LI SER DERÛNIYA BAWERIYA BI DEREWAN LI KURDISTANÊ

Destpêk

Gelê kurd di nav rewşeke siyasî û civakî ya aloz û tevlihev de dijî ku tê de her roj bi hezaran zanîn û agahdarî ji çavkaniyên cihêreng tê - ji medyaya fermî ya dewletên dagirker bigire heta medyaya civakî, ji propaganda siyasî bigire heta agahdariyên neteweyî. Di vê rewşê de, tomarê cudakirina rastiyê ji derewan gelek dijwartir dibe, bi taybetî dema ku derew bi hêviyên neteweyî, daxwazên azadiyê an jî bi tirs û dilşikestiyên civakî ve girêdayî bin.

Baweriya bi derewan (belief in lies) ji bo kurdan ne tenê kêşe û pirsgirêkeke takekesî ye, belê dibe sedema bandorên mezin li ser têkoşîna neteweyî, yekîtiya civakî û pêvajoya avakirina welêt. Dema ku dezînformasyon û propaganda li dijî kurdan weke çekeke siyasî têne bikar anîn, fêm û têgihiştina mekanîzmayên derûnî yên ku ji bo mirovan dibin sedema baweriya bi derewan – bibe hewcedariyeke bijîşkî.

Li gorî lêkolînên van Manen û van Lange (2019), mirov bi xwezayî meyl dike ku agahdariya bi baweriyan û dîtinên xwe re lihevhatî qebûl bike, dema ku agahdariya dijber red bike an jî paşguh bike; ev mekanîzma derûnî bi navê pêşhikimiya piştrastkirinê (confirmation bias) tê zanîn û yek ji sedeman e ku mirov gelek caran derewan bi rast dipejirîne – tiştek ku di rewşa Kurdistanê de bi taybetî xetere.

Ez ê di vê nivîsê dê li ser mekanîzmayên derûnî yên ku kurdan dibin sedema baweriya bi derewan, rolê hestan di nava têkoşîna neteweyî de, bandora propaganda û dezînformasyona dewletan û çawa teknolojiya nû ev rewş qijandiye, bisekinim. Di encamê de, dê stratejiyên bergiriyê yên li dijî manîpûlasyonê û dezînformasyonê bên pêşniyar kirin.

Mekanîzmayên Derûnî yên Baweriya bi Derewan li nav Kurdan

Di rewşa Kurdistanê de, mekanîzmayên derûnî yên ku mirov dibin sedema baweriya bi derewan bi awayên taybetî xwe nîşan didin. Nickerson (1998) diyar kiriye ku mirov bi awayekî xwezayî agahdariya bi baweriyan û dîtinên xwe re lihevhatî digere û wan qebûl dike, - dema ku agahdariya dijber paşguh dike. Ev prosesa pêşhikimiya piştrastkirinê (confirmation bias) di her qadên jiyana kurdan de bandorê dike. Dema ku kurd li ser partiyeke siyasî an rêberiyeke neteweyî rexneyan dibihîzin, gelek caran tenê agahdariya ku dîtinên wan piştrastî dike qebûl dikin, heger ev agahdarî rast be yan derew be. Di nava dabeşbûna navxweyî de jî kurmanc, soranî, kirmanc û kurdên herêmên cuda gelek caran tenê agahdariya ku deq û stereotîpên wan li ser hevdu piştrast dike belav dikin û dibihîzin. Dema ku dewletên dagirker agahdariyên derew li ser kurdan belav dikin, kurd jî gelek caran tenê agahdariya ku dijberiya bi van dewlatan re dike qebûl dikin, - heger çavkanî pir be yan na.

