DAHÛRÎNEKE DERÛNÎ LI SER APÊ OSMAN SEBRÎ

Apê Osman Sebrî ku weke nivîskarekî û şoreşgerekî kurd ê sedsala bîstan tê zanîn, derfeteke girîng pêşkêş dike ji bo mirov fêm û têgihiştineke kûr a derûn(nas)iya civakî û siyasî ya kurdan, di vê serdemê de bi dest bixe. Di vê dahûrînê de, ez ê bi awayekî kurt li ser hêmanên curbecur ên derûnî, civakî, dîrokî û siyasî yên di hevpeyvîn û nivîsên Apê Osman Sebrî de rawestim û bi çarçoveyên teorîk ên akademîk ve girêdim.

Yek ji xalên herî balkêş ên di nivîsên Apê Osman Sebrî de welatparêziya wî ya kûr e. Gava mirov li hevokên weke "Divê em ji xwe ra bin, ne ji xelkê ra bin" dinêre, mirov dikare bibîne ku ew nasnameya kurdî weke bingeha nasnameya xwe ya civakî dibîne û bi hemû hêz hewl dide ku vê nasnameyê biparêze. Ev helwest bi tevahî li gorî bîrdoziya nasnameya civakî (social identity theory) ya Tajfel û Turner tê ku dibêje mirovan xwe bi komên civakî yên ku jê ne ve girê didin û hewl didin ku nasnameya koma xwe bilind bikin û ji komên din cuda bikin. Li vir, Apê Osman Sebrî bi rengekî zelal destnîşan dike ku kurdîtî ne tenê zimanek an çandek e, lê nasnameyek e ku divê bi serbilindî were jiyîn û parastin.

Hêmaneke din a girîng di nivîsên Apê Osman Sebrî de rexnegirî û hêrsbûna wî ye. Ew bi awayekî tûj rexne li gelek siyasetmedar û rewşenbîrên kurd digire. Dema ew dibêje "Derin bi navê welatparêziyê nan dixwin", mirov dikare hêrsbûn û qehrbûna wî ya li hember hin takekesên ku ew weke xayîn dibîne, hest bike. Ev helwest bi bîrdoziya hêrsbûnê (anger theory) ya Berkowitz tê rave û şîrovekirin ku dibêje hêrsbûn dema çêdibe ku mirov hest dike rewşeke ne-adil heye an jî astengiyên di riya gihîştina armancên wî de hene. Apê Osman Sebrî hest dike ku hin siyasetmedarên kurd ji berjewendiyên xwe yên takekesane pêş dikin û ev yek bandoreke neyînî li ser azadiya kurd û Kurdistanê dike.

Sinc û Exlaqparêzî û nirxên civakî jî di nivîsên Apê Osman Sebrî de cihekî girîng digirin. Dema ew dibêje "Peyayê ku xwe bifroşe ji jinka kerxanê xirabtir e", ew bi awayekî zelal destnîşan dike ku exlaq û namusê ji berjewendiyên madî pêşkêştir e. Ev helwest bi bîrdoziya geşedana exleqî (moral development theory) a Kohlberg tê rave û şîrovekirin ku dibêje geşedana exlaqî di çend astan de pêk tê û takekesên ku gihîştine asta herî bilind li gorî prensîbên exlaqî yên gerdûnî tevdigerin, ne li gorî birayên civakî an berjewendiyên takekesane. Apê Osman Sebrî bi vê helwestê destnîşan dike ku ew gihîştiye asteke bilind a hişmendiya exlaqî û hewl dide li gorî van prensîban bijî.

Di gelek beşên nivîsên wî de mirov dikare hesteke kûr a xemgînî û carinan bêhêvîtiyê bibîne. Gava Apê Osman Sebrî dibêje "Gava mera dinêre agir bi dilê meriya dikeve", ew bi awayekî hêja derdê xwe û êşa xwe destnîşan dike. Ev helwest bi bîrdoziya xemgîniyê (depression theory) ya Beck tê şîrovekirin ku dibêje xemgînî ji ramanên neyînî yên derbarê xwe, cîhanê û siberojê pêk tê. Lê belê, Apê Osman Sebrî di navbera vê xemgîniyê de jî hewl dide hêviyekê biparêze û bangî kurdan dike ku hevdu biparêzin û bi hev re xebatê bikin.

