpêş dike ku di jiyanê de ger çavkaniyên nestê ji hêla kamilbûna zindewerî û fizîkî ve neyên guhertin an jî ji holê neyên rakirin, ew her weke xwe dimînin. Li gel vê, armanca nestê westar e, yanê pêkanîna hewcedariyan herdem weke xwe dimîne. Heybera nestê ew heyber e ku her tişt ji bo destbixistina wê tê kirin an jî dê bê kirin. Naxwe dibe ku heybera nesta birçîbûnê ji bo xwarin û vexwarinê danûstandinê, pijandinê, sifrê û pêşkeşiya wê vedihewîne. Dibe ku heyber ji armanc û çavkaniyên cuda gelek tiştên curbicur pêşkêş bike.

Sedema vê jî cihguhêziya (displacement) vejena derûnî bixwe ye. Yanê dibe ku tiştê em dixwazin wê gavê ne amade an ne guncav be. Em wê demê berê xwestek û daxwazên xwe didin tiştekî din. Ger hilbijartina me ya duyem jî ne amade û guncav be, em dîsa berê vejena xwe didin dereke din. Bi vî awayî motîvasyon heya ku pêrgî heybera hewcedariyên me bibe gera xwe berdewam dike. Hêza nestê ya ku ji motîvasyonê tê rengvedana hêza hewcedariyan e ku nest bixwe nûnertiya wê dike. Ev weke hêza dehfdanî jî tê dîtin. Hêza nestê ya ku ji motîvasyonê tê guherbar e, yanê hêza wê kêmcaran weke xwe dimîne.

Weke mînak, ku we xwirîniyeke baş û biqewet kiribe dibe ku di dema taştê de dilê we nebije taştê an jî çend gep xwarin zikê we têr bike. Lêbelê we şîv nexwaribe û di ser de jî we xwirîniya xwe ne kiribe, dê çavên we li taştêyeke baş bigere û bi çend gepan dê zikê we têr nebe. Em bi bîr bînin ku Freud rageşiya nizmeziyê ku tenê çavdêriya zewqê dike weke rewşeke bi êş û jan bi nav dike. Jixwe di modela nestê ya Freud de jî meyldariya kêmkirina rageşiyê (tension reduction) tê dîtin. Yanê organîzma bi hişyarkeran (hewcedarî) an jî bi bilindbûna radeya rageşiyê re tevdigere û bi hêmanên ku rageşiyê kêm dikin aram dibe. Naxwe bingeha armanca nestê vegerîn (regressive) bixwe ye, lewra bi awayekî relatîv kesayetiyê aram û rehet dike, yanê dixwaze ku nestê vegerîne rewşa ku di yar bûye.

Di nav taybetmendiyên nestê de ya girîng ew e ku berê vejenê ji heyberekê dide heybereke din û ya herî girîng jî kapasîteya cihguhêziyê ye. Ev şiyan di dînamîka kesayetiyê de taybetmendiyeke yekane û herî xeternak e. Ev jî nîşaneya hesasiyeta siruştiya mirovan e. Hema bibêje hemû peywendî, hilbijartin, hînbûn û helwestên me nûnertiya cihguhêziya vejena ku ji heyberên berê hatine dest pê dikin.

Cureyên nestan: Mirov dikare nestan bi du koman dabeş bike: nestên jiyanê (life instincts) û nestên mirinê (death instincts).

Nestên jiyanê di xizmeta debara jiyan û zêdebûnê de ne. Ev nest (tîbûn, birçîbûn, zayendî û hwd.) hem ji bo berdewamiya jiyana takekes hem jî ji bo domdariya nifşan dixebite, yanê di xizmeta wan de ye. Ji vejena jiyanê re lîbîdo (libido) jî dibêjin. Freud di xebatên xwe de nemaze jî di salên pêşî de pir zêde li ser nesta zayendî hûr dibe. Divê tiştê ku ji nesta zayendî bê têgihîştin ne tenê endamên zayendî yên genîtal û zewqa ku ji encama çalakiya wan tên hîskirin bin. Di laşê mirov de gelek cihên ku zewq jê tê standin hene. Nesta zayendî van cihan jî vedihewîne. Yanê dibe ku ne tenê qadên zayendî, gelek hewcedariyên ku ji cihên têvel ên laş tên jî zewq û arezûya zayendî hişyar bikin. Ji van cihan re dibêjin cihên erojenîs (erogenous zone), ev cih ji bo tenê (çerm) laş hesas in. Manîpulasyona van qadan rê li ber kêmkirina rageşiyê, arambûnê û hesta zewqê vedike. Têgeha cihên erojenîs di bîrdoziya geşedanê ya Freud de cihekî girîng û taybet digire.

Nestên mirinê carinan weke nestên rûxîner (destructive instincts) jî tên bibîranîn. Nêrîna Freud ya li ser vê nestê qels e û zêde ne zelal e. Di fereseta vê nestê de mebesta dawî mirin e. Li gorî nêrîna sedsala 19em jî hemû zindiyên ku dijîn dimirin û tevlî westariya dinyaya înorganîk dibin. Jixwe Freud jî li vê ramanê xwedî derdikeve û vedibêje: "Arezûya hevpar ya hemû mirovan mirin (bi awayekî derhişî) e." Freud vejen û çavkaniya laş (beden) eşkere bi nav nekiriye. Yek ji dariştina girîng ya nesta mirinê nihiçka êrîşkariyê ye. Freud vê rewşê wisa şîrove dike: "Mirov ji bo ku xwebixwe xwe hilneweşîne û nerûxîne serî li reftarên bi şidet û wêranker didin."

Li gorî vê bîrdoziya Freud, sedema her reftar û tevgerê heye an jî ew ji çend motîvasyonan dariştî ye. Loma dibe ku nestên mirin û jiyanê bi hev re bên dîtin an jî bixebitin. Weke mînak, di xwarina nan de domandina jiyanê heye, lêbelê reftara rûxîner jî heye: cûtin, geztin û daqurtandin. Carina dibe ku nestên jiyanê nestên mirinê notralîze bike. Weke mînak, kesek ji bo ku hezkiriya xwe bi dest bixe berê xwe dide zordariyê û pêkutî, zext û fişarê bi kar tîne. Carina jî di navbera van nestan de pevçûn û dijberî derdikeve holê. Bo nimûne, yek dikare li hemberî jina xwe hem hesta hezkirinê hem jî hesta nefretê hîs bike û bijî. Di rewşên wisa de dibe ku carina nesta mirinê bi ser keve û bibe sedema rûdaneke sadîst. Weke mînak, sadîzma evînê.

Vejen Çawa Belav Dibe û Tê Bikaranîn

Derûnşîkariya (psychodynamics) kesayetiyê ji bo belavbûna vejena derûnî û mezinbûn û veguherîna kesayetiyê ji hêla nizmezî, ezî û bilindeziyê ve tê bikaranîn. Vejena ku hewcedariya kesayetiyê pê heye kêm û sînorkirî ye û her sê pergal –nizmezî, ezî, bilindezî– ji bo ku vê vejenê li gorî meyldariya xwe bi kar bînin di pevçûn û berberiyekê de ne.

Vejena herkoyî (fluid energy) ya nizmeziyê: Di destpêkê de nizmezî hemû vejena kesayetiyê di destê xwe de digirt û bi refleks û bicihanîna daxwazan ev rewş li gorî pêvajoya yekemane bi kar dianî. Ku em bi awayekî din bibêjin, nizmezî kateksiyê (cathexis) dike, yanê bar lê bar dike. Bi kurtasî berê vejenê dide wê heybera ku jê tê gumankirin ku wê pêşwaziya hewcedariyan bike. Lêbelê nizmezî nikare tiştê heyberî û kirdewarî ji hev veçirîne, vejen di rewşeke pir herkoyî de ye, yanê bi hêsanî ji tiştekî dikare derbasî tiştekî din bibe, cihguhêz e.

Pitik wexta ku birçî be çi bibîne diavêje devê xwe, lê bi van tiştan zikê wî/ê têr nabe, yanê di vê rewşê de em dibînin ku kateksiya heyberê bi ser nakeve. Hewcedariyên xwarin û vexwarinê yên ku weke nihiçka birçîbûnê tên hîskirin, ger ku bi pêvajoya kirdewarî hewcedarî neyên pêşwazîkirin, nizmezî dev ji bergiriya xwe berdide û vejen vediguhere pêvajoya heyberî ku ev pêvajo bi eziyê ve têkildar e. Jixwe Freud jî vê pêvajoya heyberî pêvajoya herî hişmendî dibîne.

