TÊKILIYA HIŞÊ ÇÊKIRÎ Û DERÛNNASIYÊ

Ev nivîs dê bi kurtasî têkiliya di navbera hişê çêkirî (artificial intelligence) û derûnnasiyê (psychology) de binirxîne. Di vê xebatê de, em ê bibînin ka çawa ev her du qad dikarin hev temam bikin û bi hev re geş û pêş bikevin. Bi taybetî, em ê li ser bandora van qadan a li ser fêmkirina me ya hiş û reftaran rawestin. Ev xebat destnîşanî me dide ku geşedanên di warê hişê çêkirî de dikarin alîkariya pêşketinê bikin ji bo ku em hiş û reftara mirovî baştir fêm bikin.

Di sedsala 21em de, têkiliya di navbera hişê çêkirî û derûnnasiyê bûye mijareke sereke ya lêkolînê. Hişê çêkirî ku weke teknolojiyeke pêşketî û berfireh tê zanîn, niha di gelek waran de tê bikaranîn û bi taybetî di warê fêmkirina hiş û reftarên mirovî de roleke giring dilîze. Di heman demê de, derûnnasî jî bi bîrdozî û têgihên xwe yên li ser hiş û reftarê bandoreke mezin li ser geşedana hişê çêkirî dike.

Çarçoveya Bîrdozî

Ji aliyê bîrdozî ve, têkiliya di navbera hişê çêkirî û derûnnasiyê li ser bingehên zanistî yên xurt ava dibe. Têgihiştina pêvajoyên venasînî (cognitive processes) ên mirovî dibe alîkar ji bo ku em modelên hişê çêkirî yên çêtir û bi bandortir ava bikin. Di vî warî de, bîrdoziyên venasînî ên klasîk ên derûnnasiyê, weke bîrdoziya Piaget a geşedana venasînî û bîrdoziya proses-kirina agahiyan, bingeheke giring pêk tînin ji bo geşkirina algorîtmayên hişê çêkirî.

Bandora Derûnnasiyê li ser Hişê Çêkirî

Derûnnasî bi gelek awayan bandorê li geşkirina modelên hişê çêkirî dike. Têgihiştina kûr a pêvajoyên venasînî ên mirovî dibe rêber ji bo afirandina algorîtmayên çêtir û bihêztir. Lêkolînên derûnnasiyê yên li ser biryardana mirovan û çareserkirina pirsgirêkan dibin bingehên giring ji bo geşkirina pergalên hişê çêkirî yên pêşketî.

Di warê fêrbûna kûr de, têgihiştina me ya ji pêvajoyên fêrbûna mirovan dibe alîkar ji bo ku em modelên hişê çêkirî yên xurttir û bibandortir ava bikin. Ev yek bi taybetî di warê geşkirina torên noronî (neural networks) de tê dîtin ku ji modela zindewerî a mêjî îlham digirin.

Bandora Hişê Çêkirî li ser Derûnnasiyê

Ji aliyê din ve, hişê çêkirî jî bandoreke mezin li ser geşedana zanista derûnnasiyê dike. Modelên kompîterî dibin alîkar ji bo testkirina bîrdoziyên derûnnasiyê û fêmkirina pêvajoyên venasînî ên aloz û tevlihev. Bi taybetî, dahûrînên daneyên mezin (big data analysis) ên bi rêya hişê çêkirî derfetên nû ji bo lêkolînên derûnnasiyê pêşkêş dikin.

Pergalên hişê çêkirî di heman demê de dibin amrazên nû ji bo dermankirin û çaresriya  nexweşiyên derûnî. Terapiya venasînî a bi kompîterê û pergalên şêwirmendiya otomatîk mînakên vê yekê ne.

Perspektîfên Siberojê û Pirsgirêkên Etîkî

Di siberojê de, tê pêşbînîkirin ku têkiliya di navbera hişê çêkirî û derûnnasiyê dê xurttir bibe. Modelên hişê çêkirî yên pêşketîtir dê bibin alîkar ji bo fêmkirina pêvajoyên hiş ên aloz û tevlihev û dê rê li ber çareseriyên nû ji bo pirsgirêkên derûnî vekin.

Lêbelê, divê em li ser pirsgirêkên etîkî jî bifikirin. Parastina nehêniyên kesane di dema bikaranîna daneyên derûnî de, berpirsyariya bikaranîna hişê çêkirî di warê tendirustiya derûnî de û pêwîstiya sînordarkirina bikaranîna teknolojiyê di warê manîpûlasyona derûnî de mijarên giring in ku divê bên nirxandin.

