DERÛNKOLÎNERÎ (PSYCHOANALYSIS)

Destpêk

Derûnkolînerî, yek ji wan bîrdoziyên herî kûr û bandorker ên dîroka derûnnasiyê ye ku ji destê Sigmund Freud di dawiya sedsala nozdehan de hatiye avakirin. Ev nêzîkahî, ne tenê rêbazeke derûnterapiyê ye, lê di heman demê de pergaleke têgihîştina tevahiya jiyana derûnî ya mirovan e. Derûnkolînerî hewl dide ku pêvajoyên veşartî yên derhişî (unconscious), sedemên tengasiya derûnî û têkiliya di navbera zarokatiyê û mezinahiyê de ronî bike.

Di bin roniya vê bîrdoziyê de, mêjiyê mirov ne mîna deryayekê ye ku em tenê rûyê wê dibînin. Beşeke mezin a wê di bin avê de veşartî ye. Ev beşa veşartî — derhişî (unconscious) — reftarên me, têkiliyên me, hestên me û bijartinên me kontrol dike bêyî ku em hay jê heben. Armanca derûnkolîneriyê ew e ku vê beşa veşartî eşkere bike û kesê bi pêvajoyên navxweyîn (hundirîn) ên xwe re rû bi rû bîne.

Freud û bîrdoziyên wî gelek nîqaş û rexne çêkirine, lê bêguman bandora wî ya li ser derûnnasiyê, derûnbijîşkiyê û heta çandê mezin û domdar e. Di vê nivîsê de, em ê bingehên derûnkolîneriyê, avahiya keşa derûnî, mekanîzmayên berevaniyê, teknikên derûnterapiyê û rexneyên sereke yên vê bîrdoziyê bidin ber hev.

Avahiya Keşa Derûnî: Nizimezî (Id), Ezî (Ego) û Bilindezî (Superego)

Yek ji beşên herî navdar ên bîrdoziya Freud, modela binyadî ya keşa derûnî ye ku ji sê beşan pêk tê: nizmezî (id), ezî (ego) û bilindezî (superego).

Nizmezî (id), beşa herî seretayî û bêhiş û derhiş a keşa derûnî ye. Ew di jidayîkbûnê de heye û bi tevahî li gorî rêgeza zewqê (pleasure principle) dixebite ango daxwaza kêfê ya texlî û dûrketina ji êşê. Nizmezî (id) sînoran nas nake, exlaq nas nake, dem û cih nas nake. Ew tenê daxwaz dike û dixwaze ku ew arezû û daxwaz bê cih û bêrêkûpêk bên têr kirin. Di nav nizmeziyê (id) de hemû nest (instincts) cih digirin: nesta jiyanê (life instinct) yan jî Eros ku enerjiya zayendî û jiyanê vedihewîne û nesta mirinê (death instinct) yan jî Thanatos ku meyldariya derhiş ber bi rûxandin û rawestandê ye.

Ezî (ego) beşa mantiqdêrî û realîstî ya keşa derûnî ye ku bi rêgeza rasteqîniyê (reality principle) dixebite. Ew ji nav nizmeziyê (id) geşe dike û di navbera daxwazên nizmeziyê (id), hewcedariyên rastiyê û talibên bilindeziyê (superego) de birêvebir e. Ezî (ego) hewl dide ku daxwazên nizmeziyê (id) bi şêweyekî civakî qebûlkar bi cih bîne. Di rewşên tengasiyê de, ezî (ego) mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) bikar tîne ji bo xwe-berevaniyê.

Bilindezî (superego), beşa exlaqî û civakî ya keşa derûnî ye. Ew nirxên dêûbavan û civakê vedihewîne û wekî dengekî navxweyîn/hundirîn ê rexneyî yan jî handêr û teşwîqker xuya dike. Bilindezî (superego) ji du beşan pêk tê: wijdan ku mirov ceza dike dema kiryarên xwe yên ne-exlaqî pêk tîne û îdeala eziyê (ego ideal) ku wêneya mirovê kamil nîşan dide ku mirov dixwaze bibe. Bilindeziya hovane (primitive superego) ya zarokan ji ya mezinan hê girantir û tolhildantir e.