Ji hêla eziyê ve bikaranîna vejenê: Ezî bixwe ne xwediyê çavkaniya vejenê ye, yanê çavkaniyeke wê ya vejenê nîne. Ji bo bidestxistina xwestek û arezûyên ku bi hewcedariyan ve girêdayîne dixebite. Ji ber ku ezî di kêmkirina rageşiyê de li gorî nizmeziyê serkeftîtir e, hêdî hêdî vejenê ji nizmeziyê digire û wê ji bo pergala kesayetiyê bi kar tîne. Serkeftina eziyê bêtirîn bi saya serê pergala xwewekdîtinê (identification) pêk tê. Di vê pergalê de ezî îmajên zihnî yên ku ji hêla nizmeziyê ve hatine çêkirin –têgeheke ku di rastiyê de heybera wê heye– dixe dewsa îmaj-xeyalê û bi vî awayî senkronîze dike. Di baweriya nizmeziyê de îmaja heybera ku tê xwestin di rastiyê de jî heman tişt e. Lê ezî dizane ku heybera rastî û îmajê ne heman tişt e û di wê baweriyê de ye ku divê îmaj li gorî rastiyê be.

Têgeha xwewekdîtinê pir girîng e, lewra pêşketinên venasînî, geşedan û temsîla zihnî ya ku bi awayekî rasteqîn bi kesayetiyê ve têkildar e vedihewîne. Bo nimûne, pitikên ku di wextên xwe de têr dibin, yanê çi dema ku birçî bibin demildest bikaribin bigihêjin memika xwe û jê têr bibin, dê ev pitik têr û tetmînkar bin. Lêbelê dema ku pitik nehatibin têrkirin, hatibin piştguhkirin, dema wan bi birçîbûn û girî derbas bibe rageşiyek derdikeve holê û bi demê re ev rageşî rê li ber cirnexweşî, serkêşî, hêrsokî û bêhntengiyê vedike. Loma ev pitikên wisa hestyar û bêkêf in.

Ezî gava ku bi awayekî bandorker berê xwe dide hin heyber û çalakiyan û dixebite, zêde tirîn hewcedariyê bi vejenê dibîne. Beşek ji vê vejenê ji bo têgihîştin, jihevderxistin, gelemperîkirin, mihakemekirin, serwextbûn û hwd. tê xerckirin. Beşek din jî ji bo çêkirina hêzên kêmker û sînordar (anticathexis, barê hember) tê veqetandin. Ev hêz bi gelemperî ji bo ku pêşî li tevgerên nizmezî yên pildayî (impulsive) û dûrî aqilan bigire, carina jî ji bo ku organîzmayê ji tepisandina tund ya bilindeziyê biparêze tê bikaranîn. Naxwe di pergala kesayetiyê de ezî pêşeng e û çalakiyên her sê pergalan bi rê ve dibe. Armanca eziyê ew e ku bêyî ku ji rastiya dinyayê dûr bikeve bi awayekî nerm û bandorker di kesayetiyê de lihevanînekê ava bike.

Ji hêla bilindeziyê ve bikaranîna vejenê: Bilindezî jî mîna eziyê bi saya xwewekdîtinê vejena xwe bi dest dixe. Pitik di destpêkê de, yanê di qonaxa yekem de, vejena xwe bi rêya dêûbavên xwe dibîne, lewra bi her awayî bi wan ve girêdayiye. Dêûbav nirx û darazên civakê yên ku li gorî xwe şîrove kirine bi rêya tawanbarî û xelatan vediguhêzin zarokan. Zarok ji bo ku dêûbavên wî/ê jê hez bikin, bipejirînin û xwe di ewlehiyê de hîs bike mîna wan tevdigere, yanê ji bo ku xwewekdîtinekê ava bike fêrî standartên wan dibe û wan pesend dike.

Piştî ku vejena nestî ber bi aliyê ezî û bilindeziyê ve diçe, hêzên nihiçkî yên ku dînamîka kesayetiyê ava dikin –kateksîs û hêzên vebestinê (restraining forces)– mîna antîkateksîsiyê hevkarîgeriyeke tevlihev derdixînin holê. Tenê hêza nizmeziyê ya nihiçandinê heye, lêbelê ezî û bilindezî vejenê hem ji bo nihiçandinê hem jî ji bo sînorkirin, sekinandin an jî vebestinê (nihiçkên nestî dixe bin kontrola xwe) bi kar tînin. Divê ezî ji bo ku bi awayekî hişmendî pêşengiya kesayetiyê bike vejeneke wisa ji xwe re veqetîne ku hem têra kontrola nizmezî û bilindeziyê bike hem jî têra danûstendina dinya ya derve bike.

Ku ezî têra xwe ne hêzdar be û nikaribe vejenê ji nizmeziyê bistîne, wê demê reftarên bêpergal û ne siruştî derdikevin holê. Ku nizmezî beşa mezin ya vejenê têxe bin kontrola xwe, dibe ku kes bibe yekî/a ezperest, rûxîner, pildayî û êrîşkar. Lê ku bilindezî weke nizmeziyê vejenê têxe bin kontrola xwe, wijdanekî sînordar bi xwe re ava dike û hêzên vebestinê dest û piyê kesayetiyê girêdidin. Di vê navberê de hêzên eziya îdeal (ideal ego) standartê ewqasî bilind dikin ku takekes bi vê re dibehite, rê li ber têgirtin û dibe ku têkeve depresyona sernekeftinê.

Rageşî

Hema bêje di hemû bîrdoziyên kesayetiyê de rageşî (anxiety) mifteyeke guhêrbar e. Bivênevê jiyan pevçûn û berberî ye. Piştî pevçûn û berberiyê rageşî dibe hêmaneke sereke ya dînamîka kesayetiyê. Dahûrînên Freud yên derbarê rageşiyê de, çi normal çi anormal, bandoreke pir mezin li ser klînîsyen û bîrdozgerên ku li piştî wî hatine kirine û dike. Sê cureyên sereke yên rageşiyê hene: rageşiya rasteqîn, rageşiya norotîk (neurotic anxiety) û rageşiya sincî (moral anxiety).

Rageşiya rasteqîn: Ev rageşî ji tirs û xetereyên rasteqîn pêk tê, yanê bi rastî jî li cihana derve hereşe, gef û gurên ku hêmanên hîsa rageşiyê bi mirov re çêdikin hene. Rageşiya norotîk û sincî jî vê rageşiyê dariştine.

Rageşiya norotîk: Bi taybetî di salên ewil yên zaroktiyê de ji ber helwesta dêûbav ya tund û guhnedêr diqewime. Di vê cureya rageşiyê de tirseke ji cezayekî xeyalî, ji dêyeke an ji bavekî xeyalî an jî ji fîgûreke desthilatî heye. Ev rageşî ji tirsa ku dê bê cezakirin derdikeve holê. Ev jî bi rêya jiyana berê –ew jiyana ku dêûbavan bi mebesta ku xwe bigihîjînin nihiçkên nestî zarok ceze dikirin– ya ku hatibû tawanbarkirin vediguheze roja me.

Rageşiya sincî: Gava ku em derdikevin derî norm û standartên dê û bavên xwe yên ku me di kesayetiya xwe de hêwirandine û binpê kirine, ew tirsa ku me bi cezakirinê hîs dikir dubare dibe. Yanê herçiqas kesên ku me ceza dikin ne li holê bin jî em xwe weke ku tên cezakirin di xeteriyê de hîs dikin. Di vê rewşê de bilindezî (berpirsyariya wijdanî) aktîf e û tu dibêjî qey rageşiya norotîk û sincî dişibin hevdu. Dêûbavê xeyalî û cezayên xeyalî di wijdanê me de çawa ji hev cihê dibin? Cihêbûn bi xerckirina vejena eziyê ve eleqedar e.

