Bêpergaliyên Zayendî û Zayendîtiyê

Destpêk

Zayendî û zayendîtî parçeyeke girîng û bingehîn a jiyana mirovî ye ku bi awayekî siruştî digihîje hemû lawiran. Her çiqas zayendî û zayendîtî yek ji xisletên bingehîn ên hebûna mirovî be jî, di nav civakan de hêj weke mijara talebû û şermîn tê hesibandin. Ev helwesta neyînî ya li hemberî mijara zayendîtiyê bandoreke kûr li ser sîheta derûnî, civakî û laşî ya mirovan dike. Gelek pisporên qadên derûnnasî (psychology), civakzanî (sociology), û derûnbijîşkiyê (psychiatry) di lêkolînên xwe de diyar kirine ku piraniya pirsgirêkên derûnî, civakî û geşepêdanê bi zayendî û zayendîtiyê ve girêdayî ne. Li gorî Bradley û Zucker (1997), mijar û axaftinên derbarê zayendî û zayendîtiyê di nav civakê de hêj di bin talebû û kontroleke civakî de ne, ku ev jî dibe sedema ku mirov bi serbestî û vekirî li ser van mijaran neyê axaftin û ev rewş bibe sedema çêbûna pirsgirêk û astengiyên derûnî.

Daqurtandin (refoulement) û sînordarkirina hest û fikrên derbarê zayendîtiyê di civakê de bandoreke neyînî li ser mirovan dihêle û dibe sedema çêbûna bêpergaliyan. Li gorî Baird (2004), tepisandina zayendîtiyê û astengkirina gotinên derbarê vê mijarê bi awayekî neasayî xwe dide der û dibe sedema pirsgirêkên cidî yên derûnî û civakî. Ji ber vê yekê, lêkolîna bêpergaliyên zayendî (sexual dysfunction), zayendî (sex), zayendîtî (sexuality), û hevzayendiyê (homosexuality) pir girîng û hewce ye.

Di vê lêkolînê de, em ê sedemên bingehîn ên bêpergaliyên zayendî bi awayekî zanistî û berfireh vekolin. Di nav civakê de gelek bawer û fikrên şaş û çewt derbarê jiyana zayendî hene ku ev bawer û fiker ji kêmzanînê û talebûyên zayendî (sexual taboos) tên. Ev talebû û kêmzanî rê li ber bêpergaliyên zayendî vedike û astengiyên cidî li ber dermankirina van pirsgirêkan radixe. Bêpergaliyên zayendî û erka zayendîtiyê li gorî rewşa xwestek (desire), hişyarî (arousal), û kelecana zayendîtiyê (sexual pleasure) vediguhere û bi awayekî giştî di bin du beşên sereke de tên dabeşkirin. 

Bêpergaliya Erka Zayendî

Bêpergaliya erka zayendî (sexual dysfunction) bi gelemperî di bin du kategoriyên sereke de tê dabeşkirin. Beşa yekem bêpergaliya erka zayendî ye ku jêheznekirina têkiliya zayendiyê, hestnekirina kêfxweşiyê, an jî xwedûrgirtina ji têkiliya zayendî vedihewîne. Beşa duyem jî parafîlî (paraphilias) ye ku tê de hişyariya zayendî û têkiliyên zayendîtiyê girêdayî heyber, reftar û rewşên ne siruştî ne. Li gorî American Psychiatric Association (APA, 1980), ev bêpergalî bi girêdayiya wan bi çerxa zayendî û qonaxên cihêreng ên vê çerxê ve tên nirxandin.

Qonaxên Çerxa Zayendî

Li gorî çerxa zayendî û qonaxa ku tê de ye, bêpergaliya erka zayendî bi sê kategoriyan tê dabeşkirin. Yekem, bêpergaliyên di qonaxa arezûyê (desire phase) de ne. Duyem, bêpergaliyên di qonaxa hişyarkirinê (arousal phase) de ne. Sêyem jî bêpergaliyên di qonaxa orgazmê (orgasm phase) de ne. Her yek ji van qonaxan taybetmendiyên xwe yên taybetî hene û bêpergaliyên wan cihêreng in.

Qonaxa Arezûyê: Di vê qonaxê de du cure bêpergalî hene. Yekem arezûya hîpoaktîf (hypoactive desire) e ku bi kurtasî li hemberî zayendiyê bêeleqedarî û guhnedêrî heye. Ev guhnedêriya zayendî weke bêeleqedariya giştî ya arezûyê tê pênasekirin. Di encamê de têkiliya zayendî çênabe, lêbelê hin kesên zewicî bi tenê ji ber erka zewacê dikevin têkiliya zayendî. Hin pispor vê rewşê weke bêpergaliya zayendî bi nav nakin û dibêjin ku dibe ev ji ber şêwe û teknîka hevseran bixwe be.