Serxwebûn û nehiştina serîtewandinê kesayetiyeke din a balkêş a Apê Osman Sebrî ye. Dema ew dibêje "Ez serê xwe daneynim û bi serbilindî dimrim", ew bi awayekî zelal destnîşan dike ku ew hazir e li gorî nirx û baweriyên xwe bijî, her çiqas ev yek wê ji wî mirinê jî bîne. Ev helwest bi bîrdoziya xwe-pêkanînê (self-actualization theory) ya Maslow tê rave û şîrovekirin ku dibêje mirov hewl dide ku potansiyela xwe ya herî bilind bi cih bîne û li gorî nirxên xwe yên herî bilind bijî. Apê Osman Sebrî kesayetiyeke bilind û xurt destnîşan dike ku ne li benda pejirandina takekesên din e û hewl dide ku bi awayekî resen û siruştî û otantîk bijî.

Hestiyariya zimanî jî di nivîsên Apê Osman Sebrî de cihekî girîng digire. Dema ew dibêje "Zimanê me mîna wî rezê bê perçîn e", ew bi awayekî hêja girîngiya zimanê kurdî weke bingeha nasnameya neteweyî destnîşan dike. Ev helwest bi bîrdoziya nasnameya etnîk (ethnic identity theory) ya Phinney tê rave û şîrovekirin ku dibêje ziman, çand û dîrok hêmanên sereke yên nasnameya etnîk in. Apê Osman Sebrî ziman ne weke amûreke ragihandinê tenê dibîne, lê weke nasnameyek e ku divê were parastin û pêşve were biranîn.

Nostaljî û bîranînên trawmatîk jî di nivîsên Apê Osman Sebrî de cihekî girîng digirin. Dema ew behsa rûdanên dîrokî yên weke Şêx Seîd dike û dibêje "Şêx Seîd mêrekî bêhempa bû", mirov dikare bibîne ku bîranînên van rûdanan hîn jî bandoreke xurt li ser wî dikin. Ev helwest bi bîrdoziya bîranînên trawmatîk (traumatic memory theory) ya Van der Kolk tê rave û şîrovekirin ku dibêje rûdanên trawmatîk bi awayekî curbecur di bîra mirov de cih digirin û dikarin bandoreke dirêj li ser derûnnasiya mirov bikin. Apê Osman Sebrî weke gelek kurdên din jî bîranînên dîrokî yên êşdayî vedihewîne û van bîranînan weke beşeke ji nasnameya xwe dibîne.

Hişmendiya civakî û rexneya kevneşopiyan jî di nivîsên Apê Osman Sebrî de xuya dibe. Dema ew rexne li hin kevneşopiyên civaka kurdî digire û dibêje "Hûn bînin qîzkê bifroşin!", ew bi awayekî zelal destnîşan dike ku ew li dijî hin kevneşopiyên ku weke paşverû dibîne ye û dixwaze van kevneşopiyan biguherîne. Ev helwest bi bîrdoziya veguherîna civakî (social change theory) ya Lewin tê rave û şîrovekirin ku dibêje veguherîna civakî dema çêdibe ku takekesên bi hişmendiya bilind hewl didin ku rewşa heyî rexne bikin û rewşeke nû biafirînin. Apê Osman Sebrî weke şoreşgerekî modernîst xuya dibe ku dixwaze civaka kurdî ji kevneşopiyên neyînî azad bike.

Dubendiya derûnî yek ji xalên herî balkêş ên di nivîsên Apê Osman Sebrî de ye. Ew di navbera hêvî û bêhêvîtiyê de ye. Carinan dibêje "Bextê me yî xirab e" û carinan jî dibêje "Kurd wê xwe xelas kin". Ev dubendî bi bîrdoziya nakokiya venasînî (cognitive dissonance theory) ya Festinger tê rave û şîrovekirin ku dibêje mirov hesteke nebaş vedihewîne dema du bawerî an hest ên nakokî di heman demê de hene. Apê Osman Sebrî di navbera hêvî û bêhêvîtiyê de dijî û ev yek derûn(nas)iya aloz û tevlihev a wî destnîşan dike.

Helwesta Apê Osman Sebrî li hember têkiliyên navneteweyî jî balkêş e. Ew rexne li kurdên ku xwe dispêrin hêzên derve digire û dibêje "Rohilat jî û Roava jî ne hevalê we ne". Ev helwest bi bîrdoziya girêdanê (attachment theory) ya Bowlby tê şîrovekirin ku dibêje mirov hewl dide ku bi kesên din ve girêdananekê ava bike ji bo ewlehî û parastinê. Lê belê, Apê Osman Sebrî hişyar dike ku kurd divê ji xwe bawer bin û xwe nespêrin hêzên derve, ji ber ku van hêzan gelek carin xayintî bi kurdan kirine.