Hasher û hevkarên xwe (1977) diyar kirine ku dubarebûna agahdariyekê - heger rast be yan derew - dibe sedema ku mirov wê agahdariyê weke rast bipejirîne. Ev bandora rastiya xapîner (illusory truth effect) di Kurdistanê de bi gelek awayan xuya dibe. Dewletên dagirker - Tirkiye, Îran, Iraq, Sûriye - ji salên dirêj derewên dubare li ser kurdan belav dikin: "terorîst in", "hov in", "xetereyeke ji bo yekîtiya neteweyî ne" û hwd. Dubarebûna van derewan dibe sedema ku heger kurd jî gelek caran vê rastiya xapîner qebûl bikin. Partiyên siyasî yên kurdî jî gelek caran derewên dubare li ser hevdu belav dikin û ev dubarebûn dibe sedema ku piştgirên wan bi wan derewan bawer bikin.

Kunda (1990) behsa sedemên handerkirî (motivated reasoning) dike ku tê de mirov bi awayekî nakok agahdariyan şîrove dike da ku encamên bi hêviyên xwe re lihevhatî bidest bixîne. Di rewşa kurdan de, ev mekanîzma bi gelek awayan xuya dibe. Gelek caran kurd agahdariyên ku qeyran an dabeşbûna dewletên dagirker ragihandin bi rast qebûl dikin, heger ev agahdarî rast be yan derew be, ji ber ku bi hêviya wan a azadiyê re lihevhatî ye. Piştgirên partiyên siyasî an jî rêberên dîrokî gelek caran agahdariya rexnegir li ser rêberên xwe red dikin, heger ev rexne rast be, ji ber ku ew dixwazin baweriya xwe bi wan rêberan biparêzin. Dema ku li ser çewtiyên di nav tevgera kurdî de agahdarî têne belavkirin, gelek caran ev agahdarî weke "propaganda dijmin" têne redkirin, heger delîl hebe yan tune be.

Lerner û hevkarên xwe (2015) destnîşan dikin ku hest û hestyarî (emotions) bandorek mezin li ser şêwaza biryardanê ya me ye dike. Di rewşa kurdan de, ev hest gelek hêzin in. Bi sedsalan dagirkerî, qirkirin, asîmîlasyon û înkara nasnameyê dibe sedema ku kurd tirs û xemê bi şêweyeke kûr bijîn. Ev tirs dibe sedema ku agahdariyên ku vê tirsê zêdetir dikin – rast an derew – zûtir belav bibin. Hêrsa ji bîr û aboriyên dîrokî dibe sedema ku kurd gelek caran agahdariyên ku dijberiya bi dewletên dagirker re dikin bi rast qebûl bikin, heger çavkaniya wan pir be yan hindik be. Hêviya ji bo welat û azadiyê dikare bibe sedema ku kurd agahdariyên xapîner ku "azadî nêzîk e" an "dewlet diçe" bi rast qebûl bikin. Xemgîniya ji şehîdan û qurbanên têkoşînê dikare bibe sedema ku biryarên hestyarî bigirin û ji manîpûlasyona hestyarî fêr bibin.

Rolê Têkiliyên Civakî û Dabeşbûnên Kurdî

Tajfel û Turner (1979) di bîrdoziya nasnameya civakî (social identity theory) de şîrove dikin ku mirov hêza nasnameya xwe ji endemtiya koman distîne. Di nav kurdan de, ev nasîn gelek caran aloz û tevlihev e. Endemtiya bi partiyeke siyasî re - PKK, PYD, YNK, PDK, Komeleh û yên-din – gelek caran ji nasnameya kurdî hîn xurttir dibe. Ev dibe sedema ku kurd derewên ku ji aliyê partiya xwe ve têne belavkirin rast qebûl bikin, tenê ji ber layaniya komî. Dabeşbûna di navbera kurmancan, soran, kirmanc (zaza) û goranan gelek caran dibe sedema deq û stereotîp û derewên li ser hevdu. Kurdên Bakur, Başûr, Rojhilat û Rojava gelek caran bi nasnameyên herêmî yên cuda têkoşînê dikin û ev dibe sedema ku agahdariyên dijber li ser herêmên din bên qebûlkirin. Dabeşbûna di navbera Kurdên Misilman - Sunî, Şiî, Elewî - û Kurdên Êzidî, Kakeyi, Yarsanî, Mesîhî an bêolî jî gelek caran dibe sedema bergiriyên navxweyî.

