DERÛNNASIYA VENASÎNÎ (COGNITIVE PSYCHOLOGY)

 

Destpêk

Derûnnasiya venasînî qadeke girîng a zanista derûnnasiyê ye ku li ser deraxên hişyarî û hişmendiya mirov hûr û kûr dibe. Ev qad li ser ka mirov çawa agahiyan berhev dikin, derax dikin, diparêzin û bikar tînin, disekine. Di kakilê wê de prosesên wek fikir, raman, fêrbûn, bîranîn, çareserkirina pirsgirêkan, biryardan, baldarî, hişmendiya ferasetê, ziman û ragihandin û raman û mantiq tên velêkolînkirin. Ev gotar dê behsa bingehên vê qadê, dîrok û geşedana wê, mijarên sereke yên lêkolînê, metodolojiyên ku tên bikaranîn, bandora wê ya li ser qadên din û geşedanên nû yên di vê qadê de bike.

Dîrok û Geşedana Derûnnasiya Venasînî

Derûnnasiya venasînî di salên 1950î de wekî bersivekê li hemberî serdestiya derûnnasiya tevegerî û reftarî derket holê. Vê tevgerê ku wekî "şoreşa venasînî" (cognitive revolution) tê binavkirin, bal dikişand ser deraxên hundurîn (pêvajoyên navxweyî) ên hişmendî yên ku derûnnasiya reftariyê piştguh dikirin (Miller, 2003). Derûnnasiya reftarî tenê li ser tevger û reftarên ku dikarin werin dîtin û pîvandin disekine û deraxên hundir ên hişmendiyê paşguh dikir. Lê derûnnasiya venasînî pêşniyar kir ku deraxên hundurîn ên hişmendî dikarin bi rêbazên zanistî werin velêkolînkirin. Pêşengên wekî Ulric Neisser, bi kitêba xwe ya "Derûnnasiya Venasînî" (Cognitive Psychology, 1967), bingehên vê qadê danîn û navê fermî yê qadê jî bi vê kitêbê hate danîn.

Gelek kesayetên girîng di geşedan û şêwegirtina derûnnasiya venasînî de rol lîstin. George A. Miller (1920-2012) bi gotara xwe ya navdar (The Magical Number Seven, Plus or Minus Two, 1956) bingehên lêkolînên li ser kapasîteya bîranîna demkurt danî. Ev gotar nîşan da ku mirov bi giştî dikare di bîra demkurt de tenê heşt an nav agahiyan bigire. Noam Chomsky (1928-) bi rexneyên xwe yên tund li ser reftargeriyê û bîrdoziya xwe ya rêzimana gerdûnî (universal grammar), bandoreke mezin li ser lêkolînên zimanî kir. Chomsky pêşniyar kir ku mirov bi şiyaneke zikmakî ya fêrbûna zimanî tên dinyayê û ev bawerî li hemberî dîtina reftargerî ya ku hemû ziman ji rêya şertkirinê tê fêrbûn, sekinî. Aaron Beck (1921-2021) bi geşedana terapiya venasînî (cognitive therapy), rê li ber sepandinên klînîkî yên derûnnasiya venasînî vekir û nîşan da ku veguherandina ramanên neyînî dikare di dermankirina nexweşiyên derûnî de bandoreke mezin bike.

Di geşedana derûnnasiya venasînî de çend veguhertinên girîng ên paradigmayî çêbûn. Yekem, veguheztinek ji tevger û reftaran ber bi modelên deraxkirina agahiyan çêbû ku mirov wek pergaleke deraxkirina agahiyan dihesibandin. Duyem, geşedana modelên komputerî yên hişê mirovan û qada hişê çêkirî (artificial intelligence) bandoreke mezin li ser bîrdoziyên venasînî kir, ji ber ku lêkoler hewl dan ku deraxên hişmendî yên mirov di modelên komputerî de bînin cih. Sêyem, tevlihevbûna bi norozanistî (neuroscience) re û derketina qada noroderûnasiya venasînî (cognitive neuroscience) derfetên nû yên têgihiştina bingeha zindewerî ya deraxên venasînî vekir.