Di rageşiya sincî de takekes hîn bêtir rasyonel e, lewra takekes xwedî wê şiyanê ye ku bikaribe ji serî heya binî li ser pirsgirêkê bifikire bê wê çi lê zêde û kêm bike. Bilindezî daxwazên xwe vedibêje, ezî jî li hemberî van radiweste an jî biryara tevgera ku dê bike dide. Di nav van rageşiyan de ya ku rewşa wê herî xerab e rageşiya norotîk e, rewşa wê ewqasî nebaş e ku –carcaran di rewşeke panîk de ye– nikare rastî bifikire, çavên wê tiştekî nabîne û nizane bê dê çawa birame, nizmezî jî li ber dîtina rastî û xeyalê dibe asteng. Kesê/a ku rageşiya norotîk dijî wisa bawer dike ku bi rastî jî dê hêzek wî/ê tawanbar bike. Kesê/a ku rageşiya sincî dijî bi gelemperî dizane ku rageşî û bêaramiya wî/ê ji rewşa derûnî, pevçûnên navxweyî û gotegotên wî/ê tên.

Hemû rageşî ji bo eziyê hişyarker in û tên wateya ku gef û xeterî nêz e. An divê ku ezî demildest rê li ber wan gef û guran bigire an di bin wî barî de bimîne. Rageşî ji bo kirina hin tiştên weke dûrmayîna ji xeteriyê, berbenda nestî an jî li gorî dilê xwe tevger û hwd. hêzeke motîveker e. Ezî çi dema ku bi rê û rêbazên hişmendî serî bi rageşiyê re dernexe, serî li rê û rêçikên dûrî aqil û rastiyê dide.

Kesayetî Çawa Geş Dibe

Freud yekem bîrdozgerê derûniyê ye ku bandora jiyana pitik û zaroktiyê li ser geşedana kesayetiyê derxistiye holê. Têgeha geşedana kesayetiyê ya Freud bandoreke pir mezin li bîrdoziya derûnkolînerî, bîrdoziya kesayetiya nûjen û li bîrdoziya geşedanê kiriye. Li gorî Freud geşedana kesayetiyê ji bo kêmkirina rageşiyê fêrbûna rê û rêbazên nû ye. Zarok bi geşedana xwe re çar qonaxên sereke dijîn û ev rageşiya zarokan zêdetir dikin: geşedana fîzyolojîk, astengkirin, pevçûn û gef an jî xetere.

Xwewekdîtin (Identification): Xwewekdîtin ji bo kêmkirina rageşiyê duryanek e. Bi rêya xwewekdîtinê mirov çêtir û serkeftîtir hewcedariyan pêşwazî dike, kesekî/e din teqlîd dike an jî xwe dike weke wan. Di salên ewilî yên jiyanê de amûrên sereke yên xwewekdîtinê dêûbav in. Paşê mamoste, hunermend, lehengên fîlman, kesên bi navûdeng, stranbêj, lîstikvanên futbolê û hwd. in. Bi gelemperî hayê mirov ji xwewekdîtinê çênabe, yanê mirov pêkhatina wê ferq nake û li xwe hay nabe û ne hewce ye ku mirov bi yekî/a din re bi tevahî xwewekdîtinê bike. Bi xwewekdîtinê em tiştên ku hewcedariyên me pêk tînin an jî wan reftar û taybetmendiyên ku em difikirin û guman dikin ku dê gihîştina armanca me hêsan bikin û kêrhatî bin hîn bêhtir xweyî dikin.

Di geşedan û dînamîka kesayetiyê de pêvajoya xwewekdîtinê pir girîng e, ji ber ku bi vê rêyê îmajên zihnî tenê bi rastiyên wan tên beramberî hev. Bi vî awayî zarok ne ku tenê fêrî agahiyên nipînû dibe, bi lêxwedîderketina reftarên "xwe" ji bo "xwe" rêya serîpêderxistinê ya derbasdar, pejirandina metod û helwestan e û ji ber ku ew van ne ji nû ve fêr dibe dem, vejen û kedê teserûf dike. Ku rageşiyê her carê ji serî dest pê bikira û bi şaşî û ceribandinê em fêrî tiştan bibûna dê pir zehmettir bûya.

Cihguhêzî (Displacement): Rêya duyem ya geşedana kesayetiyê cihguhêziya vejenê ye. Organîzma dema ku nikaribe bigihêje heybera xwe ya rasteqîn, yanê ku pêşî lê bê birîn, li heybereke din digere, vejen ji heyberê berê xwe dide heybereke din. Ku rêya heybera nû jî bê birîn ev cihguhêzî heya heybereke din ya ku rageşiyê kêm dike didome. Weke mînak, dibe ku kêmasî an jî bêpariya ji hezkirinê (nebûna heybera hezkirinê, nebûna heybera pabendiyê) berê mirovan bide made û bengîtiya madeyan. Di rewşên wisa de armanc û jêderka nestê weke hev û westar e. Lê dibe ku di encama gelek cihguhêziyan de cureyên heyberan pir zêde bibin.

Heybera (ya cihgir) ku dikeve dewsa ya resen çiqasî bişibe heybera resen wîqasî di kêmkirina rageşiyê de bandorker dibe. Lewra bi cihguhêziyê ve girêdayî heybera şibandinê dikare li gorî çawanî û çenda niya heybera resen rageşiyê kêm bike. Lêbelê dibe ku tu carî têr nebe. Ku cihguhêzî li dû hev bê û bikeve ser hev, rageşî û vejena ku dişarj nebûye hewzekî ji xwe re çêdikin. Ji bo kêmkirina rageşiyê herûher lêgerîn, ger û geş berdewam e. Li gorî Freud rageşî-bêaramiya mirovan û cihêrengiya reftaran di encama ger û gura lêgerînan de derdikeve holê. Dîsa li gorî wî şaristanî jî bi vê rêyê geş bûye. Mirov vejena xwe ji heyberên prîmîtîv bêtir ber bi heyberên (rê û reftar) pesendkirina civakî ve vediguherîne û li gorî vê hilbijartina xwe dike. Ev tişt di dîrokê de jî bi vî awayî bûye.

Mekanîzmeyên berevaniyê (Defense Mechanisms)

Di pêvajoya geşedanê de carcaran ezî nikare serî bi rageşiyan re debikeve. Bîranîn, hest, raman, pildan û hwd. rengên rageşiyê zêde dikin, ev jî zorê li eziyê dike ku ezî bi dijwarî berevaniya xwe bike. Ji vê rewşê re dibêjin pergala berevaniyê. Berevanî pêvajoyeke zihnî ye ku armanca wê kêmkirina rageşiyê bixwe ye. Du taybetmendiyên mekanîzmeyên berevaniyê hene: yek jê derhişîbûn e û ya din jî înkarkirina rastiyan e. Û ji ber vê yekê ne ji dil in, xirabker in û sexte ne.

Ezî naxwaze bi pergala berevaniyê bîranîn û ramanên ku rageşiyê çêdikin û hişyar dikin bigihêjin asta hişmendiyê (conscious awareness). Bi awayekî din bi rê ve diçe ku pêşî li hest, raman, bîranîn û serboriyên ku rageşiyê çêdikin bigire da ku zoriyê li hiş nekin. Tepisandin (repression) pergaleke pir bi hêz e, lêbelê carcaran tiştên ku hatine tepisandin dixwazin bigihêjin asta hiş da ku bikaribin derbirînên xwe bi lêv bikin. Ji bo vê jî xwe û şemala xwe ve diguherînin û rêyekê ji xwe re dibînin. Gava ku tepisandin bi tena serê xwe nikaribe geş û gurê tiştan kontrol bike, bi hin pergalên din re hevkariyê dike. Ev rengvedan (projection), bertek-formasyon an jî formasyona bertekan (reaction formation), hingof (fixation) û vegerîn (regression) e.

Hemû mirov serî li mekanîzmeyên berevaniyê didin û wê geş dikin, lewra wan ji xwe re weke serîpêderxistinê bi kar tînin. Bikaranîna wan ya bipîvan tiştekî siruştî û normal e. Lêbelê bi demê re tim û zêde bên bikaranîn, ji geşedana derûnî re dibin asteng û kesan ji rastiya dinyayê dûr dixin û têkoşîneke bêber li dar dixin. Ji ber vê yekê vejena ku wê ji bo tiştê bikêrhatî bihatana xerckirin bertelef diçe. Ku bi vî awayî berdewam bike demeke şûnde pergala berevaniyê êdî nikare serî bi rageşiyê re derxe û di encama vê de gelek pirsgirêkên kesayetiyê rû didin.