Sunstein (2017) li ser xetereyên çaviyên olanê (echo chambers) û cemserkirina komî (group polarization) hişyar dike. Di medyaya kurdî de, her partî, her herêm, her zarava kanalên medyayê yên xwe hene ku tenê dîtinên xwe belav dikin. Kurd gelek caran tenê kanalên bi xwe re lihevhatî temaşe dikin. Li ser Facebook, Twitter, Telegram, Instagram kurd gelek caran tenê di komên bi heman baweriyan de cih digirin û ev kom dibe çaviyên olanê ku tê de tenê yek dîtin xuya dibe. Medyayên ku ji aliyê partiyan ve têne rêvebirin gelek caran tenê propaganda partiya xwe dikin û li dijî partiyan din dezînformasyonê belav dikin. Ev rewş dibe sedema cemserkirina komî ku tê de dema ku kurd di van koman de niqaş dikin, dîtinên wan zêdetir tund dibin, dijberiya bi hevdu re zêde dibe û baweriya bi derewan zêdetir xuya dibe.

Bandora Propaganda û Dezînformasyona Dewletên Dagirker

Dewletên ku Kurdistan dagirkirine – Tirkiye, Îran, Iraq, Sûriye – ji salên dirêj stratejiyên sîstematîk ên propaganda û dezînformasyonê li dijî kurdan bi kar tînin. Înkara hebûna kurdan weke gelekî cuda - "kurdên hov", "mirovên çiyayî ne", "terorîst" - di medyaya fermî de dewam dike. Hemû reftar û tevgerên kurdî weke "terorîstî" têne nîşandan, heger ew çekdar bin an sivîl, siyasî yan çandî. Dewlet piştgirîkirina dabeşbûnên navxweyî yên kurdan, belavkirina derewên li ser perçeyên cuda û çêkirina nakokiyan di navbera partiyan de weke stratejî bi kar tîne. Kurdan weke "bêziman", "diz", "bêçand", "paşdemayî" nîşandan di medyaya fermî de berdewam e. Guherandina dîrokê, şaşkirina rûdanan, înkara qirkirinan û êşên dîrokî jî beşek ji vê stratejiyê ye.

Ev propaganda sîstematîk bandorên kûr li ser derûniya civaka kurdî dike. Hindek ji kurdan dest pê dikin ku nasnameyê xwe înkar bikin, ji dev kurdî berdin, zarokên xwe dûrî çand û zimanê kurdî mezin bikin an cil û bergên kurdî red bikin û hwd. Gelek kurd bi nasnameya xwe re di nava nakokiyê de dijîn, di navbera bûyîna kurd û hewcedariya jiyana normal de. Tirs ji kar û barê xwe windakirin, ji girtinê, ji şkenceyê, ji înkara mafan dibe beşek ji jiyana rojane. Hêrsa li dijî dewletên dagirker carcaran vedigere bi hêrsa li dijî hevdu ve û hev du têk dibin.

Bandora Medya û Teknolojiya Dijîtalî li ser Kurdistanê

Vosoughi û hevkarên xwe (2018) di lêkolîneke mezin de diyar kirine ku nûçe û agahdariyên bi derewan (fake news) di Twitter de 6 qadî zûtir ji agahdariyên rast belav dibin. Di medyaya civakî ya kurdî de, agahdariyên ku hêrs, tirs an hêviya zêde derdixin pê – rast an derew – zûtir di navbera kurdan de belav dibin. Mînak, agahdariyên weke "Dewlet hate rûxandin", "Şer dest pê kir", "Serokkomar hate kuştin" – her çend ev agahdarî rast nebin jî ew bi hezaran caran têne parvekirin. Algorîtmayên medyaya civakî (social media algorithms) yên Facebook, Twitter, YouTube, Telegram naverokên ku nakokî û dijberiyê çêdikin zêdetir pêş dixînin, ji ber ku ew naverokirina zêdetir diafirînin. Ev dibe sedema ku dabeşbûnên navxweyî yên kurdan zêdetir bibin. Medyaya civakî ji her kesî tenê naverokên ku bi dîtinên wan re lihevhatî nîşan dide û ev dibe sedema ku kurd di çaviyên olanê (odeya dengvedanê) de bimînin û dîtinên dijber nebihîzin.