Cureyeke din a bêpergaliya di vê qonaxê de nefreta zayendiyê (sexual aversion) ye. Nefreta ji zayendîtiyê û arezûya hîpoaktîf ji hev cuda ne. Lewre di vir de, nêzîkahîtêdaneke zayendiyê ku aresteyî kesekî heye û tepisandina vê rewşê xwe weke acizbûn, kerixîn, nefret, madxelîn û tirsê dide der. Nefreta zayendiyê bi gelemperî bi serboriyên mirovan ve têkildar e. Ev jî bi azmûn û ceribandinên zayendî yên trawmatîk (traumatic experiences) ve eleqedar e. Serpêhatiyên zaroktiyê yên biêş û azar vê bêpergaliyê geş dikin. Di zarokantiyê de dûçarmayîna destavêtin û devavêtinê, îstîsmar (abuse), ensest (incest), an jî destdirêjiya zayendî (sexual assault) hin mînakên vê ne.

Qonaxa Hişyarkirinê: Jin û mêr bi hişyarkirina zayendî re hin veguherînên fîzyolojîk dijîn. Lê di vê rewşa bêpergaliyê de ev veguherînên fîzyolojîk qels û kêm in û carinan jî ji holê radibin. Weke mînak, di hişyarkirina zayendî de bi mêran re repbûn (erection) û bi jinan re jî şilbûna vajînayê (vaginal lubrication) kêm e an jî qet çênabe. Ev rewş bandoreke neyînî li ser jiyana zayendî ya hevseran dike û dibe sedema pirsgirêkên ciddî yên pêwendiyê.

Qonaxa Orgazmê: Di reftar û tevgerek zayendî ya siruştî de rewşa herî dawî orgazm (orgasm) e. Bêpergaliya di vir de ew e ku mêr pêşwext vala dibin û jin jî orgazm nabin an jî bi derengî orgazm dibin. Ji vê rewşê re jî dibêjin orgazma bergir (inhibited orgasm). Ev rewş dibe sedema dilşewitî û bêkêfxweşiya hevseran di jiyana zayendî de.

Bêpergaliyên Zayendî yên Biêş

Dîsparonî: Dîsparonî (dyspareunia) têkiliya zayendî ya biêş û jan e. Ev êş tenê di dema têkiliya zayendî de tê hestkirin. Herçiqasî bi giştî bi jinan re bê dîtin, ev rewş bi mêran re jî tê xuya kirin (Green, 2000). Dîsparonî dibe sedema ku mirov ji têkiliya zayendî dûr bikeve û ev jî bandoreke neyînî li ser jiyana hevserî dike.

Vajînîsmûs: Vajînîsmûs (vaginismus) ev bêpergalî tenê bi jinan re tê dîtin. Bi hişyarkirina zayendî re masûlkeyên vajîna bêhemdî girj (contraction) dibin (Green, 2000). Ev girjbûn devê vajîna digire û nahêle ku penîs têkeve hundirê vajînayê. Di vê rewşê de jin pir êş û janê dikişîne loma nikare têkiliyê bidomîne. Divê mirov vêya rave bike ku bo mirov weke bêpergalî bi nav bike, divê bi berdewamî dom bike. Lewre, ji ber gelek sedem û rewşên têvel carinan mirov rastî vê rewşê dibe. Weke mînak, nexweşî, bikaranîna hin dermanan, betilandin, rewşa derûnî û hwd dikare di her qonaxa zayendî de bi bandor be.

Sedemên Bêpergaliyên Erka Zayendî

Di binê vê bêpergaliyê de mirov dikare gelek sedemên derûncivakî (psychosocial factors) rêz bike. Hin ji van sedeman hînbûniyên şaş, hestên neyînî yên derheqê zayendiyê, pêwendiyên çewt, jiyana trawmatîk, pêwendiyên trawmatîk ên zayendî, nêzîkahîtêdanên ezperest ên hevseran û hwd in. Li gorî nêrîna derûnkolîneriyê, kêmasiya dahûrandina Kompleksa Odîpal (Oedipal Complex) û Elektrayê (Electra Complex) rê li ber bêpergaliyên zayendî vedike.

Hînbûnên Şaş

Gelek pispor û derûnnas li gorî bîrdoziya reftarî (behavioral theory) difikirin ku rûdanên zayendî yên pêşwext bi hestên neyînî re bûne yek, ango bi merckirina bertekî (aversive conditioning) ev hînbûn derdikeve holê. Di encama vê de tirs, asûwas, hesta xwekêmdîtin û neserkeftinê bi mirovan re peyda dibe. Hestên bi vî rengî dibe sedema ku takekes bi şerm û fedî nêzî zayendiyê bibe û rê li ber gelek ramanên şaş vedike. Di rewşên wisa de takekes ne aram e û kêfxweşiyê ji têkiliya zayendî nastîne, lewre ji xwe û ji performansa xwe ne bawer e û loma her dem di amadenebaşiyê de ye.

Hin pispor vê hesta neyînî ya li hemberî zayendiyê bi zarokantiyê ve girêdidin û dibêjin ku lîstik û pêlîstokên zarokan ên zayendî dema ji hêla dêûbav ve bên qedexekirin û zarok ji ber vê bên tawanbarkirin, rê li ber van hestên neyînî vedike û ev jî ji bo bêpergaliyan dibe bingeh. Hin pispor jî van hestên neyînî bi taybetî jî hestên derheqê performansa zayendî bi kêmaniya serborî û zanyariyê ve girêdidin. Takekesên wisa her dem xwe weke temaşevan (spectators) dibînin û dikin û nakin nikarin tiştên ku temaşe dikin di jiyana xwe de pêk bînin.