Mijarên Sereke yên Lêkolînê

Bîra (Memory)

Lêkolînên li ser bîr û bîranînê yek ji stûnên sereke yên derûnnasiya venasînî ne. Atkinson û Shiffrin (1968) modeleke sê-qonaxî ya bîranînê pêşniyar kirin ku ji bîra hestiyarî (sensory memory), bîra demkurt (short-term memory) û bîra demdirêj (long-term memory) pêk tê. Li gorî vê modelê, agahiyên hestiyarî yên xav di qonaxa yekem de tên tomarkirin, lê tenê çend saniyeyan dimînin. Paşê agahî dikare biçe bîra demkurt ku li wir ji bo demeke kurt (navkî 15-30 saniye) tê parastin û deraxkirinê. Di dawiyê de, heke agahî bi awayekî têr were dubarekirin an were deraxkirin, ew dikare biçe bîra demdirêj û li wir ji bo salên dirêj were parastin.

Baddeley û Hitch (1974) konsepeta bîra xebatê (working memory) pêşve birin ku wekî pergaleke çalak a deraxkirina agahiyan tê dîtin û li şûna bîra demkurt a sadeyên Atkinson û Shiffrin hate pêşniyarkirin. Ev model ji sê beşan pêk tê: navenda rêveber (central executive) ku wekî pergaleke kontrolê tevdigere, xeleka fonolojîk (phonological loop) ku agahiyên dengî dipêvajîne û bloknota spasyal-dîtbarî (visuospatial sketchpad) ku agahiyên dîtbarî û spasyal dipêvajîne. Paşê, Baddeley (2000) beşa çaremîn, tamponkirina rûdanî (episodic buffer), lê zêde kir ku wek pirdeke di navbera pergalên cihê yên bîranîna xebatê û bîranîna demdirêj de tevdigere.

Squire (2004) bîra demdirêj dabeş kir ser du beşên sereke: bîra deklaratîf û bîra ne-deklaratîf. Bîra deklaratîf agahiyên ku bi hişmendî tên bîranîn in û ji du curan pêk tê: bîra semantîk ku zanîna giştî û rastiyên li ser dinyayê vedihewîne û bîra rûdanî ku bîra takekesane yên rûdanên taybetî yên bi dem û cih vedihewîne. Ji aliyê din ve, bîra ne-deklaratîf agahiyên ku bêyî hişmendî tên bikaranîn in, wek bîra prosedurî ku zanîna ka çawa tiştekî bikin, mîna lêxistina ducanê an ajotina bisiklêtê.

Baldarî (Attention)

Baldarî ku wekî hêza me ya rakirina agahiyên taybet ji nav gelek agahiyan tê pênasekirin, mijareke din a girîng a derûnnasiya venasînî ye. Ji ber ku em her car bi hezaran agahiyan ji derdora xwe werdigirin, lê nikarin hemû wan bi heman rengî derax bikin, baldarî wek mekanîzmayeke parzûnkirinê tevdigere. Treisman (1964) bi bîrdoziya xwe ya "bihevrekirina taybetmendiyan" (feature integration theory) bandoreke mezin li ser vê qadê kir. Li gorî vê bîrdoziyê, deraxa ferasetê di du qonaxan de pêk tê: di qonaxa pêş-baldariyê de, taybetmendiyên bingehîn ên tiştekî, wek reng, şêwe an tevgerê, bi awayekî paralel û bêyî hewcedariya baldariyê tên dahûrînkirin. Paşê di qonaxa baldariyê de, ev taybetmendî bi hev re tên girêdan da ku tiştekî tevahî were feraset û nasînê.

Lêkolînên paşîn li ser cureyên cihê yên baldariyê disekinin (Pashler, 1998). Baldariya bijartî (selective attention) baldariya li ser agahiyeke taybet û piştguhkirina agahiyên din e, wek dema ku hûn di nav qijiqijeke mezin de li dengê hevalekî xwe guhdarî dikin û dengên din paşguh dikin. Baldariya dabeşkirî (divided attention) baldariya li ser çend agahiyan di heman demê de ye, mîna dema ku hûn hem diajin hem jî bi telefonê diaxivin. Baldariya domdar (sustained attention) parastin û domandina baldariyê li ser demeke dirêj e, wek dema ku takekesek di nav şevekê de dibe şofer û divê hişyar bimîne.