Woolley û Howard (2018) li ser bandora botan (bots) û hesabên derew di belavkirina dezînformasyonê de lêkolîn kirine. Dewletên dagirker bi hezaran hesabên derew çêdikin ku propaganda li dijî kurdan belav dikin, hashtagan manîpûle dikin û li dijî naverokên kurdî ragihandinê dikin. Bi hezaran hesabên derew dikarin bibe sedema ku bîrûbawerî weke "hemû li dijî kurdan in" an "ji bo têkoşîna kurdî piştgirî tune" xuya bibin. Li ser kurdên çalak li medyaya civakî, bi taybetî rojnamevan, aktîvîst û rêxistinger, êrîşên sîstematîk têne kirin bi hesabên derew û botan. Zêdebûna teknolojiyên derewên kûr (deepfake) xetereyekê nû afirandiye ku tê de vîdyo û dengên sexte yên xaponîk dikarin ji bo manîpûlasyona siyasî an dezînformasyona li dijî kurdan bên bikar anîn, mîna çêkirina vîdyoyên sexte yên rêberan an afirandina daxuyaniyên bi derewan.

Stratejiyên Bergiriyê ji bo Civaka Kurdî

Jones-Jang û hevkarên xwe (2021) destnîşan dikin ku perwerdehiya xwendewariya medyayê (media literacy) dikare bi awayekî girîng tomarî û baweriya bi agahdariyên derew kêm bike. Ji bo civaka kurdî, ev perwerdehî hewce dike ku bi awayekî taybetî li gorî rewşa kurdan were amadekirin. Fêrkirina çawa çavkaniyan binirxînin, çawa di navbera medyaya partî û medyaya serbixwe de cuda bikin, çawa propaganda dewletê nas bikin û çawa agahdariyên di medyaya civakî de verîfîke bikin û ji hev veqetînin – ev pir girîng e. Di dibistanan, zaningeh û rêxistinên civaka sivîl de, divê bername ji bo bilindkirina hişmendiya li ser manîpûlasyon û dezînformasyon bên pêşkêşkirin.

Lewandowsky û hevkarên xwe (2020) stratejiyên vaqsîn û tamandina derûnî (psychological inoculation) pêşniyar dikin ku tê de takekes hîn dibin ku çawa teknîkên manîpûlasyonê û şaş-agahiyan nas bikin, berî ku bi wan re rû bi rû bibin. Ji bo kurdan, ev tê wê wateyê ku divê em fêrî hev bikin ka çawa propaganda dewletê dixebite, çawa dezînformasyon tê belavkirin, çawa hesabên derew û chatbotan tevdigerin û çawa derewên kûr û zûr têne çêkirin. Dema ku em van teknîkan nas bikin, em dikarin xwe ji wan biparêzin.

Walter û hevkarên xwe (2020) destnîşan dikin ku piştrastkirina rastiyê (fact-checking) dikare bandorê bike, lê belê ew bandor sînordar e ji ber pêşhikimiyên derûnî yên ku mirov ji ‘xwe’ hene. Ji bo civaka kurdî, hewce ye ku rêxistinên piştrastkirina rastiyê yên serbixwe û pispor bên damezrandin ku bi zimanê kurdî û li gorî rewşa Kurdistanê zanîn û agahdariyan kontrol bikin. Ev rêxistin divê ne bi partiyan ve girêdayî bin û bi awayekî ron, transparent û profesyonal bixebitin. A herî baş ew e ku piştrastkirina rastiyê bi perwerdehiya berfirehtir a xwendewariya medyayê re were hevkirin.