Pirsgirêkên Têkiliyê

Kêmbûn an jî tune bûna hezkirin, rêzdarî û eleqeyê rê li ber bêpergaliya reftarên zayendî vedike. Gelek fikr û ramanên cuda yên derheqê serborî û lihevnekirinên hevseran jî bandorker in. Pêwendiyeke sax û dilovan di navbera hevseran de pir girîng e ji bo jiyaneke zayendî ya sax û kêfxweş. Cudahiyên di nêrîn û hêviyên derbarê zayendîtiyê de dikarin bibin sedema pirsgirêkên cidî.

Sedemên Fîzîkî

Mirov dikare van sedeman bi du koman da beş bike. Yekem bikaranîna madeyan e. Madeyên kîmyayî yên biyanî ku dikevin can û bedena mirov rê li ber bêpergaliyên zayendî vedikin. Ev bêpergalî demkurt in. Mînak, vexwarina zêde ya alkolê, bikaranîna hin dermanan (barbiturat, narkotîk) û hwd. Piştî bikaranîna van madeyan demkurt be jî arezûya zayendî kêm dibe an jî ji holê radibe.

Duyem bandora hormonan (hormones) e. Bêhevsengiya hormonên jin û mêran rê li ber bêpergaliya erka zayendî vedike. Lêbelê mirov nikare vê weke sedema yekane bi nav û nîşan bike. Hormonên weke testosteron (testosterone), estrojen (estrogen), û progesteron (progesterone) rola xwe ya girîng di zayendîtiyê de dilîzin.

Çareserî

Çareseriya van bêpergaliyan bi gelemperî li ser xebat û lêkolînên Jînekolog William Howell Masters û Derûnnas Virginia Eshelman Johnson hatiye avakirin. Master û Johnson bi taybetî li ser pirsgirêkên zayend û zayendîtiyê xebitîne. Master û Johnson ji terapiya ku bi pêş xistine re dibêjin zîqbûna sehkeran (sensate focus). Di vê terapiyê de li ser zîqbûna hişyarkirina lebat û endamên herêma zayendî tê rawestandin. Bi vê rawestandinê dixwazin ku bi zewq û kêfxweşî têkiliya zayendî saz bikin. Bi vî awayî hestnekirina rageşiyê pêk tê û mirov dikare ji nû ve bi têkiliya zayendî re têkiliya erênî ava bike.

Parafîlî

Parafîlî (paraphilias), takekes bi xewn û xeyal û heyberên ecêb dikeve nav arezûya neasayî ya zayendî. Ev takekes li hemberî heyberan, ajelan - zoofîlî (zoophilia) - û miriyan - nekrofîlî (necrophilia) - arezûya zayendî hest dike. Îşkencê li xwe û hevsera xwe - sadîzm û mazoşîzm (sadism and masochism) - dike û bi vî awayî arezû û kelecana zayendî dijî û hest dike. Hin ji wan jî bi zarokan - pedofîlî (pedophilia) - re vê kelecana zayendî dijîn. Bi kurtasî bo hişyarkirin, kelecan û kêfxweşiya zayendî heyberên xerîb tên bikaranîn û tevger û reftarên sosret tên raçavkirin.

Mirov bi giştî dikare van reftarên parafîlî di nava sê koman de şîrove bike. Yekem, heyberên ku takekes bi kar tîne weke kelecan û hişyariya zayendî. Duyem, reftarên biçûkker, kêmdîtin û tehdeyî weke reftarên zayendî xwe dûbare dikin. Sêyem jî çalakiya zayendî ya nedilniyayî, hevserê/a ku ji têkiliya zayendî ne razî û kêfxweş e, hevserê/a din kêfxweş dike. Ango nerazîbûn û jênexweşiya hevserekî/ê kêfxweşî û kelecaneke zayendî dide hevserê/a din.

Fetîşîzm

Fetîşîzm (fetishism), cureyeke parafîliyê ye ku takekes bi dîtin, lepandin, destdan û bi xeyalkirina heyberan - heyberên ku dij-zayend bi kar tîne - kelecan û hişyariyeke zayendî hest dike. Mîna ku têkeve têkiliya zayendî bi wan heyberan re diaxive û bi wan dilîze û hwd. Bi gelemperî ev takekes mêr in. Heyber jî nemaze pêlavên jinê, kiras, binçek, destmal û hwd in.

Herçiqasî di van reftarên fetîş de heyber dewsa hevser negire jî di hin reftarên fetîşîk de heyber bi giştî dewsa hevser digire. Hin pispor piştî ku heyber dewsa hevser girt û pê ve van reftarên fetîşîk weke bêpargaliyê dipejirînin. Di van reftarên fetîş de heyeberên sereke pêlav, şimik, bot, kiras û binkiras be jî hin takekesên fetîşîk bi taybetî kincên hevirmêş û şîfon bi kar tînin û bi vî awayî erekte dibin.