Encam

Ev lêkolîn bi awayekî kurt be jî nîşanî me dide ku têkiliya di navbera hişê çêkirî û derûnnasiyê de her roj xurttir dibe û ev geşedan dê di siberojê de jî berdewam bike. Ji aliyekî ve, derûnnasî bi têgihiştina xwe ya kûr a hiş û reftarên mirovî re dibe alîkar ji bo geşkirina modelên hişê çêkirî yên çêtir û bibandortir. Ji aliyê din ve, hişê çêkirî jî bi kapasîteya xwe ya dahûrîna daneyên mezin û modelkirina venasînî/hişmendî re dibe alîkar ji bo ku em pêvajoyên hiş ên aloz û tevlihev çêtir fêm bikin.

Di vê çarçoveyê de, em dikarin bibêjin ku întegrasyona van her du qadan dikare bibe sedema geşedanên giring di warên weke:

• Çareserkirina pirsgirêkên derûnî bi rêya pergalên hişê çêkirî
• Fêmkirina kûrtir a pêvajoyên venasînî yên mirovî
• Geşkirina modelên nû yên fêrbûn û perwerdehiyê
• Dîtina rêbazên nû ji bo lêkolînên derûnasiyê

Lêbelê, divê em di heman demê de hay ji pirsgirêkên etîkî û civakî yên potansiyel jî hebin. Parastina nehêniyên kesane, kontrol-kirina bikaranîna rast a teknolojiyê û parastina mafên mirovan divê her tim di rojeva me de bin.

Di encamê de, têkiliya di navbera hişê çêkirî û derûnnasiyê dê di siberojê de bêtir xurt bibe û ev yek dê bibe sedema geşedanên giring di her du qadan de. Ev geşedan dê bandoreke erênî li ser fêmkirina me ya hiş û tevger û reftaran bike. Lêbelê, divê ev geşedan bi baldarî û li gorî rêbazên etîkî pêk were.

 

Termên Sereke

1. Hişê Çêkirî – HÇ (Artificial Intelligence - AI): Teknolojiya ku hewl dide pêvajoyên hiş ên mirovî bi rêya kompîter û algorîtmayan şûnve bîne.
2. Derûnnasî (Psychology): Zanista ku hiş, reftar û pêvajoyên derûnî yên mirovan lêkolîn dike.
3. Pêvajoyên Venasînî (Cognitive Processes): Hemû çalakiyên hiş ên weke bîranîn, fêrbûn, biryardan û çareserkirina pirsgirêkan.
4. Fêrbûna Kûr (Deep Learning): Beşek ji hişê çêkirî ye ku bi taybetî li ser modelên torên noronî yên tevlihev dixebite.
5. Torên Noronî (Neural Networks): Modelên kompîterî ne ku li ser bingeha strûkturên zindewerî ên mêjî hatine avakirin.
6. Modelên Kompîterî (Computational Models): Pergalên matematîkî û algorîtmîk in ku ji bo şirovekirin û pêşbînîkirina fenomenên tevlihev tên bikaranîn.
7. Terapiya Venasînî (Cognitive Therapy): Cureyekî dermankirin û şêwirmendiya derûnî ye ku li ser guherandina fikir û reftarên neyînî dixebite.
8. Dahûrîna Daneyên Mezin (Big Data Analysis): Pêvajoya dahûrînkirina komên mezin ên daneyan e ji bo dîtina têkiliyan û tendansan.
9. Proseskirina Agahiyan (Information Processing): Bîrdoziya ku dibêje mêjiyê mirov weke kompîterekê agahiyan digire, berhev dike û şîrove dike.
10. Biryardana Mirovî (Human Decision Making): Pêvajoya ku mirov tê de biryarên xwe didin û faktorên ku bandor li vê pêvajoyê dikin.

 

Çavkanî

1. Hassabis, D., Kumaran, D., Summerfield, C., & Botvinick, M. (2017). Neuroscience-Inspired Artificial Intelligence. Neuron, 95(2), 245-258.
2. Lake, B. M., Ullman, T. D., Tenenbaum, J. B., & Gershman, S. J. (2017). Building machines that learn and think like people. Behavioral and Brain Sciences, 40, e253.
3. LeCun, Y., Bengio, Y., & Hinton, G. (2015). Deep learning. Nature, 521(7553), 436-444.
4. Mitchell, M. (2019). Artificial Intelligence: A Guide for Thinking Humans. Farrar, Straus and Giroux.
5. Tenenbaum, J. B., Kemp, C., Griffiths, T. L., & Goodman, N. D. (2011). How to grow a mind: Statistics, structure, and abstraction. Science, 331(6022), 1279-1285.