Di navbera van sê beşan de dubendî (ambivalence) û têkoşîna domdar heye. Dema nizmezî (id) tiştekî daxwaz dike, bilindezî (superego) pê raz nayê û ezî (ego) hewl dide ku çareseriyek bîne. Ev têkoşîna hundirîn rageşiyê (anxiety) çêdike û mekanîzmayên berevaniyê dest pê dikin.

Qatên Hiş: Hiş(mend)î, Binhişî û Derhişî

Freud modela topografîk a hiş jî pêşkêş kir ku ji sê qatan pêk tê.

Hiş(mend)î (conscious), tiştên ku em di wê kêliyê de hay jê hene dihewîne. Ev qat pir biçûk e û tenê beşeke biçûk a jiyana derûnî temsîl dike.

Binhişî (subconscious) yan jî pêşhişî (preconscious), tiştên ku niha di hiş de ne lê dikarin bi hêsanî bên hiş vedihewîne. Bîranîn, zanîn û serpêhatiyên ku em dikarin bi mebest birinin jêr hişê xwe di vê qatê de ne.

Derhişî (unconscious), ya herî kûr û herî bandorker e. Di vê qatê de bîranînên trawmatîk, daxwazên şermezarker, nestên têr nebûyî û hestên êşdar têne hilanîn. Freud wisa bawer dikir ku derhişî (unconscious) wekî rasteqîniya derûnî (psychic reality) ye — ew bi hêza xwe ya mezin reftarên me kontrol dike. Pêvajoyên derhişî (unconscious) bêyî agahdariya me li ser kiryarên me bandorê dikin.

Geşedana Derûnzayendî/Psîkoseksûel

Freud wisa bawer dikir ku kesayetî di zarokatiyê de bi qonaxên psîkoseksûel de tê avakirin. Di her qonaxê de enerjiya zayendî — libîdo — li beşeke laşî ya taybet berhev dibe. Ger zarok di qonaxekê de zêde hingofiyê (fixation) bike ango asê bimîne, ew dikare di mezinahiyê de jî bandorên wê bibîne.

Qonaxa devkî (oral stage) di mehên yekem ên jiyanê de ye û kêfa zarok bi devî ve girêdayî ye. Heke zarok di vê qonaxê de asê bibe, bengîtiya devkî (oral dependence) dikare di mezinahiyê de xuya bike – weke kişandina tûtinê.

Qonaxa analê (anal stage) di navbera 18 mehî û 3 saliyê de ye. Zarok kontrola laşê xwe hîn dibe. Asûwas li vê qonaxê dikare bibe sedema kesayetiya teng an jî hindîrbixê.

Qonaxa falîk (phallic stage) di navbera 3 û 6 saliyê de ye û ya herî navdar e ji ber Girêka Odîpûs (Oedipus complex). Di vê qonaxê de kur hestên evînî ji dayikê re û hestên dijminahiyê ji bavê re pêşve dibe, û tirs û rageşiya kesixandinê (castration anxiety) çêdibe. Keç jî hesûdiya penîsê (penis envy) dikşînin. Ev girêk (complex) di dawiyê de bi nasnamekirina bi dêûbavê hevîn re tê çareserkirin.

Qonaxa veşartî (latency period) di navbera 6 û 12 saliyê de ye. Libîdo sakin dibe û zarok balê dide fêrbûnê û têkiliyên civakî.

Qonaxa zayendî (genital stage) di erêniştiyê de dest pê dike û libîdo li derdora têkiliyên zayendî yên mezin berhev dibe.

Mekanîzmayên Berevaniyê

Mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms), stratejiyên derhiş ên berevaniya eziyê (ego defense) ne ku mêjî bikar tîne ji bo xwe-berevaniyê li hember anksiyete, êş û şermezariyê. Anna Freud, keça Sigmund Freud, bi kûranî lêkolîn kir.