Takekesê fetîşîk dema ku bi tena serê xwe dimîne van heyberan hembêz dike, miz dide, dipelîne û li canê xwe û organên xwe yên zayendî dide û bi vî terhî vala dibe. Ji fetîşîkan hin jê heyberan didizin û bi vî awayî vala dibin hin ji wan ji dikanan kincên jinan didizin û bi vî awayî coş û kelecana zayendî hest dikin (Sadock û Sadock, 2008). Derûnnas sedemên fetîşîzmê di serpêhatiyan de dibînin. Dibêjin ku rêzdarî û hesta xwekêmdîtinê û kêmasiya rolên zayend û zayendiyê rê li ber vê bêpergaliyê vedike.

Transvestîzm

Transvestîzm (transvestism), takekes bo coş û kelecana zayendî hest bike kincên dijzayendê xwe li xwe dike. Nemaze bi mêran re tê dîtin. Weke mînak, mêrên transvestîk kincên jinan li xwe dikin. Di transvestîzmê de du kesayetiyên sereke derdikevin pêş. Yek ji wan dema ku dikeve têkiliya zayendî kincên dijzayendê xwe li xwe dike û bi vî awayî dikeve têkiliya zayendî û asta kelecana xwe bilind dike. Yên din jî kincên dijzayendê xwe li xwe dike û bi van kincan digere.

Dibe ku ev rewş weke pirsgirêkeke nasnameya zayend û zayendiyê bê dîtin û hevzayendiyê bîne bîra mirov, lêbelê ev ne tiştekî wisa ye. Li gorî lêkolînên ku li Amerîqayê hatine kirin bi mêrên transvestît re li gorî yên normal kêmtirîn xwestek, nihiçk û meyldariya hevzayendiyê hatiye dîtin. Hin takekes jî hem bi dîtin û lepandina heyberan hem bi lixwekirina kincên dijzayend coş û kelacana zayendî hest dikin ku reftarên van takekesan weke transvestîzma fetîşîk tê binav kirin.

Sadîzm û Mazoşîzm

Sadîzm û mazoşîzm (sadism and masochism), divê mirov sadîzm û mazoşîzmê bi hev re hilde dest lewre di navbera wan de têkiliyeke ku hevdû temam dike heye. Ê dide heye û yê dîstîne heye. Têgehên sadîst û mazoşîst bi azar û tadeyê gihîştine hişyarî û kelecana zayendî ye. Navên van cure parafîliyan ji Marquis de Sade (1740-1814) û Leopold von Sacher-Masoch (1836-1895) hatine. Ev du nivîskar di bîranînên xwe de behsa jiyana xwe ya zayendî dikin.

Takekesê sadîst bi kirina êş û eziyetê digihîje coş û kelecana zayendî, lêbelê mazoşîst berevajî vê bi dîtina êş û eziyetê digihîje wê coş û kelecana zayendî. Carinan radeya reftarên bi vî rengî pir bilind dibe û di encama îşkence û lêdan û destdirêjiyê de mirin çêdibe. Carinan jî mazoşîst jiyana xwe bi destê xwe dixin xeteriyê. Sadomazoşîst (sadomasochist) jî ji lêdanê - li hin kesan bide an jî hin kes lê bidin - zewqa zayendî distîne, ango hem sadîst e hem mazoşîst e.

Pêşanderî

Pêşanderî (exhibitionism) ew e ku takekes organên zayendê di nav kom an civakê de dide pêşandan. Sê taybetmendiyên vê pêşanderiyê hene. Yekem, organên xwe yê zayendê tenê pêş jinên biyanî dikin. Duyem, li cihê ku têkiliya zayendî ne gengaz e vê reftara pêşendariyê dikin, weke mînak li mexezayeke pir qelebalix. Sêyem jî bi armanca jinan bitirsîne û şaş bike tê kirin. Li gorî lêkolînan dema ku jin berteka dest nîşan neke, xwepêşander zewq û kelecana zayendî hest nake.

Voyorîzm

Voyorîzm (voyeurism), cureyeke din a parafîliyê ye ku bi temaşekirina tazîkirinê, kincjixwekirinê an jî kinc lixwekirinê û li raçavkirina çalakiyên zayendî û ji xeyalkirina wê zewqê distîne. Ev rewş di gelek çalakiyan de heye weke mînak li temaşekirina wêne, vîdeo, televîzyon û hwd. Ev tiştekî siruştî ye. Lêbelê di voyorîzmê de temaşekirin dewsa çalakiya zayendî bixwe digire. Li gorî lêkolînan li cem gelek kesên zewicî û ku tu pirsgirêkên wan ên zewacê nînin jî voyorîzm tê dîtin.