Ezî heya ku nikare bêyî pergala berevaniyê serîpêderxistinê bike, dê pergala berevaniyê hebûna xwe her berdewam bike. Ezî di ke-nake nikare bi xwe ve were, loma vejena wê ya wê kêliyê di pergala berevaniyê de tê ser hev. Ezî dikare çawa xwe ji vê çerxa bêber rizgar bike? Divê kesayetî ji zaroktiyê ve fêrî rêûrêbazên ku dê çawa serî bi stres, pevçûn û astengiyan re derbikeve bibe. Ji bilî vê helwesta dêûbav û rola sazî û mirovên navser jî pir girîng e. Di destpêkê de divê derfeta zarok hebe ku ew bixwe bikaribe hevokên xwe saz bike û hilbijartinên xwe bike û bikaribe wan têxe bin kontrola xwe. Jixwe ku zarok bi vê xwebaweriyê mezin bibe ji çerxa bêberiyê rizgar dibe.

Qonaxên Geşedanê

Li gorî Freud di geşedana kesayetiyê de rola çend salên ewilî pir girîng e. Zarok heya 5-6 saliya xwe di sê qonaxan re derbas dibin. Ev qonaxên oral, anal û falîk in. Piştî van qonaxa veşartî (latency) dest pê dike ku nest li vir tê tepisandin. Li dû vê qonaxa genîtal dest pê dike ku weke qonaxa sîpeyî (puberty), yanê qonaxa gihîştinê jî tê binavkirin.

Qonaxa oral (0-1 salî): Di vê qonaxê de mijara sereke xwarin e. Bi xwarinê re dev, lêv, qirik û gewrî tevdigerin û bi derketina diranan re geztin, cûtîn û jêkirin jî lê zêde dibe. Pêkhateyên reftarên xwarinê tevgerên geztin û xwarinê di salên pêş de ji bo taybetmendiyên kesayetiyê ên weke bidestxistina zanyariyê, berhevkirin (ya ji bo xwarinê), tehn, gengeşe û hwd. re dibe prototîp. Taybetmendiya vê qonaxê ew e ku bi hestên bengîtiyê re tê wesifkirin, lewra pitik ji hêla xwedîkirin û ewlehiyê ve bengiyên yên din in.

Qonaxa anal (1-2 salî): Di vê qonaxê de zarok rageşiya anal (ji ber gûnekirinê) bi rêya rîtinê ji holê radikin an kêm dikin. Zarok ji vê pêvajoyê zewqê distînin û pê kêfxweş û aram dibin. Dema ku zarok tuwaleta (rîtinê) xwe bikin ger zorî û zehmetî ji wan re bê derxistin dê rê li ber gelek pirsgirêkan vebe. Di vê qonaxê de nemaze metod û helwesta dê û bavan pir girîng e. Weke mînak, gava dê û bav vê rewşê bi israr, bi tundî û bi cezakirinê bi rê ve bibin, zarok bi hestên serhildanê gûyê xwe di xwe de digirin an jî li her der û di her rewşê de bi xwe de dirîn. Zarok dixwaze ku bi vî awayî 'xwe' bi dê û bavên xwe bide pejirandin. Dibe ku di salên pêş de ev meyldarî ji bo çikûsî, temayî, eksotiyê (anal retentiveness) bibe prototîp. Dema ku zarok ji aliyê dê û bavên xwe ve werin cezakirin û tuwaleta (gû) xwe li her derê bikin û derdora xwe pîs bikin, dibe ku ev di salên pêş de ji bo tevlihevî, bêpergalî, rûxînerî an jî ji bo bêbextî, xayînî, zalimî û stemkariyê bibe prototîp.

Qonaxa falîk (2-5,6 salî): Di vê qonaxê de mijûliya zarokan ya herî mezin organên zayendî û veguherîna wan e. Destperk tê raçavkirin û zarok bi vê kêfxweş dibin. Di heman demê de li hemberî dijzayen dê xwe (dê an bav) hezkirin û arezûyeke zayendî hîs dikin. Ji aliyê din ve ji ber van hestan tirs û rageşiya ku bên cezakirin bi wan re çêdibe. Ji bo lawan ev cezakirin tirsa ku wê kîrê wî bê jêkirin e. Ji vê re dibêjin tirs an jî rageşiya xesandinê (castration anxiety). Lawik ji ber vê hesta ku li hemberî dêya xwe arezûya zayendî hîs dikin di nav pevçûnekê de ne. Ji vê re dibêjin girêka odîpal (Oedipal complex) an jî pevçûna odîpal. Keç jî ji ber hesta ku li hemberî bavê xwe hîs dikin di nav pevçûnekê de ne. Ji vê re jî dibêjin girêka elektra (Electra complex) an jî pevçûna elektra. Çareseriya van pevçûnan bi pergala xwewekdîtinê re têkildar e.

Li gorî Freud her mirov duzayendî (bisexual) ye, yanê mirov bi awayekî irsî meyldariya zayendiyeke dijzayendî vedihewîne, loma li hemberî her du zayenda jî hesteke dilkêşiyê (cazîbe) bi mirovan re heye. Meyla lawan bi gelemperî li ser mêraniyê (masculine) ye, meyla keçan jî li ser jinaniyê (feminine) ye. Mirov li gorî vê meyldariya domînant bi kesên ji rageşiya xwe re xwewekdîtinê dike û hevjîna xwe jî ji dijzayenda xwe hildibijêre. Nihiçkên hevzayendiyê (homosexual) veşartî ne, zarok li hemberî dijzayenda (dê an bav) xwe bi xwewekdîtiniyeke qels û kêm derbirîna xwe dikin.

Qonaxa veşartî (5-12 salî): Zarok bi yên din ve di nav têkiliyê de ne û di vê qonaxê de hesta berpirsyariyê dest pê dike. Mijara zayendiyê tê tepisandin, yanê veşartî dimîne û bi kamilbûnê re veguherînên fîzyolojîk dest pê dikin. Ev veguherîna fîzyolojîk veguherîna derûnî jî bi xwe re tîne ku ev veguherîn ji bo kesayetiya wan girîng e.

Qonaxa genîtal (12 - … salî): Bi kamilbûnê re dest pê dike û heya navseriyê berdewam dike. Di vê qonaxê de kes berê xwe dide yên din û li wan difikire, ji wan hez dike. Li dewsa nihiçkên narsîst û ezperest parvekirin û çalakiyên komî û hevkarîgerî derdikevin pêş. Êdî takekes weke mirovên gihîştî li kar û bar û zewacê difikire û bi van tiştan re eleqedar dibe. Ciwan li şûna ezperistiyê û lêgerîna kêfxweşiyê berê xwe didin rastiyê, yanê ji pitikbûn û zaroktiyê vediguherin navserekî/e civakî.

Derûnkolînerî (Psychoanalysis)

Freud bîrdoziya derûnkolîneriyê li ser van hemû bîrdoziyên xwe bi pêş xistiye. Di derûnkolîneriyê de du teknîkên wî yên sereke hene: bibîranîna serbest (free association) û dahûrîna xewnan (dream interpretation). Ji bilî van her du teknîkan xwedahûrîn (self-analysis) ya wî jî bîrdoziya wî xurt kiriye. Freud ev teknîka taybet ya ku ji bo dermankirina hîsteriyê dihat bikaranîn bi saya heval û hevkarê xwe Joseph Breuer fêr dibe. Herçiqas teknîka Freud bingeha xwe ji teknîka Breuer bigire jî gelekî pêşketî û cudatir e, lewra ew tenê jê re bûye fikrek. Di vê teknîkê de yekem tiştê ku tê hişê mirov teknîkeke bilêvkirinê ye ku bi awayekî serbest tê pêşbînîkirin. Di vê rewşê de dahûrîner qet destkarî nexweş nabe. Tenê dema ku nexweş sekinî be an jî bloke bûbe bi pirsan wî/ê wêrek dike da ku axaftina xwe berdewam bike.