Tepisandin (repression), mekanîzmaya berevaniyê ya sereke ye ku tê de bîranîn û hestên êşdar û ne-qebûl bo derhişiyê (unconscious) têne şandin. Lê ew winda nabin; tenê têne veşartin û hê jî li hindir bandorê dikin.

Înkar (denial), rastiya rewşekê an hestekê bi tevahî red kirin e. Mînak kesê ku nexweşiyeke giran heye û qebûl nake.

Rengvedan (projection), danîna hestên xwe yên ne-qebûl li ser yên-din e.

Cihguhêzî (displacement), veguhestina hestên ji tiştekî xeternak bo tiştekî ewletir e. Kesê ku ji serokê xwe hez nake û vê hêrsa xwe li malbata xwe derdixe mînak e.

Maqûlkirin (rationalization), avakirina delîlên mantiqî ji bo reftarên ku sedemên wan ên rastî cuda ne.

Berzkirin (sublimation), ya herî saxlem a mekanîzmayên berevaniyê ye. Tê de enerjiya nestên ne-qebûl bo çalakiyên civakî qebûl tên veguhastin; wekî hunermendiyê, werzîşê an zanistê.

Paşvegerîn (regression), vegerandina bo reftarên qonaxeke berê ya geşedanê ye dema stresê. Zarokê mezin ku dest bi mîzkirina xwe dike piştî bûna xwişka wî/wê mînak e.

Pêkanîna bertekên dijber (reaction formation), kiryara berevajî ya hestên rastîn ên ne-qebûl e. Kesê ku ji kesekî hez dike û lê dijminahiyê nîşan dide mînak e.

Hişmendîkirin (intellectualization), bikaranîna aqilmendiyê û fikirîna mantiqî ji bo dûrketina ji hestên êşdar e.

Xwemalîkirin (introjection), girtin û bicihkirina taybetmendiyên derveyî bo hundirê xwe ye. Zarokê ku deng û helwestên dêûbavên xwe dike yên xwe mînak e.

Dabeşan/Parçekirin (splitting), dîtina tiştên an kesan bi şêwazeke temam erênî an temam neyînî ye, bêyî navbeynê. Di nexweşiya kesayetiya bordirlayn (borderline personality disorder) de pir gelemperî ye.

Teknîkên Derûnterapiyê yên Derûnkolîneriyê

Derûnkolînerî wekî şêwazeke derûnterapiyê teknîkên taybet bikar tîne ji bo gihîştina derhişiyê (unconscious) û têgihîştina sedemên tengasiyê.

Bibîrxistina serbest (free association) teknîka bingehîn a derûnkolîneriyê ye. Nexweş her tiştê ku tê hizirîna wî bêyî sansûr û fîltrekirin dibêje. Ew texmîn dike ku bi vî awayî naveroka derhişiyê (unconscious) bi hêsanî dikare bê dîtin. Derûnterapîst bi hişmendiyê guhdarî dike û peywendiyên veşartî dibîne.

Dahûrîna xewnan (dream analysis) teknîka din a sereke ye. Freud xewnan "rêya qraliyetê bo derhişiyê" bi nav kir. Her xewn du astên naveroka xwe hene: naveroka eşkere (manifest content) û naveroka veşartî (latent content). Derûnterapîst bi nexweş re dixebite da ku wateyên veşartî yên xewnan eşkere bike.

Lapsûsa zimên (lapsus linguae/slip of the tongue), xeletiyên axaftinê ne ku Freud wisa bawer dikir nîşana arezû û daxwazên veşartî yên derhişî ne. "Xeletiya Freudian" jî tê gotin.

Veguhêzî (transference), pêvnihiçkeke girîng di derûnterapiyê de ye. Nexweş hest û hêviyên xwe yên berê — bi gelemperî yên ji dêûbavan — bo derûnterapîst vediguhêze. Ev derfetek e ji bo têgihîştina şêweyên têkiliyên berê. Lê veguhêziya hember (countertransference) — bersivên hestî yên terapîst li hember nexweş — jî pêwîst e were nas kirin û were birêvebirin.