Pedofîlî

Pedofîlî (pedophilia), ev jî cureyeke parafîliyê ye ku bi destavêtin û destdirêjiya zarokan rû dide. Bi gelemperî mêrên ku temenê wan derdora 30î ye meyldarî vê parafîliyê ne. Û pir caran ev takekes ji malbatê an jî nêzî malbatê ne û kesek tu hêviyek wisa ji wan nake loma kes jê nakeve tu şik û gumanan. Wêneyên tazî yên zarokan dikişîne, dema ku zarok ditirsin gotinên xweş û nerm dike û zarokan difirkîne û dixwaze ku zarok jî wî bifirkînin. Ev cureyeke parafîliyê pir xeternak e û dibe sedema ziyanan û trawmayên giyan ji bo zarokan.

Transseksûalîzm

Transseksûalîzm (transsexualism), di nav bêpergaliyên nasnameya zayend û zayendiyê de ya herî dijwar e. Mêr xwe weke jineke ku ketiye bedena mêr, jin jî xwe weke mêrekî ku ketiye bedena jinê hest dike û dibînin. Û vê bedena xwe weke girtîgehekê bi nav dikin. Ji ber organên xwe yê zayendê fedî dikin. Dilê hinan ji wan ji organên wan dixele û jê nefretê dikin. Hestên bi vî rengî rê li ber depresyon (depression) û ramanên xwe kuştinê (suicidal thoughts) vedikin (Auer et al., 2014).

Ji salê 1950î pê ve operasyonên veguherîna organên zayendê (sex reassignment surgery) dest pê kirine. Organên zayendê yên mêran tên standin û li dewsa wê vajîna tê çêkirin û bi hormona endojen pêsîr mezin dibin û rih û simbêl nema derdikevin. Bo jinên ku xwe weke mêran hest dikin jî penîsek tê çêkirin - lêbelê penîs ne bi kêrhatî ye - û rih û simbêl tên çêkirin û deng vediguhere (Beemyn, 2013).

Lê li gorî lêkolînên ku li ser transseksûelan hatine kirin, bi veguherînê re jiyana wan a derûncivakî ber bi başiyê ve neçûye. Ev takekes hem ji hêla jiyana civakî hem ji hêla jiyana zayendî ve xwe kêm û tenê hest dikin (Pfaefflin, 1993). Loma bijîşkên ku operasyon li dar dixistin ên mîna John Hopkins dev ji operasyonên bi vî rengî berdan. Bêtirîn girîngî dan terapiya lihevkirinê (acceptance therapy) ku takekes bikaribe nasnameya xwe ya zayendê û zayendiyê bipejirîne û di nav aramiyê de bijî (Baba et al., 2007).

Hevzayendî

Hevzayendî (homosexuality) bi qasî dîroka mirovahiyê kevnar e. Ango hebûna wê bi mirovatiyê re yek e. Di Şaristaniyên Yewnan, Roma, Îranê de xwe vedişartin. Ev di misilmantiyê de jî wisa bû. Berê weke nexweşî û bêpergaliyekê dihat pejirandin loma serî li gelek rê û rêbazên dermankirinê didan. Lê bi demê re pisporan ew weke tiştekî siruştî bi nav kirin. Li dinê gelek hevzayendiyên mêr - gey (gay) - û jin - lezbîyen (lesbian) - ên bi navûdeng hene: Michelangelo, Leonardo da Vinci, Plato, Sappho, Oscar Wilde, Virginia Woolf û hwd (Hepp et al., 2005).

Li welatên Rojava helwesta li hemberî hevzayendiyê tê guhertin. Weke mînak, li Îngilîstanê hîn bêtir bi xweşbînî tê pêşwazîkirin lê li welatên Îskandînavyayê ev helwest hişk û neyînî ye. Welatên Rojhilat hevzayendiyê weke neasayî û weke bêpergaliya zayendî dibînin (Hepp et al., 2005). Di van salên dawî de li gelek welatên Ewropayê hin mafên zagonî bi dest xistin û êdî hevzayend bi awayekî zagonî tên parastin.

Hin pisporên zayend û zayendiyê hevzayendiyê bi du cureyên sereke ji hev vediqetînin. Ên nêzî eziyê (ego-syntonic) û ên dûrî eziyê (ego-dystonic). Ên nêzî eziyê, bi rewşa xwe ya zayend û zayendiyê kêfxweş in û hewcedariyê bi veguherîneke zayend û zayendîyê nabînin. Loma pirsgirêkên wan ên takekesî û derûnî nîn in. Ji ber vê yekê pispor rewşa van takekesan weke bêpergaliyekê bi nav nakin. Lêbelê yên dûrî eziyê, ji rewşa ku tê de ne ne razî ne û bi gelek nîşaneyên derûnî destnîşan dikin ku dixwazin veguherin. Pispor rewşa van takekesan weke bêpergaliyê bi nav dikin.

Sedemên Hevzayendiyê

Sedemên Derûncivakî: Li gor pisporan du sedemên derûncivakî yên vê hene. Yek jê ew e ku têkiliya dê û kur baş be lê ya bav û kur nebaş be û kur xwe bêhtir nêzî dê dike û dê ji xwe re bike rol-model (role model). Ev jî pêşî li ber hevzayendiyê vedike. Heman rewş bo keçan jî derbasdar e. Ya din jî hînbûn û merckirinên zarokatiyê ne ku pêwendiyên bi dêûbav û derdorê re merckirina dijdar (aversive conditioning) çêdibe. Ev jî di pêşerojê de rê li ber hevzayendî û bêpergaliyên zayendiyê vedike.