Ziman û Ragihandin (Language and Communication)

Derûnnasiya venasînî bi awayekî berfireh li ser deraxên fêrbûn, bikaranîn û têgihiştina zimanî hûr dibe. Chomsky (1965) bi bîrdoziya xwe ya "rêzimana gerdûnî" (universal grammar) paradigmayeke nû di lêkolînên zimanî de ava kir. Li gorî vê bîrdoziyê, mirov bi şiyaneke zikmakî ya fêrbûna zimanî tên dinyayê û hemû zimên di bin de strûktûra bingehîn hevpar hene. Ev dîtin li hemberî dîtina ku ziman tenê ji rêya taqlîdkirinê û şertkirinê tê fêrbûn, sekinî û nîşan da ku zarok bi şiyaneke xwezayî zimanan pêşbazî dikin û fêr dibin.

Lêkolînên paşîn li ser pêwendiya di navbera ziman û ramanê de û bandora zimanî li ser venasînê disekinin (Boroditsky, 2011). Bîrdoziya têkildariya zimanî (linguistic relativity) ku wekî gireseya Sapir-Whorf (Sapir-Whorf hypothesis) jî tê zanîn, pêşniyar dike ku ziman bandorê li ser ramanê dike û zimanên cihê dikarin bandorê li ser ka mirov çawa dinyadiyê dibîne û difikire bike. Mînakî, eger zimanekî ji bo rengekî çend peyvên cihê hebe, axêvkarên wê zimanî dikarin ew reng bi hûrbûneke zêdetir cuda bikin.

Lêkolîn li ser ka zarok çawa ziman fêr dibin û pêş dixin, mijareke girîng a vê qadê ye. Bîrdoziyên wek "cîhaza wergirtina zimên" (language acquisition device) ya Chomsky pêşniyar dike ku zarok bi mekanîzmayeke zindewerî ya taybetî ya fêrbûna zimanî tên dinyayê. Ji aliyê din ve, bîrdoziya fêrbûna civakî (social learning theory) ya Vygotsky girîngiya tevgera civakî û çandî di fêrbûna zimanî de destnîşan dike.

Çareserkirina Pirsgirêkan û Biryardayînê (Problem-Solving and Decision-Making)

Ev qad li ser stratejiyên ku mirov di çareserkirina pirsgirêkan û biryardanê de bikar tînin, disekine. Kahneman û Tversky (1979) bi bîrdoziya xwe ya "çaverêkirina sûda kirdewar" nîşan dan ku mirov di rewşên ne-eşkere de biryaran li gorî çaverêkirina sûdeya kirdewar didin, ne li gorî nirxê heyberî. Ev bîrdozî nîşan da ku mirov ji zirarê zêdetir ditirsin ji kara heman mezinahiyê û ev tirsê bandoreke mezin li ser biryardana wan dike.

Lêkolînan gelek pêşhikmên venasîniyê (cognitive biases) diyar kirine ku bandorê li ser biryardana me dikin. Pêşhikmiya pejirandinê (confirmation bias) meyla mirov a ku li agahiyên ku baweriyên wan ên heyî piştrast dikin bigerin û agahiyên dijber piştguh bikin, nîşan dide. Pêşhikmiya xwe-dîderketinê meyla mirov a ku nirxeke zêdetir bidin tiştên ku xwedî ne ji tiştên ku xwedî nînin, destnîşan dike. Pêşhikmiya çarçoveyê bandora ka pirsgirêkek an bijartek çawa tê pêşkêşkirin li ser biryardanê nîşan dide, bi vî rengî ku heman bijare dikare wekî erênî an neyînî were dîtin li gorî ka çawa tê beyan kirin.

Tversky û Kahneman (1974) behsa sê handerên sereke kirin ku mirov di biryardanê de bikar tînin da ku biryarên bilez lê ne her car rast bidin. Handerên berdestiyê biryardana li gorî nimûneyên ku hêsan tên bîra mirov e, lê ev dikare bibe sedema pêşhikmiyan dema ku rûdanên dramatîk an nû zêdetir tên bîra mirov ji rûdanên hevpar. Handerên nûnertiyê biryardana li gorî ka tiştekî çiqas dişibe kategoriyekê ye, bêyî nêrîna îhtîmalan. Handerên çespandin û rêzekirinê biryardana li gorî agahiyeke destpêkê ye û paşê rêzekirina kêm li gorî wê, her çiqas ev agahiya destpêkê bê peywend be jî.