Têkiliya Apê Osman Sebrî bi modernîzm û kevneşopiyê re jî nakokiyekê vedihewîne. Dema ew dibêje "Niha, tu derî mêrkê Kurmanc qîza wî bi emrê Xwedê dixwazî, dibê: 'Tu haqase pere didî?'", ew bi awayekî qerfî li nakokiya di navbera nirxên kevneşopî û modernîzmê de dinêre. Ev helwest bi bîrdoziya modernîzasyonê (modernization theory) ya Inglehart û Welzel tê rave û şîrovekirin ku dibêje civak di pêvajoya modernîzasyonê de ji nirxên kevneşopî berê nirxên modern vedidin. Apê Osman Sebrî ev veguherîn dibîne û carinan bi awayekî qerfî li vê rewşê dinêre.

Têkiliya Apê Osman Sebrî bi xwe-nasînê re jî girîng e. Dema ew dibêje "Ez lawê axakî bûm. Îca, axa tu dizanî çi ne!", ew bi awayekî zelal destnîşan dike ku ew xwe nas dike û dizane ew kî ye û ji kû tê. Ev helwest bi bîrdoziya xwe-kategorîzekirinê (self-categorization theory) ya Turner tê rave û şîrovekirin ku dibêje mirov xwe bi kategoriyên civakî yên curbecur ve kategorîze dike û ev kategorîzekirin bandoreke mezin li ser nasnameya wî dike. Apê Osman Sebrî xwe weke kurdekî axakî dibîne û ev nasnameya wî bingeha reftar û tevgera wî ya siyasî û civakî ye.

Têkiliya Apê Osman Sebrî bi xwekuştina civakî re jî balkêş e. Dema ew carinan behsa rewşeke anomiyê di nava civaka kurdî de dike û dibêje "Em dikarin bêjin: 'Ji me ra baş be, xirabiya me meke, bira em birayê hev bin'", ew bi awayekî hêja destnîşan dike ku hest dike civaka kurdî di rewşeke perîşaniyê de ye û norma civakî winda bûne. Ev helwest bi bîrdoziya anomiyê (anomie theory) ya Durkheim tê rave û şîrovekirin ku dibêje anomî rewşeke civakî ye ku tê de norma civakî winda dibin an jî tên şikandin û ev yek dikare bibe sedema xwekuştina civakî.

Hevkariya civakî jî di nivîsên Apê Osman Sebrî de cihekî girîng digire. Dema ew dibêje "Çi gava em bikari bin bibin yek, neyar nikare serê me deyne", ew bi awayekî zelal bangî kurdan dike ku bi hev re xebatê bikin û yekîtiyê biparêzin. Ev helwest bi bîrdoziya hevkariya civakî (social cooperation theory) ya Axelrod tê rave û şîrovekirin ku dibêje hevkarî di navbera endamên komekê de dikare bibe sedema serfiraziya komê. Apê Osman Sebrî pê bawer e ku heger kurd bikaribin yekîtiya xwe biparêzin, wê bikaribê azadiya xwe bi dest bixin.

Di dawiyê de, têkiliya Apê Osman Sebrî bi derûn(nas)iya hevpar (collective psychology) re jî girîng e. Ew gelek caran behsa "em" û "me" dike û daxuyanî weke "Em Kurd ev in!" dike. Ev helwest bi bîrdoziya derûn(nas)iya hevpar (collective psychology theory) ya Jung tê rave û şîrovekirin ku dibêje komên mirovî xwedî derûniyeke hevpar in ku ji fêm û têgihiştinên hevpar, bîranînên hevpar û hestan hevpar pêk tê. Apê Osman Sebrî xwe ne weke takekesekî tenê, lê weke beşeke ji hevparî û kolektîfeke mezintir dibîne û hewl dide ku bi dengê vê hevparî û kolektîfê bipeyive.

Bi kurtî, nivîsên Apê Osman Sebrî gelek hêmanên aloz ên derûnî, civakî, dîrokî û siyasî vedihewîne. Ew weke kesayetiyeke berz xuya dibe ku di navbera gelek nakokiyan de dijî û hewl dide ku bi van nakokiyan re serî derxe. Helwestên wî yên curbecur dikarin weke encama serpêhatî û tecrubeya wî ya jiyanê, rewşa siyasî ya kurdan di wê serdemê de û geşedana wî ya takekesane û exlaqî bên dîtin. Nivîsên wî derfeteke girîng pêşkêş dike ji bo fêm û têgihiştina derûn û derûnnasiya civakî û siyasî ya kurdan di sedsala bîstan de.