Bergirî (resistance), parastina nexweş li hember eşkerkirina materyala êşdar a derhişê ye. Ew dikare bi gecirandin, guherîna mijarê an jibîrkirinê xuya bibe. Di derûnterapiyê de terapîst hewl dide vê bergiriyê fêm bike û bi hêdî hilweşîne.

Şirove (interpretation), terapîst agahiyên ji babetên axaftinê, xewnan, veguhêziyê û bergiriyê kom dike û nexweş re ravekirin pêşkêş dike. Armanca şiroveyê xurtkirina kûrbînî û ferasetê (insight) ya nexweş e.

Girêka Odîpûs û Geşedana Zayendî

Girêka Odîpûs (Oedipus complex) yek ji wan têgehên herî navdar û hevdem herî nîqaşkirî yên bîrdoziya Freud e. Li gorî Freud, di qonaxa falîk de, kur hestên xwestinê ji dayikê re û hestên dijminahiyê û hesûdî (envy) ji bavê re dikşîne. Lê ji ber tirsa kesixandinê, ew dev ji van hestên ji dayikê re berdide û nasnameya xwe bi bavê re dike. Ev pêvnihiçk bingeha geşedana bilindeziyê (superego) ye.

Ji bo keçan, Freud bîrdoziya wekhev pêşkêş kir ku carinan Girêka Elektra (Electra complex) tê gotin. Keç "hesûdiya penîsê" dikşîne û nasnameya xwe bi dayikê re dike. Lê ev bîrdozî gelek rexne stend, bi taybetî ji aliyê feministên derûnnasiyê ve.

Derûnkolîneriya Piştî-Freud: Pêşveçûn û Guhertin

Piştî Freud, gelek bîrdozgerên din bîrdoziyên derûnkolîneriyê pêşve birin û veguherin.

Carl Jung bîrdoziya derhişiya hevpar (collective unconscious) û arketîpan (archetypes) pêşkêş kir. Li gorî Jung, hemû mirov derhişiyeke hevpar parve dikin ku tê de arketîpên (archetypes) gerdûnî hene wekî Dayik, Qehreman û Sî (Shadow). Armanca geşedana saxlem ew e ku tak/kes takekesîbûnê (individuation) bidestbixe — gihîştina yekîtiya derûnî ya tam.

Alfred Adler bîrdoziya derûnnasiya takekesî (individual psychology) ava kir. Wî wisa bawer dikir ku girêka xwekêmdîtinê (inferiority complex) û lêgerîna sertepêtinê han û motîvasyona bingehîn a mirovan e, ne libîdo. Adler giranî da têkiliyên civakî û hestê endambûnê.

Karen Horney bîrdoziyên Freud rexne kir û têgeha çareseriya norotîk (neurotic solution) pêşkêş kir. Wî wisa bawer dikir ku rageşiya bingehîn ji têkiliyên zarokatiya ne-saxlem tê, ne ji nestên zindewerî. Horney di heman demê de nêrîna Freud a li ser keçan û "rageşiya penîsê" rexne kir.

Melanie Klein û bîrdoziya têkiliyên heyberê (object relations theory) pêşkêş kir. Li gorî Klein, geşedana zarok di sala yekem a jiyanê de bi şêweyên parçebûn û dabeşanê (splitting) û xwewekdîtina rengvedanî (projective identification) ve girêdayî ye.

John Bowlby bîrdoziya girêdanê (attachment theory) ava kir ku nîşan da ku hewcedariya zarok a girêdana bi dêûbavan re zindewerî ye û li geşedana kesayetiyê bandorê dike. Lêkolînên rewşa xilat (strange situation) ya Mary Ainsworth bîrdoziya girêdanê piştgirî kir û şêweyên xwepêgirêdanê (attachment styles) diyar kir: ewledar (secure), dûrketî (avoidant), aloz-belengazî (disorganized) û yên-din.