Li gorî derûnnasan du cureyên pêwendiya dê û kur, kur nêzî têkiliya hevzayendiyê dikin. Yekem, hezkirineke xenqoyî (smother love) ya di navbera dê û kur de ye. Duyem jî pêwendiya dê ya hişk, sar, nejidil û nepejirandî ye. Lêkoler her du şîroveyan jî pesend dikin. Derûnkolîner vê rewşa dê û kur - hezkirina xenqoyî - bi bîrdoziya Freud rave dikin. Kur kompleksa odîpal (Oedipal complex) çareser nake û bi bav re nikare xwewekdîtinekê saz bike loma xwe nêzî dê dike û bi dê re xwewekdîtinê saz dike (Freud, 1993).

Sedemên Zindewerî: Ji hêla geşepêdana zindewerî (biological development) ve dema ku pitik hêj fetûs (fetus) e ji ber hin sedemên noronnasî (neurological), genetîk (genetic), û hormonî (hormonal) rastî bêpergaliyan tê û kur û keçbûna wî/wê nakemile an jî nîvco dimîne. Ev jî di pêşerojê de dibe sedema pirsgirêkên zayendî.

Noronnasê bi navê Simon Levay (1991) li ser mêjiyê mêrên hevzayend û têvelzayend lêkolînan li dar dixe. Di encama van lêkolînên xwe de dibîne ku binyada mêjiyê hevzayend û têvelzayendan ne weke hev e. Li gorî van lêkolînan beşeke hîpotalamûs (hypothalamus) a mêjiyê hevzayendan nêviyê yên têvelzayendan e. Bandora vê beşa hîpotalamûsê li ser han (dêrî) û kelecaniyê heye.

Destdirêjiya Zayendî

Destdirêjiya zayendî (sexual assault), têkiliya zayendî ya bêyî xwesteka mirov e. Handêriya destdirêjiyê û taybetmendiya wê çi ne û çi dibe sedem ku ev pêk tê. Di vî warî de xebatên herî berfireh xebatên Groth, Burgess û Holmstrom (1977) in. Li gor van lêkoleran, zayendîtî, kerb û hêz rê li ber destdirêjiyê vedike û vê bi nav çar komên handêr rave dikin.

Yekem, destdirêjiya girêdayî hêzê (power assertive rape) ye ku ev bi handeriya fetihîdînê peyana destdirêjiyê pêk tê. Duyem, destdirêjiya bi çespandina hêzê (power reassurance rape) ye ku mêr bo dilê xwe bi hêza xwe qewîn bike, ango baweriya xwe bi hêza xwe bîne, bi gelemperî ji mêraniya xwe bikeve şik û gumanê û ji xwe û ji mêraniya xwe bawer neke vê destdirêjiyê dike.

Sêyem, destdirêjiya girêdayî kerbê (anger retaliation rape) ye ku di nav cureyên destdirêjiyê de a herî xeternak ev e. Ji ber kerb û neferetê dibe ku qurban bê kuştin. Li gorî lêkolînan ji sedî 30 qurban ji vê komê ne. Çarem jî destdirêjiya girêdayî kelecan û neferetê (sadistic rape) ye ku ev cureya destdirêjiyê di xwe de sadîzmê vedihewîne. Ev destdirêjî bo kêf û kelecanê tê kirin. Ji têkiliya zayendî bêhtir coş û kelecan girîng e. Ev ji sedî 5 tê dîtin.

Ji bilî van, destdirêjiya çeteyan (gang rape) û destdirêjiya civanî (date rape) jî heye. Destdirêjiya çeteyan, bi gelemperî di koman de pêk tê ku 15-20 kes tê de hene. Nijadperestî, cudahiya netewî, nefreta ji neteweyekê, zexta komê û hwd hin sedemên vê ne. Destdirêjiya civanî jî ev bêhtir bi xwendekarên zanîngehê û ciwanan re tê dîtin.

Encamên Destdirêjiyê

Encama herî xereb a destdirêjiyê li ser qurban û mexdûran e. Jiyana qurbanan ji binî de xera dibe û êdî pir zehmet e ku dîsa bên ser derba xwe ya berê. Li gorî lêkolînên ku hatine kirin jinên bûne qurbanê destdirêjiyê li gorî yên din heft qatan bêtir dikevin depresyonê û derûniya wan li gorî jinê normal zûtir xerab dibe. Jiyana normal û ya zayendî jî bêpergal dibe û hin ji wan nikarin vê rewşê rakin û xwe dikujin. Wekî din di gelek pirsgirêkên civakî dijîn. Îzolekirin (isolation), nebaşkirin û hwd hin ji van pirsgirêkan in.