Di vê teknîka bibîranîna serbest de sê bawerî hene: wateya her gotin, kirin û tevgerên me heye û ev bi tiştên ku berê hatine gotin û kirin re têkildar in. Materyalên derhişî pirî caran li ser reftaran bandorker in. Dema ku fikr û raman bi awayekî serbest bên derbirîn, derhişî bi zanebûn digihêje asteke watedar ya hayjixwehebûnê.

Nirxandin

Bîrdoziya kesayetiyê ya derûnkolînerî ya Sigmund Freud yek ji dahênanên herî berfiref û bandorker ên zanista derûniyê ye. Freud, bi metodên xwe yên nûjen û dahênanên xwe yên şoreşger, dîmeneke tevlîhev û hûrgir a zihnê mirov pêşkêş kir ku hê jî di sedsala 21em de bandor û girîng e.

Girîngiya bîrdoziya Freud di çend warên sereke de ye:

Keşfa derhişiyê: Freud yekem kes bû ku bi awayekî sîstematîk û zanistî li ser derhişiyê xebitî. Wî diyar kir ku beşeke mezin a jiyana me ya zihnî veşartî ye û li ser reftar û hestên me bandor dike. Ev têgeha derhişiyê bû yek ji veguherînên herî mezin di mêjûya ramana mirovî de. Berî Freud mirov weke makhlûqeke bi tevahî aqilane û hişmend dihat dîtin. Freud nîşan da ku em pir kêmtir ji xwe hay in ku em difikirine.

Girîngiya zaroktiyê: Dahêna din a mezin a Freud ew e ku wî diyar kir ezmûnên zaroktiyê, nemaze yên pênc-şeş salên ewilî, bandoreke pir mezin li ser kesayetiya pêşerojê dikin. Berî Freud gelek kes bawer dikirin ku zaroktî tenê amadekariyek e ji bo mezinbûnê û girîngiya wê kêm e. Lê Freud nîşan da ku hingof, trawma û pevçûnên zaroktiyê dikarin bibin sedema pirsgirêkên derûnî yên di jiyana mezinbûnê de. Ev dîtina wî şêwaza me ya mêrxaskirina zarokan bi tevahî guherand.

Modela strûkturî ya kesayetiyê: Dabeşkirina kesayetiyê bo sê pergal - nizmezî, ezî û bilindezî - çarçoveyek pêşkêş kir ku têgihîştina pevçûnên navxweyî hêsan dike. Ev model diyar dike ku mirov ne makhlûqeke yekgirtî ye, lê cih e ku tê de hêzên cuda bi hev re dipevçin û têdikoşin. Nizmezî hewcedariyên bingehîn nûnertî dike, bilindezî nirxên civakî û sincî, ezî jî hewl dide van her du aliyan bi hev re lihevbîne û di heman demê de bi rastiya dinyayê re jî lihevbîne.

Têgeha berevaniyê: Freud mekanîzmeyên berevaniyê yên derûnî keşf kir ku em bi wan xwe ji rageşî û rageşiyê diparêzin. Ev pergal - tepisandin, rengvedan, bertek-formasyon, înkar û hwd - nîşan didin ku zihnê mirov ne tenê hewl dide bi rastiyê re lihevbîne, di heman demê de hewl dide xwe ji rastiyên acîdar jî biparêze. Têgihîştina van pergalan ji bo tedawîkirina gelek nexweşiyên derûnî pir girîng e.

Metoda derûnkolîneriyê: Freud ne tenê bîrdozgerê kesayetiyê bû, di heman demê de metodeke tedawîkirinê jî ava kir. Teknîkên weke bibîranîna serbest, dahûrîna xewnan û guherîna (transference) bûne bingeha dermana derûniyê ya modern. Herçiqas ev metod hatibe rexnekirin û guhertin jî, prensîbên bingehîn ên wê hê jî di gelek cure tedawiyên derûnî de tên bikaranîn.

Bandora çandî: Bandora Freud ne tenê li qada derûnnasiyê bû. Têgeh û ramanên wî ketine edebiyat, huner, fîlm, felsefe û çanda giştî. Têgehên weke girêka Odîpal, freudian slip, lapsus, ego û mekanîzmeyên berevaniyê bûne beşek ji zimanê rojane. Freud rengê me yê nihêrîna mirovahiyê, hunerê û civakê guherand.

Lêbelê divê em bi awayekî rexneyî jî li bîrdoziya Freud binêrin. Gelek rexneyên bi hêz li hemberî wê hatine kirin:

Kêmasiyên metodolojîk: Freud bi metodên zanistî yên robust lêkolînên xwe nekirin. Daneyên wî bi gelemperî ji çavdêriyên nexweşên wî yên takekesî hatin û wî van daneyên bi awayekî sîstematîk û objektîf test nekirin. Lêkolînên piştre neeşandibin ku gelek îddiayên wî bi awayekî empîrîk tên piştrastkirin.

Generalizasyonên zêde: Freud ji nimûneyek pir sînorkirî (bi gelemperî jinên dewlemend ên wiyanalî yên sedsala 19em) encamên giştî derxist. Pirsgirêka wî ya herî mezin ew bû ku wî hewl da ku bîrdoziyeke gerdûnî li ser bingeha ezmûnên pir sînorkirî ava bike.

Girîngiya zêde ya zayendiyê: Yek ji rexneyên herî gelemperî yên li hemberî Freud ew e ku wî pirî zêde girîngî da zayendî û nestên zayendî. Gelek bîrdozgerên piştre got ku ev rêgeza wî pir sînordar e û faktoren cuda yên weke çand, civak, aborî û biyolojî jî rol lîstin.

Nêrîna li ser jinan: Têgehên Freud yên weke hisreta kîrê, peyvîna falîk û bilindeziya kêmtir a jinan rast bi hêz bi rexneyên feminîst re rû bi rû man. Bîrdoziya wî li ser ezmûna mêran hate avakirin û nêrîna androcentric (navendikirina mêr) vedihewîne.

Pirsgirêka rastandinê: Gelek dahênanên Freud bi awayekî prensîbî nayên rastandin. Ger bêjin ku her tiştê ku mirov bike ji ber derhişiyê ye û her îtîrazek jî "berevanî" ye, wê demê bîrdozî nayê test kirin û rastandin. Zanista rast divê bikare xelet derbikeve.

Bi vê yekê re, girîngiya dîrokî û navnîşana Freud nayê înkarkirin. Wî gelek rêyan vekirin ku lêkolînerên piştre li wan xebitin. Bîrdozgerên weke Carl Jung, Alfred Adler, Karen Horney, Erik Erikson û gelek yên din ji Freud dest pê kirin û bîrdoziyên xwe ên cuda ava kirin. Hetta kesên ku bi tundî rexne li Freud girtine jî qebûl dikin ku wî biyavê derûnnasiya modern e.

Îro gelek derûnnas û klînîsyen bîrdoziya Freud bi awayekî serbixwe napejirînin. Lêbelê têgehên bingehîn ên wî yên weke derhişî, pevçûnên navxweyî, girîngiya ezmûnên zaroktiyê, mekanîzmeyên berevaniyê û bandora materyalên derhişî li ser reftar û hestan hê jî têne qebûlkirin û hê jî di lêkolîn û tedawiyê de tên bikaranîn, her çend bi awayekî guherandî û nûkirî.

Yek ji dezgehên herî girîng ên Freud ew e ku wî nîşan da ku têgihîştina mirovahiyê pir alozintir e ku em difikirine. Wî me hişyar kir ku em nikarin tenê bi nihêrîna reftara derdor a mirovan wan bi tevahî bi nas bikin. Divê em li binê rûyê derbas bibin û li jiyana navxweyî, pevçûnên veşartî, arezûyên tepisandî û hêzên derhişî binêrin. Ev nêrîna wî hê jî di derûnnasiya modern, edebiyatê, hunerê û zanistên civakî de bandorker e.

Di dawiyê de, bîrdoziya kesayetiyê ya Freud ne bêkêmasî ye û ne jî divê weke dogmayeke xwezayî bê qebûlkirin. Lê ew mîrateke dewlemend a fikrî ye ku mirovahî jê sûd girt û hê jî jê sûd digire. Freud ne tenê bîrdozgerê kesayetiyê bû, wî rêya nû ya têgihîştina zihnê mirov vekir. Wî me hişyar kir ku em pir kêmtir ji xwe hay in ku em difikirine û ku jiyana me ya derûnî pirî alozintir û vêdetir e ku em bi hişmendiya xwe dibînin.