Rexne û Sînorên Derûnkolîneriyê

Tevî bandora mezin a derûnkolîneriyê, gelek rexneyên giran li wê hatine kirin.

Pirs û girêka ceribandinê ya sereke ye. Gelek têgehên derûnkolîneriyê — wekî derhişî, tepisandin û mekanîzmayên berevaniyê — zehmet e bêne ceribandin û pîvandin. Karl Popper rexne kir ku bîrdoziya Freud ne zanistî ye ji ber ku nekare were derewkirin (falsifiable).

Pêşhikmiya zayendê (gender bias) rexneya din a girîng e. Bîrdoziyên Freud ên li ser keçan, "hesûdiya penîsê" û jinan di gelemperî bi pêşhikmiya zayendê (gender bias) hatine tawanbar kirin. Feministên derûnnasiyê wekî Horney û Julia Kristeva van bîrdoziyan rexne kirin.

Girêdana zêde ya li zarokatiyê jî rexne lê hatiye kirin. Gelek bîrdozgerên modern bawer dikin ku geşedan di hemû jiyanê de didome, ne tenê di zarokatiyê de. Bîrdoziya derûncivakî ya Erikson (Erikson's psychosocial theory) bi qonaxên derûncivakî (psychosocial stages) ku heya pîrbûnê dirêj dibin, vê nêrîna kûrtir pêşkêş kir.

Têkçûna ceribandinên kontrolkirî jî pirsgirêkeke girîng e. Lêkolîna encama derûnterapî (psychotherapy outcome research) nîşan dide ku terapiya reftarî ya venasînî (cognitive behavioral therapy) û terapiya reftarî ya diyalektîk (dialectical behavior therapy) bi gelemperî ji dermankirina derûnkolîneriya klasîk bandortir in di dermankirina gelek nexweşiyan de.

Lê tevî van rexneyan, derûnkolînerî gelek beşdariyên bi nirx kir: têgeha derhişiyê, mekanîzmayên berevaniyê, bandora zarokatiya destpêkê û girêdanê li ser jiyana mezinan û bîrdoziya veguhêziyê hemû hê jî di derûnnasiya nûjen de cihên xwe diparêzin.

Derûnkolînerî û Nexweşiyên Derûnî

Derûnkolînerî ji bo fêmkirina gelek nexweşiyên derûnî girîng e.

Di dermankirina depresyonê de, nêzîkahiya derûnkolîneriyê li sedemên kûr ên tengasiyê dinihêre: windabûnên berê, hestên tepisandî (repressed) û sêmenda venasînî ya neyînî (cognitive triad) ya Beck bi nêzîkahiyên derûnkolîneriyê re têne ber çavan.

Nexweşiya stresê ya piştî trawmayê (NSPT/PTSD) bi mîqdara kûr ji derûnkolîneriyê fêde girt. Têgeha tepisandina bîranînên trawmatîk, lêvegerîn (flashbacks) û bêpariya hestî (emotional deprivation) hemû ji nêzîkahiya derûnkolîneriyê tên.

Nexweşiya kesayetiya bordirlayn (borderline personality disorder) bi taybetî bi bîrdoziya têkiliyên heyberê ve girêdayî ye. Şêweyên dabeşanê (splitting) û bêrekûpêkiya hestiyar (emotional dysregulation) di çarçoweya bîrdoziya Klein û Kernberg de tên fêm kirin.

Nexweşiya nasnameya parçebûyî (dissociative identity disorder) û nexweşiyên dîsosiyatîf (dissociative disorders) jî bi nêzîkahiya derûnkolîneriyê ve girêdayî ne, ku tê de parastina xwe ji bîranînên trawmatîk rola navendî dilîze.

Derûnkolînerî û Çand

Bandora derûnkolîneriyê ne tenê di warê klînîkî de, lê di çand, edebiyat û civakê de jî mezin e. Têgehên wekî derhişî, katarsîs (catharsis), biyanîbûn (alienation) û nasnameya civakî (social identity) di warên cûrbecûr de cih girtin.