Hişmendiya Ferasetê

Hişmendiya ferasetê deraxa wergerandinî agahiyên hestiyarî ji çav, guh, hilm û hestên din a têgihiştineke wateyî ya dinyayê ye. Ev ne tenê tomarkirina agahiyan e, lê deraxkirina çalak û şirovekirina wan li gorî ezmûn û pêzanîna me ya berê ye. Lêkolînên li ser ferasetê nîşan dane ku em dinyayê ne çawa ew rast e dibînin, lê çawa mejê me wê ji me re pêşkêş dike.

Fêrbûn (Hînbûn)

Fêrbûn deraxa wergerandinî ezmûnê ya guherandina domdar di ramanê, zanîn, reftaran an jêhatiyên me de ye. Derûnnasiya venasînî li ser mekanîzmayên ku di deraxa fêrbûnê de rol dilîzin, wek bîranîna agahiyan, girêdana wê bi zanîna berê re û sepandina wê di rewşên nû de, disekine. Roediger û Karpicke (2006) nîşan dan ku testkirina xwebûnê (self-testing) ne tenê amrazeke pîvandinê ye, lê jî amrazeke hêzbiçûk a fêrbûnê ye ku bîranînê piştrast dike.

Raman û Mantiq

Raman û mantiq deraxên ku em bi wan agahiyan dahûrîn dikin, encaman derdixin, pirsên lihev dikin û biryaran didin in. Ev beş li ser ka mirov çawa ji zanîna heyî agahiyên nû derdixin, çawa hûjetên mantiqî ava dikin û çawa pêşhikmên mantiqî çêdibin, disekine.

Metodolojî û Teknîkên Lêkolînê

Derûnnasiya venasînî ji gelek rêbaz û teknîkan sûd werdigire da ku deraxên hişmendî yên mirov lêkolîn bike. Ceribandinên kontrolkirî rêbazeke bingehîn e ku dihêle lêkoler bi awayekî pergalatîk guherbaran kontrol bikin û bandora wan a li ser deraxên venasînî bipîvin. Bi vê rêbazê, lêkoler dikarin pêwendiyên sedem-encam diyar bikin.

Modelkirina komputerî rêbazeke din a girîng e ku lêkoler bi wê dikarin modelên komputerî yên deraxên venasînî ava bikin û wan test bikin. Ev model dihêlin ku bîrdozî bi awayekî zelal û cêr werin danîn û pêşbîniyên cêr werin çêkirin. Lêkolînên noroderûnî (neuropsychological) li ser pêwendiya di navbera strûktûr û fonksiyonên mejî û deraxên venasînî disekinin, bi taybetî bi lêkolîna nexweşan ku trawmayên mejî hene.

Bi taybetî, geşedanên di warê teknolojiyên wênekêşana mejî (neuroimaging) de alîkarî kirine ku em têgihiştina xwe ya li ser pêwendiya di navbera çalakiya mejî û deraxên hişmendî de kûrtir bikin (Gazzaniga et al., 2014). Teknîkên wek fMRI (rezonansa magnêtîk a erkî û EEG (elektroenkefalografî) dihêlin ku lêkoler çalakiya mejî di dema deraxên venasînî de bibînin û di katalên cihê yên mejî de herêmî bikin.

Protokolên ramanî bi dengî rêbazeke din a bikaranîn e ku bi wê beşdaran tên xwestin ku ramana xwe bi dengî bînin ziman dema ku erkekê pêk tînin. Ev dihêle ku lêkoler têbigihin ku di serê beşdaran de çi diqewime dema ku ew pirsgirêkan çareser dikin an biryaran didin. Lêkolînên etnografîk li ser ka mirov di jîngehên xwe yên xwezayî û çanda xwe de çawa difikirin û tevdigerin, disekinin û derfeta têgihiştina venasînê di konteksta jîna rojane de didin.