Ramana rexneyî (critical thinking) di her asta perwerdehiyê de divê bibe beşek ji bernameyan. Fêrkirina zarokan û ciwanan ku çawa bi awayekî heyben (objektif), lojîk û rexneyî agahdariyan binirxînin, çawa şandinên xwe şîrove bikin, çawa delîlan dinirxînin û çawa berî biryardanê alternatîfan bişopînin dê di dirêjahiyê de bibe sedema ku civakeke bi berxwedantir li dijî derewan ava bikin.

Hişyarî û hişmendiya derûnî (self-awareness) jî pir girîng e. Dema ku em mekanîzmayên derûnî yên xwe-nas bikin - pêşhikimiya piştrastkirinê, sedemên handerkirî, bandora hestan - em dikarin baştir xwe ji manîpûlasyonê biparêzin. Divê em bi xwe re rast bin û ji xwe bipirsin: "Ma ez vê agahdariyê ji ber ku rast e qebûl dikim an ji ber ku bi baweriyan û hêviyên min re lihevhatî ye?" "Ma ez bi awayekî bêalî li vê mijarê dinêrim an hestek min asteng dike?" "Ma ez tenê çavkaniyên bi dîtinên min re lihevhatî qebûl dikim?"

Encam

Baweriya bi derewan ji bo gelê Kurd ne tenê arîşe û pirsgirêkeke teknîkî an agahdariyê ye, belê gelek kûr û zûr di dîroka me, derûniya me û jiyana me ya civakî de koka xwe berdaye û reh girtiye. Mekanîzmayên derûnî yên weke pêşhikimiya piştrastkirinê, sedemên handerkirî û bandora hestan, kurdan asteng dikin ku bi awayekî bêalî agahdariyan şîrove bikin. Ev rewş ji ber propaganda dewletên dagirker, dabeşbûnên navxweyî yên kurdan û çaviyên olanê yên di medyaya civakî de hîn jêhatirtir bûye.

Di serdemê dijîtalî de, algorîtma û teknolojiyên nû van gelemşe û pirsgirêkan qijandine, lê belê wan jî amûrên nû yên ji bo bergiriyê peyda kirine. Çareseriya van gelemşe û pirsgirêkan hewce dike ku hem li asta takekesî – bi ramana rexneyî û hişyariya derûnî – û hem jî li asta civakî – bi perwerdehiya xwendewariya medyayê, damezrandina rêxistinên piştrastkirina rastiyê û avakirina medyayeke serbixwe û profesyonal – were kirin.

Lê ya herî girîng ev e: divê em qebûl bikin ku em hemû – bêyî cudabûnê – ji vê arîşe û pirsgirêkê bêzar in û êşê dikişînin. Ne tenê piştgirên partiyeke diyarkirî, ne tenê kurdên herêmeke diyarkirî, ne tenê axêverên zaravaeke diyarkirî – bele hemû kurd. Tenê dema ku em bi vê rastiyê re rû bi rû bibin û bi reftar û tevgereke hevbeş, bi ramana rexneyî û bi dilovaniya li hevdu hewl bidin, em dikarin xwe ji derewan biparêzin û civakeke ku tê de rastî ji derewan cuda dibe ava bikin.

Berxwedana li dijî derewan dest pê dike bi qebûlkirina ku em hemû mirov in û em hemû ji heman mekanîzmayên derûnî bêzar in. Tenê dema ku em mekanîzmayên xwe nas bikin, em dikarin wan kontrol bikin. Tenê dema ku em hevdu weke hevwelatiyên heman welat bibînin – ne weke dijminan – em dikarin yekîtiya ku ji bo azadiyê hewce ye pêk bînin.

Çavkanî

Chesney, R., & Citron, D. K. (2019). Deep fakes: A looming challenge for privacy, democracy and national security. California Law Review, 107(6), 1753-1820.