Encam

Mirov dikare bi kurtasî bibêje ku bi gelemperî pisporên vê qadê erka zayendî dikin sê beş: xwestek (desire), hişyarbûn (arousal), û orgazm (orgasm). Lê Masters û Johnson (1994) dibêjin ku li hemberî hişyarkera zayendî çar bertekên fîzyolojîk derdikevin holê û van çar bertekan bi çar qonaxan rave dikin: Qonaxa hişyarbûnê, qonaxa platoyê (plateau phase), qonaxa orgazmê û qonaxa sistbûnê - resolusyon (resolution phase). Çerxa van çar qonaxan li gorî rewşa jin û mêran vediguhere.

Hemû bêpergaliyên zayendî di nava sê komên sereke de tên dabeşkirin: Parafîlî, bêpergaliya nasnameya zayendî - transseksûalîtî (transsexuality) - û bêpergaliya erka zayendî. Di parafîliyê de, bi kurtasî takekes bi heyber, tevger û reftarên derîadetê (abnormal behaviors) ji hêla zayendî ve xwe hişyar dike û coş û kêfa zayendî dijî. Gelek cureyên wê yên ecêb hene: eksîbîsyonîzm (exhibitionism), fetîşîzm, pedofîlî, û hwd.

Di rewşa bêpergaliya nasnameya zayendî de, takekes li hemberî zayenda xwe ya zindewerî aciz e. Takekes organên xwe yên zayendî naxwaze û ji wan nefret digire. Loma mîna dijzayendê xwe tevdigere û rol, reftar û helwestên dijzayendê xwe bêhtir dihebîne û li gorî wê tevdigere. Bi gelemperî hevzayendîtî (homosexuality) weke bêpergaliya nasnameya zayendî an jî weke parafîliyê tê dîtin. Lê ji 30 salî vir ve hevzayendîtî mîna bêpergaliya zayendî nayê dîtin û ji hêla bijîşkiyê ve ne weke nexweşiyê weke parçeyekî asayîbûnê tê pejirandin.

Bo jinan bêpergaliya erka zayendiyê, kêmbûna arezûya zayendî, nexweşiya nefreta zayendî, bêpergaliya orgazm û hişyarbûnê, vajînîsmûs, pirsgirêkên têkiliya zayendî û hwd vedihewîne. Bo mêran jî, bêpergaliya ereksiyonê (erectile dysfunction), kêmbûna arezûya zayendî, pirsgirêka valabûna pêşwext (premature ejaculation) û hwd nişêtên vê ne.

Sedemên bêpergaliya zayendî û bêpergaliya erka zayendî hem organîk (organic) hem derûnî (psychological) ne. Carcaran sedemên organîk rê li ber sedemên derûnî vedikin, carcaran jî sedemên derûnî rê li ber sedemên organîk vedikin. Bêguman sedemên çandî (cultural), civakî (social), klînîkî (clinical), û derûncivakî (psychosocial) jî hene. Di nav civakê de sixletiya bêpergaliya erka zayendî zêde ye û hewcedariya zêdetir a lêkolîn û çareseriyan heye.

Not: Berfirehiya vê nivîsê di hejmara 10an 2020an a kovara Psychology Kurdî hatiye weşandin.

Çavkanî

American Psychiatric Association (1980). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 3rd ed (DSM-III). Washington, DC: American Psychiatric Association.

American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th ed (DSM-5). Washington, DC: American Psychiatric Association.

Auer, M. K., Fuss, J., Höhne, N., Stalla, G. K., & Sievers, C. (2014). Transgender transitioning and change of self-reported sexual orientation. PLoS One, 9(10).

Baba, T., Endo, T., Honnma, H., Kitajima, Y., Hayashi, T., Ikeda, H., et al. (2007). Association between polycystic ovary syndrome and female-to-male transsexuality. Human Reproduction, 22(4), 1011-1016.

Baird, V. (2004). Cinsel çeşitlilik. İstanbul: Metis.

Beemyn, G. (2013). A presence in the past: a transgender historiography. Journal of Women's History, 25(4), 113-121.

Bockting, W. O. (2008). Psychotherapy and the real-life experience: from gender dichotomy to gender diversity. Sexologies, 17(4), 211-224.

Bradley, S. J., & Zucker, K. J. (1997). Gender identity disorder: a review of the past ten years. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 36(7), 872-880.

Freud, S. (1993). Cinsiyet üzerine. İstanbul: Say Yayınları.

Gabbard, G. O. (2009). Gabbard's Treatments of Psychiatric Disorders, 4th edition. Arlington: American Psychiatric Publishing.

Green, R. (2000). Family co-occurrence of gender dysphoria: ten sibling or parent-child pairs. Archives of Sexual Behavior, 29(5), 499-507.

Hepp, U., Kraemer, B., Schnyder, U., Miller, N., & Delsignore, A. (2005). Psychiatric comorbidity in gender identity disorder. Journal of Psychosomatic Research, 58(3), 259-261.

Pfaefflin, F. (1993). Regrets after sex reassignment surgery. Journal of Psychology & Human Sexuality, 5(4), 69-85.

Sadock, B. J., & Sadock, V. A. (2008). Kaplan and Sadock's Concise Textbook of Clinical Psychiatry, 3rd Edition. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.

Zucker, K. J. (2004). Gender identity development and issues. Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 13(3), 551-568.