Bandor û Sepandinên Pratîkî

Encamên lêkolînên derûnnasiya venasînî di gelek qadan de tên bikaranîn û bandoreke pratîk a mezin hebûye. Di warê perwerdehiyê de, têgihiştinên nû yên li ser deraxên fêrbûn û bîranînê bandoreke mezin li ser sepandinên perwerdeyî kirine. Fêrbûna belavkirî stratejiyeke ye ku belavkirina xwendinê li ser demeke dirêj ji şûna xwendina zêde di demeke kurt de pêşniyar dike û lêkolîn nîşan dane ku ev rêbaz ji bo bîranîna demdirêj pir hêzbiçûk e. Testkirina xwe-ya çalak bikaranîna testan wekî amrazeke fêrbûnê pêşniyar dike, ne tenê wekî amrazeke pîvandinê. Fêrbûna tevlihev tevlihevkirina mijarên cihê di dema fêrbûnê de pêşniyar dike ji şûna ku li ser yek mijarê bi tevahî rawestin û paşê biçin mijarê din.

Di warê klînîkî de, terapiya venasînî-reftarî (cognitive-behavioral therapy) ku ji têgihiştinên derûnnasiya venasînî sûd werdigire, bûye yek ji çareseriyên sereke yên gelek pirsgirêkên derûnî wek depresyonê, xemgîniya û karibûnan (Beck, 2011). Ev terapî li ser veguherandina ramanên neyînî û çewt û reftarên pirsgirêkdar disekine û bi dehan lêkolînên klînîkî bandoriya wê piştrast kirine.

Di warê înteraksiyon mirov-komputer de, têgihiştinên li ser deraxên venasînî yên mirov bandor li ser dîzayna înterfasên bikarhêner û pergalên komputer kirine (Card et al., 1983). Ev têgihiştin di warên wek dîzayna înterfasên grafîkî, geşedana pergalên alîkariya biryardanê û çêkirina algorîtmayên pêşniyarkirinê de tên bikaranîn. Lêkolînên li ser biryardan û pêşhikmên venasîniyê jî bandor li ser stratejiyên bazariyabî (marketing) û têgihiştina me ya biryardana aborî kirine (Ariely, 2008), bi destnîşankirina ka reklam û pêşniyarên bazirganî çawa dikarin bandorê li ser biryardana me bikin.

Encam

Derûnnasiya venasînî di çend dehsalên dawî de geşedaneke berz destnîşan daye û bûye yek ji qadên sereke yên zanista derûnnasiyê. Ji şoreşa venasînî ya salên 1950î heta îro, ev qad têgihiştina me ya li ser ka mirov çawa difikirin, fêr dibin, dibînin û biryaran didin bi awayekî berfireh kûrtir kiriye. Bi saya geşedanên teknolojîk, bi taybetî di warê wênekêşana mejî de û geşedanên metodolojîk, lêkoler niha dikarin bi awayekî berbiçav deraxên hişmendî yên mirov lêkolîn bikin ku berê tenê di warê bîrdozîkî de bûn. Tevlihevbûna derûnnasiya venasînî bi norozanistî, hişê çêkirî, zanista komputerî û qadên din re derfetên nû yên têgihiştina tevahî a karkirina hişê mirov vekir û dê veke.

Di siberojê de, tê payîn ku lêkolînên di vê qadê de dê bêtir bi zanistên din re hevkariyê bikin û têgihiştineke berfirehtir a karkirina hişê mirov pêşkêş bikin. Mijarên wek bandora teknolojiya dîjîtal li ser deraxên venasînî, têgihiştina cureyên cihê yên hişmendiyê (consciousness), geşedana pergalên hişê çêkirî yên hêztir û sepandina têgihiştinên venasînî di çareseriya pirsgirêkên civakî û tendirustiyê de dê berdewam bin ku di siberojê de lêkolîn û nîqaş bibin. Derûnnasiya venasînî ne tenê di têgihiştina mirov de, lê jî di çêkirina çareseriyên pratîkî yên ku dikarin jiyana mirov baştir bikin de, qadeke hêzbiçûk û girîng e.

Termên Sereke

Derûnnasiya Venasînî (Cognitive Psychology): Beşa zanista derûnnasiyê ye ku li ser deraxên hişmendî yên mirov wek bîrkirin, fêrbûn, bîranîn û biryardanê hûr dibe.

Bîr (Memory): Şiyana tomar, parastin û vegerandina agahiyan. Sê cureyên bingehîn hene: bîranîna hestiyarî, bîranîna demkurt û bîranîna demdirêj.

Bîra Hestiyarî (Sensory Memory): Tomarkirina demkurt a agahiyên ku ji hestên me tên, tenê çend saniyeyan dimîne.