Bîra çandî (cultural memory) û bîra hevpar (collective memory) yên civakan bi nêzîkahiya derhişiya hevpar a Jung re têne dahûrîn kirin. Çawa civak trawmayên kolektîf — wekî şer û koçberiyê — di trawmaya hevpar (collective trauma) de hildigirin xwebûna xwe û çawa ew bi demê re bandorê li nasnameyê (identity) û binyada civakî (social structure) dikin, pirsên derûnkolîneriyê yên girîng in.

Encam

Derûnkolînerî (psychoanalysis), bi hemû xurtî û kêmasiyên xwe, yek ji wan bîrdoziyên herî kûr û bandorker ên dîroka mirovî ye. Wê nîşanî me da ku jiyana mirov ne tenê li ser rûyê hiş çêdibe; beşeke mezin a vê jiyanê di kûrahiyên derhiş de digere, bi zimanên xewnan, xeletiyên axaftinê û hestên nediyar dipeyive.

Freud û şagirtên wî rêyek girtin ku berê kesî pê de neçûbû: têkiliya di navbera zarokatiya destpêkê û tengasiya meziniyê, mekanîzmayên berevaniyê yên ezî (ego) û xwebûnê, û pêvnihiçka veguhêziyê di têkiliyên mirovî de. Ev beşdariyên wan yên mezin, tevî rexneyên giran, di derûnnasiya modern de cihên xwe diparêzin.

Îro derûnkolîneriya modern — bi taybetî terapiya derûnşîkarî (psychodynamic therapy) — li gorî delîlên zanistî hate nûvekirin û hê jî ji bo gelek kesên ku ji birînên kûr yên zarokatiyê û têkoşînên derhişî dikişînin rêyek bandorker e. Di dawiyê de, têgihîştina kûr û feraset (insight) a kesê bi xwe û pêvajoyên navxweyîn/hundirîn ên xwe, wekî Freud di destpêkê de got, gava yekem a başbûnê (recovery) ye.

Çavkanî

Adler, A. (1927). Understanding human nature (W. B. Wolfe, Trans.). Greenberg.

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Erlbaum.

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.

Erikson, E. H. (1950). Childhood and society. Norton.

Freud, A. (1936). The ego and the mechanisms of defence (C. Baines, Trans.). Hogarth Press.

Freud, S. (1900). The interpretation of dreams (J. Strachey, Trans.). Basic Books.

Freud, S. (1905). Three essays on the theory of sexuality (J. Strachey, Trans.). Basic Books.

Freud, S. (1915). The unconscious. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 159–215). Hogarth Press.

Freud, S. (1923). The ego and the id (J. Riviere, Trans.). Hogarth Press.

Horney, K. (1945). Our inner conflicts: A constructive theory of neurosis. Norton.

Jung, C. G. (1959). The archetypes and the collective unconscious (R. F. C. Hull, Trans.). Princeton University Press.

Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. International Journal of Psychoanalysis, 27, 99–110.

Kernberg, O. F. (1975). Borderline conditions and pathological narcissism. Jason Aronson.

Kohut, H. (1971). The analysis of the self: A systematic approach to the psychoanalytic treatment of narcissistic personality disorders. International Universities Press.

Linehan, M. M. (1993). Cognitive-behavioral treatment of borderline personality disorder. Guilford Press.

Mahler, M. S., Pine, F., & Bergman, A. (1975). The psychological birth of the human infant: Symbiosis and individuation. Basic Books.

Mitchell, S. A., & Black, M. J. (1995). Freud and beyond: A history of modern psychoanalytic thought. Basic Books.

Shedler, J. (2010). The efficacy of psychodynamic psychotherapy. American Psychologist, 65(2), 98–109. https://doi.org/10.1037/a0018378

Winnicott, D. W. (1960). The theory of the parent-infant relationship. International Journal of Psychoanalysis, 41, 585–595.