 

Termên Sereke

 

Ev belge termên sereke yên derbarê zayendî û zayendîtiyê bi Kurdî (Kurmancî) û Îngilîzî pêşkêş dike û ravekirina wan dide.

Termê Kurdî	Termê Îngilîzî	Ravekirina Termê
Zayendî	Sex	Taybetmendiyên biyolojîk ên ku mirov weke mêr an jin diyar dikin
Zayendîtî	Sexuality	Tevahiya têkilî, hest, meyldarî û reftarên zayendî yên mirov
Bêpergaliya Erka Zayendî	Sexual Dysfunction	Pirsgirêk di erka zayendî de ku jêheznekirina têkiliyê, hestnekirina kêfxweşiyê an xwedûrgirtinê vedihewîne
Parafîlî	Paraphilias	Hişyarî û kelecanên zayendî yên girêdayî heyber, reftar an rewşên ne siruştî
Arezû	Desire	Qonaxa yekem a çerxa zayendî, xwesteka mirov a bo têkiliya zayendî
Hişyarbûn	Arousal	Qonaxa duyem a çerxa zayendî, veguherînên fîzyolojîk ên beden bo amadebûna zayendî
Orgazm	Orgasm	Qonaxa sêyem a çerxa zayendî, asta herî bilind a kêfxweşiya laşî û derûnî
Arezûya Hîpoaktîf	Hypoactive Desire	Bêeleqedarî û guhnedêriya zayendî, kêmiya an tunebûna xwesteka zayendî
Nefreta Zayendiyê	Sexual Aversion	Tepisandin û nefretkirina nêzîkahîtêdanên zayendî bi hestên tirs, madxelîn û kerixînê
Dîsparonî	Dyspareunia	Têkiliya zayendî ya biêş û jan, êşa di dema têkiliya zayendî de
Vajînîsmûs	Vaginismus	Girjbûna bêhemdî ya masûlkeyên vajînayê ku rê li ber têkiliya zayendî vedike
Orgazma Bergir	Inhibited Orgasm	Derengmayîn an tunebûna orgazmê di têkiliya zayendî de
Merckirina Bertekî	Aversive Conditioning	Pêwendiya di navbera rûdanên zayendî û hestên neyînî de bi merckirinê
Zîqbûna Sehkeran	Sensate Focus	Terapiya Masters û Johnson a ku li ser zîqbûna hişyarkirina lebat û endaman tê rawestandin
Fetîşîzm	Fetishism	Hişyarî û kelecanên zayendî bi heyberên taybetî re, weke kinc, pêlav an tiştên din
Transvestîzm	Transvestism	Lixwekirina kincên dijzayend bo coş û kelecana zayendî
Sadîzm	Sadism	Gihîştina coş û kelecana zayendî bi kirina êş û eziyetê li hevsera xwe
Mazoşîzm	Masochism	Gihîştina coş û kelecana zayendî bi dîtin an jî kişandina êş û eziyetê
Pêşanderî	Exhibitionism	Pêşandana organên zayendî di nav civakê de bo hişyarbûn û kelecanên zayendî
Voyorîzm	Voyeurism	Gihîştina kelecanên zayendî bi temaşekirina çalakiyên zayendî yên kesan
Pedofîlî	Pedophilia	Meyldariya zayendî ya neasayî aresteyî zarokan, cureyeke parafîlî
Transseksûalîzm	Transsexualism	Hestkirina xwe weke endamê dijzayend û xwesteka veguherîna zayenda biyolojîk
Hevzayendî	Homosexuality	Meyldariya hestî, derûnî û zayendî aresteyî kesên heman zayend
Gey	Gay	Mêrên hevzayend
Lezbîyen	Lesbian	Jinên hevzayend
Nêzî Eziyê	Ego-syntonic	Hevzayendên ku bi rewşa xwe kêfxweş in û hewceyê veguhastinê nabînin
Dûrî Eziyê	Ego-dystonic	Hevzayendên ku ji rewşa xwe ne razî ne û dixwazin veguherin
Kompleksa Odîpal	Oedipal Complex	Li gorî Freud, têkiliya kurê bi dêya xwe re û dijberiya wî bi bavê xwe re
Destdirêjiya Zayendî	Sexual Assault	Têkiliya zayendî ya bêyî xwesteka qurban, bi zor an bi zordarî
Îstîsmar	Abuse	Bi kar anîna zordestî, destavêtin an destdirêjî li hemberî kesekî
Trawma	Trauma	Birin û şokên derûnî yên ku ji serpêhatiyên xirab û dijwar tên
Depresyon	Depression	Nexweşiya derûnî ya bi hestên dilşewitî, bêhêvî û kêmaniya zewqê
Derûnnasî	Psychology	Zanista ku reftarên mirov û pêvajoyên derûnî lêkolîn dike
Derûnbijîşkî	Psychiatry	Beşa bijîşkiyê ya ku nexweşiyên derûnî teşhîs û derman dike
Talebû	Taboo	Reftar an mijara qedexe ya ku civak wê weke şerm û nebaş dibîne
Hormon	Hormone	Madeyên kîmyayî yên ku ji bezên endokrîn derdikevin û bandorê li erkên bedanê dikin