Bîra Demkurt (Short-term Memory): Parastin û deraxkirina agahiyan ji bo demeke kurt (15-30 saniye), kapasîteya sînordar heye (navkî 7 agahî).

Bîra Demdirêj (Long-term Memory): Parastin û hilanîna agahiyan ji bo demeke pir dirêj, ji salên dirêj heta hemî jiyanê, kapasîteya bêsînor heye.

Bîra Xebatê (Working Memory): Pergala çalak a deraxkirina agahiyan ku hem agahî diparêze hem jî dipêvajîne, ji navenda rêveber, xeleka fonolojîk û bloknota spasyal-dîtbarî pêk tê.

Bîra Deklaratîf (Declarative Memory): Agahiyên ku bi hişmendî tên bîranîn, du cure hene: bîranîna semantîk (zanîna giştî) û bîra rûdanî (bîra takekesane).

Bîra Prosedurî (Procedural Memory): Zanîna ka çawa tiştekî bikin, bêyî hişmendî tê bikaranîn, mîna ajotina bi siklêtê an lêxistina ducanê.

Baldarî (Attention): Hêza rakirina agahiyên taybet ji nav gelek agahiyan, mekanîzma parzûnkirina agahiyan e.

Baldariya Bijartî (Selective Attention): Baldariya li ser agahiyeke taybet dema ku agahiyên din tên piştguhkirin, mîna guhdarîkirina dengê kesekî di nav qijiqijekê de.

Baldariya Dabeşkirî (Divided Attention): Baldariya li ser çend agahiyan di heman demê de, mîna dema ku hem diajin hem jî bi telefonê diaxivin.

Baldariya Domdar (Sustained Attention): Parastin û domandina baldariyê li ser demeke dirêj, wek hişyarbûna şoferê di şevê de.

Rêzimana Gerdûnî (Universal Grammar): Bîrdoziya Chomsky ku dibêje mirov bi şiyaneke zikmakî ya fêrbûna zimanî tên dinyayê û hemû zimên di bin de strûktûra bingehîn hevpar hene.

Têkildariya Zimanî (Linguistic Relativity): Bîrdoziya ku dibêje ziman bandorê li ser raman û têgihiştina dinyayê dike, wek gireseya Sapir-Whorf jî tê zanîn.

Bîrdoziya Çaverêkirina Sûda Kirdewar (Prospect Theory): Bîrdoziya Kahneman û Tversky ku nîşan dide mirov ji zirarê zêdetir ditirse ji kara heman mezinahiyê û biryar li gorî çaverêkirina kirdewar didin ne nirxê heyberî.

Pêşhikmên Venasîniyê (Cognitive Biases): Pêşhikmên pergalatîk di ramankirin û biryardanê de ku ji mekanîzmayên venasînî yên mirov tên.

Pêşhikmiya Pejirandinê (Confirmation Bias): Meyla mirov a ku li agahiyên ku baweriyên wan piştrast dikin bigerin û agahiyên dijber piştguh bikin.

Pêşhikmiya Xwedîderketinê (Endowment Effect): Meyla mirov a ku nirxeke zêdetir bidin tiştên ku xwedî ne ji tiştên ku xwedî nînin.

Pêşhikmiya Çarçoveyê (Framing Effect): Bandora ka pirsgirêk an bijare çawa tê pêşkêşkirin li ser biryardanê, heman bijare dikare wek erênî an neyînî were dîtin li gorî beyankirinê.

Hander (Heuristics): Stratejiyên biryardana bilez ku hêsan in lê ne her car rast in, ji bo deraxkirina bilez a agahiyan tên bikaranîn.

Handerên Berdestiyê (Availability Heuristic): Biryardana li gorî nimûneyên ku hêsan tên bîra mirov, lê dikare pêşhikmiyan çêbike dema ku rûdanên dramatîk zêde tên bîranîn.

Handerên Nûnertiyê (Representativeness Heuristic): Biryardana li gorî ka tiştekî çiqas dişibe kategoriyekê, bêyî nêrîna îhtîmalan.

Handerên Çespandin û Rêzekirinê (Anchoring and Adjustment Heuristic): Biryardana li gorî agahiyeke destpêkê û rêzekirina kêm li gorî wê, her çiqas agahiya destpêkê bê peywend be jî.