Xebatên Freud bûne bingeha mektebên cuda yên derûnnasiyê û dermana derûniyê. Hetta kesên ku li hemberî wî ne jî di wê baweriyê de ne ku têgihîştina zanista derûniyê ya modern bêyî zanîna Freud ne gengaz e. Wî ne tenê zanistekê guherand, wî şêwaza me ya nihêrîna xwe, hevjînan, civakê û çandê guherand. Bi vê yekê, Sigmund Freud di rêza bîrdozgerên mezin ên weke Darwin, Marx û Einstein de cih digire - kesên ku şêwaza me ya têgihîştina jiyan û cîhanê bi bngeha xwe guherandin.

Encam

Freud li gorî metodên zanistê yên sedsala 19em perwerde bûye û bêtir li ser hîstolojî û neyropatolojiyê lêkolîn kirine. Lê li tenişta vê jî tevger û ceribandinên nû yên derûnnasiyê jî bi baldarî şopandine. Dema ku li ser zihnê mirovan lêkolîn dikirin teknîkên laboratuwar û ceribandinê bi kar nedianîn. Bîrdoziya xwe bi lêkolînên azmûnî (empirical) kontrol nekiriye. Têgehên xwe li gorî çavdêriya nexweşên ku tedawî dikirin, agahî û dahûrîniya xwe ji çavdêriya xwe ya li nexweşan distand. Demeke dûrûdirêj bi nexweşên xwe re hevdîtin dikirin, loma materyalên wî yên vekolînê pir zêde dibûn. Bi hûrgilî li ser nexweşên xwe disekinî û heya ku jê dihat kevirê xwe bi esasî datanî. Ji ber vê daneyên ku ji lêkolîn û dahûrînan standine encameke aqilane û di nav xwe de hevgirtî derketiye holê.

Tê gumankirin ku di teknîka bibîranîna serbest de rûdanên rasteqîn û bibîranîn di nav îmajên zihnî de bi wan materyalên derhişî yên ku hatine tepisandin derdikevin holê. Ku em li gorî vê bifikirin ew bîranînên ku serbest tên kirin di rastiyê de ne 'serbest' in, mîna xelekekê bi hev ve girêdayîne. Derbirîn jî li gorî rewşa navxweyî ya wê demê ye û ji hêla pêvajoya derhişî ve diyarker e. Freud dibêje, herçiqas nexweş di vê pêvajoyê de li ser hin mijaran nesekine û bixwaze wan bincil bike jî an jî wan bi hin rûdan û reftarên din re binixûmîne jî nikare rastiyê ji dahûrînerên ku lê guhdar dike veşêre. Lewra pevçûnên hestyar û xeleka bibîranînê hemû tiştên binçilkirî derdixin ser rûyê hiş.

Not: Resenî û berfirehiya vê nivîsê di hejmara 6an a sala 2018an a Kovara Psychology Kurdî de weşiyaye.

Çavkanî:

Abel, Donald C., (1989) Freud on Instinct and Morality, State University of New York Press, Albany.

Abraham, K., (1927) A Short Study of the Development of the Libido, London, Institute of Psychoanalysis and Hogarth Press.

Alexander, F., (1952) Development of the Fundamental Concepts of Psychoanalysis, Chicago, The University of Chicago Press.

Breuer, J. and Freud, S., (1895), Studies on Hysteria, Standard Edition.

Colp, R. Jr., (2000) History of Psychiatry. Comprehensive Textbook of Psychiatry / VII Vol.2 Baltimore: Lippincott / Williams and Wilkins.

Engel, G., (1962) Psychological Development in Health and Disease, Philadelphia, Saunders Press.

Erwin, Edward, (2000) The Freud Encyclopedia Theory, Therapy and Culture, Published in Great Britain by Routledge, London.

Freud, S., (1908) On the Sexual Theories of Children Standard Edition, London, Hogarth Press.

Freud, S., (1955) The Interpretation of Dreams, Translated from the German and edited by James Strachey, A Member of the Perseus Books Group, New York.

Freud, S., (1963) An Autobiographical Study, The Standard Edition, Norton.

Laplanche J. and Pontalis J. B., (2006) The Language of Psycho-Analysis, Published H. Karnac Books, London.

Metcalf, A. W., (1998) Child and Adolescent Development, Appleton-Lange Medical Publications.

Palmer Michael, (1907) Freud and Jung on Religion, First Published by Routledge, London and New York.

Sandler, Joseph, (1989) Dimensions of Psychoanalysis, First Published, Karnac Books, London.

Volkan, V. D., (1975) World History of Psychiatry, New York: Brunner / Mazel

Termên Sereke

Nizmezî (Id) Beşa herî kevnar û bingehîn a kesayetiyê ye. Bi tevahî derhişî ye û li gorî rêgeza zewqê (pleasure principle) tevdigere. Mexzena hemû vejena derûnî ye û dixwaze demildest hewcedariyên xwe pêk bîne. Mîna zarokekî ye ku "niha" û "ez dixwazim" dibêje.

Ezî (Ego) Beşa rasyonel a kesayetiyê ye ku ji nizmeziyê geş dibe. Li gorî rêgeza rasteqîniyê (reality principle) tevdigere. Weke pira di navbera daxwazên nizmeziyê, sînorên bilindeziyê û rastiya dinyayê de ye. Biryarên aqilane dide û balance çêdike.

Bilindezî (Superego) Wijdana me ye, nûnertiya nirx û standartên civakî dike ku ji dêûbavan hîn bûne. Li ser du hêmanên sereke ava bûye: maqûliya eziyê (ego ideal) - ew kesê ku em dixwazin bibin, û wijdan - ew ku me ji kirin û fikirînê ceza dike.

Pêvajoya Yekemane (Primary Process) Pêvajoya ku bi nizmeziyê ve girêdayî ye. Bi îmaj û xeyalan hewcedariyên xwe bi cih tîne. Weke pitikê ku xwarin xeyal dike dema ku birçî be. Derhişî ye û rastî û xeyal ji hev veçirî nake.

Pêvajoya Duyemane (Secondary Process) Pêvajoya ku bi eziyê ve girêdayî ye. Li gorî rastiyê tevdigere û bi rêbaz û planan hewcedariyan pêk tîne. Hişmendî û mantiqî ye. Cudahiya di navbera xeyal û rastiyê de dizane.

Derhişî (Unconscious) Beşa zihnê ye ku em hayjê jê nînin lê bandoreke mezin li ser reftar û hestan dike. Bîranînên tepisandî, arezûyên veşartî û materyalên ku em jê direvîn li vir in.

Hişmendî (Conscious Awareness) Ew tiştên ku em di vê gavê de hayjê jê hene. Fikr, hest û agahiyên ku em li ser wan hay in.

Vejena Derûnî (Psychic Energy) Hêza ku hemû çalakiyên derûnî bi rê ve dibe. Ji hewcedariyên laşî tê û di nav sê pergalên kesayetiyê de tê dabeşkirin û bikaranîn.

Lîbîdo (Libido) Vejena jiyanê ye, bi taybetî vejena zayendî. Hêza ku ji nestên jiyanê tê û me ber bi jiyan, zêdebûn û afirandinê ve dibe.

Kateksî (Cathexis) Barkirina vejenê li ser heyber, kes an ramanekê. Dema ku em vejena xwe li ser tiştekî dikarin em dibêjin me kateksî kiriye. Weke girêdana heyî an baldarî.

Antîkateksî (Anticathexis) Hêza ku ji aliyê ezî û bilindeziyê ve ji bo rawestandin an kontrolkirina daxwazên nizmeziyê tê bikaranîn. Weke frêneke ku pêşî li tevgerên pildayî digire.

Nest (Instinct) Hewcedariyeke laşî ye ku weke nûnerê derûnî tê dîtin. Hêzeke ku me ber bi armancan ve dibe. Çar taybetmendiyên wê hene: çavkanî, armanc, heyber û handan.

Nestên Jiyanê (Life Instincts - Eros) Nestên ku me ber bi jiyan, afirandin, zêdebûn û pêkhatinê ve dibin. Tîbûn, birçîbûn, zayendî û pêwendiyên civakî vedihewîne.