Termên Sereke

Bîrdoziya Nasnameya Civakî (Social Identity Theory) Ev bîrdozî ji aliyê Tajfel û Turner ve hatiye pêşkêşkirin û dibêje mirov bi komên civakî yên ku endamê wan e ve hebûn û xwebûna xwe nas dike û pê tê girêdan. Mirov hewl dide ku nasnameya koma xwe bilind bike û ji komên din cuda bike.

Bîrdoziya Hêrsbûnê (Anger Theory) Bîrdoziya Berkowitz dibêje hêrsbûn dema çêdibe ku mirov hest dike rewşeke ne-adil heye an jî astengî di riya gihîştina armancên wî de hene. Apê Osman Sebrî hêrs e ji ber ku dibîne hin siyasetmedarên Kurd bi navê welatparêziyê berjewendiyên xwe yên kesane pêş dikin û ev yek astengiyeke mezin e li pêşiya azadiya Kurdan.

Bîrdoziya Geşedana Exleqî (Moral Development Theory) Kohlberg dibêje geşedana exlaqî di çend astan de pêk tê. Di asta herî berz de, mirov li gorî prensîbên exlaqî yên gerdûnî tevdigere, ne li gorî birayên civakî an berjewendiyên kesane.

Bîrdoziya Xemgîniyê (Depression Theory) Beck dibêje xemgînî ji ramanên neyînî yên derbarê xwe, cîhanê û siberojê pêk tê. Di nivîsên

Bîrdoziya Xwe-Pêkanînê (Self-Actualization Theory) Maslow dibêje mirov hewl dide ku potansiyela xwe ya herî bilind bi cih bîne û li gorî nirxên xwe yên herî bilind bijî.

Bîrdoziya Nasnameya Etnîk (Ethnic Identity Theory) Phinney dibêje ziman, çand û dîrok hêmanên sereke yên nasnameya etnîk in.

Bîrdoziya Bîranînên Trawmatîk (Traumatic Memory Theory) Van der Kolk dibêje rûdanên trawmatîk bi awayekî curbecur di bîra mirov de cih digirin û dikarin bandoreke dirêj li ser derûnnasiya mirov bikin.

Bîrdoziya Veguherîna Civakî (Social Change Theory) Lewin dibêje veguherîna civakî dema çêdibe ku kesên bi hişmendiya bilind hewl didin ku rewşa heyî rexne bikin û rewşeke nû biafirînin.

Bîrdoziya Nakokiya Venasînî (Cognitive Dissonance Theory) Festinger dibêje mirov hesteke nebaş dihewîne dema du bawerî an hest ên nakokî di heman demê de hene.

Bîrdoziya Girêdanê (Attachment Theory) Bowlby dibêje mirov hewl dide ku bi kesên din ve girêdan ava bike ji bo ewlehî û parastinê.

Bîrdoziya Modernîzasyonê (Modernization Theory) Inglehart û Welzel dibêjin civak di pêvajoya modernîzasyonê de ji nirxên kevneşopî berê nirxên modern vedidin.

Bîrdoziya Xwe-Kategorîzekirinê (Self-Categorization Theory) Turner dibêje mirov xwe bi kategoriyên civakî yên curbecur ve kategorîze dike û ev kategorîzekirin bandoreke mezin li ser nasnameya wî dike.

Bîrdoziya Anomiyê (Anomie Theory) Durkheim dibêje anomî rewşeke civakî ye ku tê de norma civakî winda dibin an jî tên şikandin û ev yek dikare bibe sedema xwekuştina civakî.

Bîrdoziya Hevkariya Civakî (Social Cooperation Theory) Axelrod dibêje hevkarî di navbera endamên komekê de dikare bibe sedema serfiraziya komê.

Bîrdoziya Derûn(nas)iya Hevpar (Collective Psychology Theory) Jung dibêje komên mirovî xwedî derûniyeke hevpar in ku ji fêm û têgihiştinên hevpar, bîranînên hevpar û hestan hevpar pêk tê.

Çavkanî

Brahîmê Alûcî- https://brahimaluci.blogspot.com