Hasher, L., Goldstein, D., & Toppino, T. (1977). Frequency and the conference of referential validity. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 16(1), 107-112.

Jones-Jang, S. M., Mortensen, T., & Liu, J. (2021). Does media literacy help identification of fake news? Information literacy helps, but other literacies don't. American Behavioral Scientist, 65(2), 371-388.

Kunda, Z. (1990). The case for motivated reasoning. Psychological Bulletin, 108(3), 480-498.

Lerner, J. S., Li, Y., Valdesolo, P., & Kassam, K. S. (2015). Emotion and decision making. Annual Review of Psychology, 66, 799-823.

Lewandowsky, S., Cook, J., Ecker, U. K., Albarracín, D., Kendeou, P., Newman, E. J., ... & Zaragoza, M. S. (2020). The Debunking Handbook 2020. https://doi.org/10.17910/b7.1182

Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175-220.

Sunstein, C. R. (2017). #Republic: Divided democracy in the age of social media. Princeton University Press.

Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33-47). Brooks/Cole.

van Manen, E., & van Lange, P. A. M. (2019). Confirmation bias in the human brain: A cognitive neuroscience perspective. In R. Viale (Ed.), Routledge handbook of bounded rationality (pp. 321-334). Routledge.

Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146-1151.

Walter, N., Cohen, J., Holbert, R. L., & Morag, Y. (2020). Fact-checking: A meta-analysis of what works and for whom. Political Communication, 37(3), 350-375.

Woolley, S. C., & Howard, P. N. (2018). Computational propaganda: Political parties, politicians and political manipulation on social media. Oxford University Press.

Termên Sereke

Baweriya bi Derewan (Belief in Lies): Rewşa derûnî ya ku tê de mirov agahdariya çewt an sexte weke rast qebûl dike û jê re bawer dike. Ev pêvajo dikare ji ber mekanîzmayên derûnî, bandora civakî an manîpûlasyona hişmend pêk bê. Di rewşa Kurdan de, ev ji ber propaganda dewletên dagirker, dabeşbûnên navxweyî û hêviyên neteweyî gelek caran xuya dibe.

Pêşhikimiya Piştrastkirinê (Confirmation Bias): Meyla xwezayî ya mirovî ku agahdariya bi bawer û dîtinên xwe re lihevhatî bigere, qebûl bike û bi bîr bîne, dema ku agahdariya dijber paşguh bike an jê re girîngî nede. Ev yek ji pêşhikimiyên derûnî yên herî berbelav e. Mînak, piştgirê partiyekê tenê agahdariya li ser partiya xwe ya erênî û li ser partiyên-din ya neyînî qebûl dike.

Sedemên Handerkirî (Motivated Reasoning): Prosesa şîrovekirina agahdariyê bi awayekî nakokî da ku encamên bi hêvî û motîvasyonên mirovî re lihevhatî bidest bixîne. Mirov bi hişmendî an bêhişmendî rastî û agahdarî dişewitîne da ku bawer û nirxên xwe biparêze. Mînak kurd agahdariya ku hêviya azadiyê dide bi rast qebûl dike heger delîl kêm be jî.

Bandora Rastiya Xapîner (Illusory Truth Effect): Diyardeya derûnî ku tê de dubarebûna agahdariyekê - çi rast be çi derew - dibe sedema ku mirov wê agahdariyê weke rast bipejirîne. Naskirina agahdariyekê weke nîşana rastbûnê tê şîrovekirin. Dewlet derewên weke "Kurd terorîst in" bi hezaran caran dubare dike heta mirov ji bo wan bawer bike.

Propaganda (Propaganda): Belavkirina agahdarî, îdea an ramanan bi awayekî sîstematîk û gelek caran manîpûlatîf da ku dîtin, bawer an tevgerên gelan an civakan bi bandor bike. Gelek caran bi teknîkên hestyarî û dubarebûnê ve tê bikar anîn. Dewletên dagirker propaganda li dijî Kurdan bi kar tînin da ku wan weke "xetere" nîşan bidin.