Nestên Mirinê (Death Instincts - Thanatos) Nestên rûxîner ku me ber bi mirinê, vegerîna rewşa înorganîk û wêraniyê ve dibin. Êrîşkarî, sadîzm û xwezirarî jê tên.

Tengijîn (Tension) Rewşa bêaramiyê ya ku dema hewcedarî pêk neyê bê çêdibe. Organîzma her dem dixebite ku rageşiyê kêm bike û vegere rewşa aramiyê.

Xwewekdîtin (Identification) Pêvajoya ku mirov taybetmendî, reftar û nirxên kesekî/e din weke yên xwe dike. Amûreke girîng a geşedanê ye. Zarok bi xwewekdîtinê bi dêûbavan fêrî reftarên civakî dibe.

Cihguhêzî (Displacement) Guhertina armanc an heyberê dema ku heyber an armanca resen neyê bidestxistin. Vejen ji heyberekê derdikeve û dikeve heybereke din. Weke kesê ku li kar hêrs e û tê malê êşa xwe li malbatê derdixe.

Bicihanîna Daxwazan (Wish Fulfillment) Bi îmaj û xeyalan hewcedariyên xwe bi cih anîn. Weke xewnên ku em di wan de tên û tiştên ku em dixwazin dibînin.

Rageşiya Rasteqîn (Realistic Anxiety) Tirsa ji xetereyên rasteqîn ên ku li cihana derve hene. Siruştî ye û me ji metirsî diparêze. Weke tirsa ji agir an ji ajalan.

Rageşiya Norotîk (Neurotic Anxiety) Tirsa ji daxwazên nizmeziyê yên ku kontrolê ji dest bidin. Ji ber cezakirinên zaroktiyê çêdibe. Tirseke xeyalî ye ji hêzeke xeyalî.

Rageşiya Sincî (Moral Anxiety) Tirsa ji bilindeziyê, ji wijdanê. Dema ku em li dijî nirx û standartên xwe tevdigerin hesta tawanbariyê û şermê hîs dikin.

Tepisandin (Repression) Bîranîn, hest an ramanan ku rageşî çêdikin ji hiş dûr xistin û di derhişiyê de veşartin. Pergala berevaniyê ya herî bingehîn e.

Rengvedan (Projection) Hest, raman an taybetmendiyên xwe yên ku em jê napejirînin li kesên din proyeksiyonkirin. Weke kesê ku nefreta xwe li kesekî dike û dibêje "ew ji min hez nake."

Bertek-Formasyon (Reaction Formation) Li dijî hest an arezûyên rasteqîn reftarên berevajî nîşandan. Weke kesê ku ji kesekî hez dike lê reftareke dijminane nîşan dide.

Hingof (Fixation) Li qonaxeke geşedanê man û nediçûna qonaxên pêş. Ji ber pirsgirêk an trawmaya wê qonaxê çêdibe.

Vegerîn (Regression) Vegerîna qonaxeke berê ya geşedanê dema ku di bin stresê de bin. Weke mezinek ku dema ku birayê/xwişka wî/ê têne dinê dest bi girandinê dike.

Qonaxa Oral (0-1 Salî) Dev, lêv û memik cihên erojenîs in. Zewq bi mêtin, gepandin û xwarinê tê. Hingofên li vir dikarin bibin sedema dilêriya zêde, xwarinxwariya zêde an madebengîtiyê.

Qonaxa Anal (1-2 Salî) Kontrola rîtinê giringiya xwe digire. Pevçûna di navbera kontrolê û serbixweyîbûnê de. Hingofên li vir dikarin bibin sedema temayî, çikûsî an jî bêpergalî û tevliheviyê.

Qonaxa Falîk (2-5,6 Salî) Baldariya li ser organên zayendî ye. Girêka Odîpal (ji bo lawan) û Elektra (ji bo keçan) li vir çêdibe. Zarok hezeke zayendî li hemberî dêûbavê dijzayendî hîs dike û xwe bi hevzayendî vedidîtîne.

Qonaxa Veşartî (5-12 Salî) Nestên zayendî tên tepisandin. Baldarî ber bi pêwendiyên hevsalan û hînbûna civakî ve dibe. Demeke aramiya zayendî ye.

Qonaxa Genîtal (12+ Salî) Bi kamilbûnê dest pê dike. Nestên zayendî dîsa zindî dibin lê niha ber bi kesên din ve ne. Pêwendiyên sîhemdar û mature çêdibin.

Qadên laş in ku hesas in û dema ku tên temasê an manîpulasyonê zewqê çêdikin. Di her qonaxeke geşedanê de ciheke cuda erojenîs e: dev di qonaxa oral de, enîk di qonaxa anal de, organên zayendî di qonaxa falîk û genîtal de.

Rêgeza Zewqê (Pleasure Principle) Rêgeza ku nizmezî bi rê ve diçe. Armanca wê bidestxistina zewqê û dûrketina ji êş û janê ye. Hewcedariyên xwe demildest dixwaze pêk bîne.

Rêgeza Rasteqîniyê (Reality Principle) Rêgeza ku ezî bi rê ve diçe. Pêwîstiyên dinyaya rastî dike nase û li gorî wan plan çêdike. Hewcedariyan bi awayekî siruştî û guncav pêk tîne.

Bibîranîna Serbest (Free Association) Teknîkeke tedawiyê ye ku nexweş her tiştê ku tê hişê wî/ê bêyî sensûr an rêzkirin dibêje. Armanca wê gihîştina materyalên derhişî ye.

Dahûrîna Xewnan (Dream Interpretation) Şîrovekirina xewnan ji bo têgihîştina derhişiyê. Freud xewnan weke "rêya pêşîn a gihîştina derhişiyê" didît. Xewn arezûyên veşartî nîşan didin.

Xwe-dahûrîn (Self-Analysis) Analîzkirina derûnê xwe bi xwe. Freud bi vê metodê gelek daneyên xwe yên derbarê derhişiyê de bi dest xist.

Girêka Odîpal (Oedipal Complex) Pevçûna ku lawik di qonaxa falîk de dijî. Hezeke zayendî li hemberî dêya xwe hîs dike û bavê xwe weke hevrikekî dibîne. Rageşiya xesandinê hîs dike.

Girêka Elektra (Electra Complex) Wek Odîpal e lê ji bo keçan. Keç hezeke zayendî li hemberî bavê xwe hîs dike û dêya xwe weke hevrikê dibîne.

Rageşiya Xesandinê (Castration Anxiety) Tirsa ku lawik di qonaxa falîk de hîs dike ku bavê wî dê weke ceza organê wî yê zayendî jê bike. Yek ji hêzên ku girêka Odîpal çareser dike.

Maqûliya Eziyê (Ego Ideal) Wêneyeke îdeal a kesê ku em dixwazin bibin. Standardên bilind ên ku em hewl didin bigihêjin. Dema ku bigihîjin hesta şanaziyê hîs dikin.

Wijdan (Conscience) Beşa bilindeziyê ye ku dema em li dijî nirxên xwe tevdigerin me ceza dike. Hesta tawanbarî û şermê çêdike.

Sadîzm (Sadism) Zewqa ji êşdana kesên din. Dariştineke nestên mirinê ye ku ber bi kesên din ve hatiye vegotin.

Narsîsîzm (Narcissism) Hezkirina zêde ya xwe. Kateksiya vejenê li ser xwe. Di geşedana normal de qonaxeke derbas e, lê dibe ku weke hingofekê bimîne.

Duzayendî (Bisexuality) Baweriya Freud a ku her mirov ji hêla biyolojîk ve taybetmendiyên her du zayendan vedihewîne û meyldariya di hemberî her du zayendan de hene.

Înkar (Denial) Pergaleke berevaniyê ye ku tê de mirov rastiyeke acîdar red dike an weke ku ne rast e hesibandin. Weke kesê ku nexweşiyeke cidî heye lê dibêje "ez ne nexweş im, ez baş im."

Rasyonalîzasyon (Rationalization) Ji reftar an hestan re sedeman peyda kirin ku li derveyî rastiyê ne. Weke ku mamoste zarokekî ceza bike û bibêje "ji bo başiya wî/ê min ev kir" dema ku bi rastî jî hêrs bû.

Berzkirin (Sublimation) Veguherîna vejena nestên zayendî an êrîşkar ber bi çalakiyên civakî pejirîbar ve. Weke hunermend an nivîskarekê ku arezû û hestên xwe di berhemên xwe de derdixe. Yek ji pergalên berevaniyê yên herî pêşketî û sazgar e.