Feraset (Perception): Deraxa wergerandinî agahiyên hestiyarî a bu têgihiştineke wateyî ya dinyayê, ne tenê tomarkirin lê jî deraxkirin û şirovekirina çalak.

Modelên Deraxkirina Agahiyan (Information Processing Models): Modelên ku mirov wek pergaleke deraxkirina agahiyan dihesibînin, mîna komputer ku agahî werdigire, dipêvajîne û vedigere.

Noroderûnasiya Venasînî (Cognitive Neuroscience): Qada ku tevlihevbûna derûnnasiya venasînî û norozanistî ye, li ser pêwendiya di navbera strûktûr û fonksiyonên mejî û deraxên venasînî disekine.

Şoreşa Venasînî (Cognitive Revolution): Tevgera zanistî ya salên 1950an ku li hemberî derûnnasiya reftarî sekinî û bala xwe da deraxên hundurîn ên hişmendî.

Reftarî (Behaviorism): Paradigma berê ya derûnnasiyê ku tenê li ser reftarên dîtbar disekine û deraxên hundurîn piştguh dikir.

Terapiya Venasînî-Reftarî (Cognitive-Behavioral Therapy): Rêbaza dermankirinê ya klînîkî ku li ser guherandina ramanên neyînî û refdarên pirsgirêkdar disekine.

Fêrbûna Belavkirî (Spaced Learning): Stratejiya fêrbûnê ku belavkirina xwendinê li ser demeke dirêj ji şûna xwendina zêde di demeke kurt de pêşniyar dike.

Testkirina Xwe-ya Çalak (Active Self-Testing): Bikaranîna testan wekî amrazeke fêrbûnê ne tenê wekî amrazeke pîvandinê, ji bo piştrastandina bîranînê.

Fêrbûna Tevlihev (Interleaved Learning): Tevlihevkirina mijarên cihê di dema fêrbûnê de ji şûna ku li ser yek mijarê bi tevahî rawestin.

Wênekêşana Mejî (Neuroimaging): Teknîkên wek fMRI û EEG ku dihêlin çalakiya mejî di dema deraxên venasînî de were dîtin û herêmîkirin.

Protokolên Ramanî bi Dengî (Think-Aloud Protocols): Rêbaza lêkolînê ku beşdar tên xwestin ku ramana xwe bi dengî bînin ziman dema ku erkekê pêk tînin.

Çavkanî

Ariely, D. (2008). Predictably irrational: The hidden forces that shape our decisions. HarperCollins.

Atkinson, R. C., & Shiffrin, R. M. (1968). Human memory: A proposed system and its control processes. In K. W. Spence & J. T. Spence (Eds.), The psychology of learning and motivation (Vol. 2, pp. 89–195). Academic Press.

Baddeley, A. (2000). The episodic buffer: A new component of working memory? Trends in Cognitive Sciences, 4(11), 417–423.

Baddeley, A. D., & Hitch, G. (1974). Working memory. In G. H. Bower (Ed.), The psychology of learning and motivation (Vol. 8, pp. 47–89). Academic Press.

Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (2nd ed.). Guilford Press.

Boroditsky, L. (2011). How language shapes thought. Scientific American, 304(2), 62–65.

Card, S. K., Moran, T. P., & Newell, A. (1983). The psychology of human-computer interaction. Lawrence Erlbaum Associates.

Chomsky, N. (1965). Aspects of the theory of syntax. MIT Press.

Gazzaniga, M. S., Ivry, R. B., & Mangun, G. R. (2014). Cognitive neuroscience: The biology of the mind (4th ed.). W. W. Norton & Company.

Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–291.

Miller, G. A. (1956). The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information. Psychological Review, 63(2), 81–97.

Miller, G. A. (2003). The cognitive revolution: A historical perspective. Trends in Cognitive Sciences, 7(3), 141–144.

Neisser, U. (1967). Cognitive psychology. Appleton-Century-Crofts.

Pashler, H. E. (1998). The psychology of attention. MIT Press.

Roediger, H. L., & Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249–255.

Squire, L. R. (2004). Memory systems of the brain: A brief history and current perspective. Neurobiology of Learning and Memory, 82(3), 171–177.

Treisman, A. M. (1964). Selective attention in man. British Medical Bulletin, 20(1), 12–16.

Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases. Science, 185(4157), 1124–113