Veguherîn (Transference) Di derûnkolîneriyê de nexweş hest û reftarên ku li hemberî kesên berê (bi gelemperî dêûbav) hebûn li ser dermanger vediguherîne. Weke ku nexweş dest bi tevgereke mîna zarokekî li hemberî dermanger bike. Trawma (Trauma) Rûdanek an ezmûnek pir acîdar ku mirov nikaribe bi awayekî normal bi cih bîne. Trawma dikare bibe sedema gelek pirsgirêkên derûnî yên piştre. Freud girîngiya trawmayên zaroktiyê diyar kir.

Girêk (Complex) Koma hest, bîranîn û ramanan e ku bi hev ve girêdayî ne û di binhişiyê de ne. Li ser reftar û hestan bandor dikin. Weke girêka Odîpal an girêka kêmbûnê.

Parapraksîs / Freudian Slip Şaşiyên ku di axaftin, nivîsandin an kirdan de çêdibin û materyalên derhişî eşkere dikin. Weke ku kesek navê hezkiriya berê wê bike li şûna navê hevjîna xwe ya niha. Li gorî Freud ev "şaşî" ne rasteqîn şaşî ne, lê derbirîna derhişî ye.

Prînsîpa Determinîzma Derûnî (Psychic Determinism) Baweriya Freud a ku tu tişt bi teseadufî çênabe. Her fikr, hest, reftar an jî xeyal sedemên xwe yên derhişî hene. Hema her tiştê ku em dikin tê wateya tiştekî.

Pêvajoya Yekemane û Duyemane (Primary and Secondary Process) Du awayên cuda yên fikirînê ne. Pêvajoya yekemane bi nizmeziyê ve girêdayî ye, bêmantiq e û bi îmajan tevdigere (weke di xewnan de). Pêvajoya duyemane bi eziyê ve girêdayî ye, mantiqî ye û li gorî rastiyê tevdigere.

Prensîba Konstansê (Constancy Principle) Meyldariya organîzmayê ya ku asta vejena navxweyî li asteke westar û nerm bigire. Organîzma her dem hewl dide ku rageşî kêm bike û vegere rewşa aramiyê.

Înkişafa Egoyî (Ego Development) Geşedana eziyê ji nizmeziyê. Pitik bi destpêkê de tenê nizmezî heye, lê bi demê re dema ku pitik fam dike ku îmaj û rastî ne hev in ezî dest pê dike.

Pergala Çavdêriyê (Perceptual System) Pergala ku agahî ji cihana derve tîne hundir û ji bo eziyê amade dike. Girêdana di navbera organîzma û dinyayê de ye.

Berteka Terapotîk (Therapeutic Resistance) Dema ku nexweş di pêvajoya tedawiyê de li hemberî gihîştina materyalên derhişî berxwedanê nîşan dide. Dikare weke sekinîn, biryara mijarekê, an rexnegirtina dermanger xuya bibe.

Xebata Xewnan (Dream Work) Pêvajoyek e ku bi wê arezûyên derhişî yên veşartî vediguherîn şêweyên qebûlkirî yên ku em di xewnan de dibînin. Çar cureyên sereke hene: danûstandin (condensation), cihguhêzî (displacement), temsîlkirin (representation), û rêkûpêkkirin (secondary revision).

Naveroka Eşkere û Veşartî ya Xewnan (Manifest and Latent Content) Naveroka eşkere ew e ku em bi bîr tînin û dikarin ravê bikin. Naveroka veşartî wateya rasteqîn a derhişî ye ku di pişt xewnê de ye. Armanca dahûrîna xewnan gihîştina naveroka veşartî ye.

Arezûya Xewnê (Dream Wish) Li gorî Freud hemû xewn bicihanîna arezûyên veşartî ne. Xewn rêyek e ku nizmezî bi wê hewl dide arezûyên tepisandî bi cih bîne.

Sansûra Xewnê (Dream Censorship) Hêzek e ku arezû û ramanan ku pir acîdar in vediguherîne şêweyên qebûlkirîtir da ku bikarîbin di xewnê de derbikevîn. Lêbelê bi vê yekê xewn dibe aloz û simbolîk.

Ambivalans (Ambivalence) Hebûna du hestên dijber li hemberî heman kes, tişt an rewşê. Weke ku kes li hemberî kesekî hem hez hem jî nefret hîs bike. Freud vê yekê weke tiştekî normal û berbelav dît.

Odîpûs / Elektra (Resolution of Oedipus/Electra Complex) Çareserkirina girêka Odîpal an Elektra bi xwewekdîtinê bi dêûbavê hevzayendî çêdibe. Zarok dev ji arezûya zayendî li hemberî dijzayendî berdide û dest bi teqlîdkirina hevzayendî dike.

Hesûdiya Kîr (Penis Envy) Têgeha pir neyînî ya Freud a ku keç dema fam dikin ku kîrê wan nîne hesteke kêmbûnê hîs dikin û hisreta vê yekê bikin. Yek ji beşên herî rexnegirtî yên bîrdoziya wî ye.

Girêka Xesandinê (Castration Complex) Tirsa lawikan a ku wê kîrê wan bê jêkirin weke cezayeke ji arezûya wan ya li hemberî dêya xwe. Li gorî Freud ev tirs rol di çareseriya girêka Odîpal de dilîze.

Narsîzma Yekemane û Duyemane (Primary and Secondary Narcissism) Narsîzma yekemane dema ku pitik hemû vejena xwe li ser xwe kateksî dike (qonaxa siruştî). Narsîzma duyemane dema ku mirov di piştre de vejena xwe vedigherîne ser xwe, carcaran weke berevaniyekê.

Masoşîzm (Masochism) Stenddana êş an zelalkirinê, carina weke çavkaniya zewqê. Dikare weke veguherîna nestên êrîşkar ber bi nav ve bê fêmkirin.

Îzolasyon (Isolation) Pergaleke berevaniyê ye ku tê de hest û bîranîn ji hev tên veqetandin. Weke ku kes rûdaneke trawmatîk bi bîr bîne lê tu hestek pê re hîs neke.

Bêhevokekirin (Undoing) Hewldana ji bo betalkirin an paqijkirina reftar an ramaneke ku hesta tawanbariyê çêdike. Weke kesê ku ramanek "xirab" bifikire û paşê duayan bike an jî kirinan bike da ku wê bike "baş."

Kompartmantalîzasyon (Compartmentalization) Xweşîna jiyanê bi qutan da ku ramanan an reftarên dijber neyên pevçûn. Weke kesê ku di warê kar de pir rast û maqûl e lê li malê bi awayekê din tevdigere.

Formasyon (Formation) Avahiya kesayetiyê bi geşedanê û bi serpêhatiyên jiyanê. Kesayetî ne tiştekî bêveguherîn e, lê di geşedanê û avahiyekê de ye.

Fîksasyon-Regresyon (Fixation-Regression Model) Modela ku têkiliya di navbera hingofên di qonaxên geşedanê de û vegerîna li wê qonaxê dema ku di bin stresê de bin eşkere dike. Weke ku kes li qonaxa oral hingof mabe û dema ku stresdar be zêdetir bixwe an sigar bikişîne.

Libîdinal Energy (Libidinal Energy) Hêza jiyanê, vejena ku ji nestên jiyanê tê. Ne tenê vejena zayendî ye, lê hemû vejena afirîner û pêkhatî ye.

Aboriya Derûnî (Psychic Economy) Rêveberiya vejena derûnî. Organîzma hewl dide ku vejena xwe bi awayekî bandorker bi kar bîne û xerc bike. Pergalên berevaniyê jî di vê rêveberiyê de rol dilîzin.

Topografiya Zihnî (Mental Topography) Modela Freud a herî destpêkî ya ku zihnê bi sê astengan dabeş dike: hişmendî (conscious), nîvhişmendî (preconscious - tiştên ku em dikarin bi hêsanî bînin bîra xwe), û derhişî (unconscious).

Modela Strûkturî (Structural Model) Modela paşê ya Freud ku kesayetiyê bi sê pergalan dabeş dike: nizmezî, ezî, bilindezî. Ev model li şûna modela topografîk hat.