Dezînformasyon (Disinformation): Belavkirina agahdariyên derew an çewt bi mebesteke zanîn û hişmend da ku mirov bifrîne, bandor bike an zirar bide. Ji şaşagahiyên cuda ye ku şaşagahî agahdariya çewt e lê bêmebesteke xirab. Dewlet bi zanebûnî agahdariyên derew li ser Kurdan belav dike da ku wan bifrîne.

Nûçeyên Derew / Agahdariyên Derew (Fake News): Agahdarî an nûçeyên sexte an gelek çewt ku bi mebestên siyasî, malî an propagandayê têne afirandin û belavkirin. Gelek caran bi forma nûçeyên rast têne pêşkêşkirin da ku mirovan bifrînin. Li ser medyaya civakî gelek agahdariyên derew li ser Kurdan û rûdanên li Kurdistanê belav dibin.

Bîrdoziya Nasnameya Civakî (Social Identity Theory): Bîrdoziyeke derûniya civakî ku şîrove dike ka mirov çawa hêza nasnameya xwe ji endemtiya koman distîne û çawa ev nas dibe sedema alîgirî ji koma xwe û dijberiya bi komên din re. Endemtiya bi partiyekê re dibe sedema ku Kurd li dijî partiyên-din bisekinîn.

Çaviyên Olanê (Echo Chambers): Jîngeha agahdariyê ya ku tê de mirov tenê bi dîtin û baweriyan re rû bi rû dibe ku bi dîtinên xwe re lihevhatî ne. Ev rewş di medyaya civakî û komên siyasî de gelek caran xuya dibe û dibe sedema polarîzasyonê. Komên li ser Facebook û Telegram ku tenê piştgirên yek partî di nav de ne çaviyên olanê ne.

Cemserkirina Komî (Group Polarization): Diyardeya ku dema mirov di koman de li ser mijarekê niqaş dikin, dîtinên wan zêdetir tund û dijwar dibin. Kom li cihê navîna dîtinên endaman, li cihekî dijwartir digihîje. Dema Kurd tenê di navbera xwe de li ser mijarekê niqaş dikin, dijberiya bi hevdu re zêdetir dibe.

Algorîtmayên Medyaya Civakî (Social Media Algorithms): Kodên kompîterî ku diyar dikin ka kîjan naverok ji bo kîjan bikarhêner were nîşandan. Van algorîtman gelek caran naverokên hestyarî û şaşbûnî pişgirî dikin ji ber ku ew naverokirina zêdetir çêdikin. Facebook û Twitter naverokên ku nakokî çêdikin zêdetir pêş dixînin.

Bot (Bot): Bernameyeke otomatîk a kompîterî ku li ser înternet tevdigeriyên mirovan taklit dike. Botan dikarin di belavkirina dezînformasyonê de bi awayeke otomatîk û berfireh naverok belav bikin an li ser naverokê şîrove bikin. Dewletên dagirker hezaran botan bi kar tînin da ku propaganda li dijî Kurdan bikin.

Derewên Kûr (Deepfake): Vîdyo, wêne an dengên sexte yên ku bi teknolojiya Hişê Çêkirî - HÇ (AI) têne afirandin û gelek realistîk xuya dibin. Ev teknolojî dikare ji bo manîpûlasyona siyasî, dezînformasyon an armancên xirab bê bikar anîn. Vîdyoyên sexte yên rêberên Kurdî dikarin bên çêkirin da ku şaşî biafirînin.

Xwendewariya Medyayê (Media Literacy): Jêhatî û pisporiya analîzkirina, nirxandinê û afirandina naverokên medyayê bi awayekî rexneyî. Kesên bi xwendewariya medyayê dikarin çavkanî binirxînin, manîpûlasyonê nas bikin û di navbera agahdariya kalîteyê bilind û nizm de cuda bikin. Kurdan hewce ye ku fêrî xwendewariya medyayê bibin da ku xwe ji dezînformasyonê biparêzin.

Ramana Rexneyî (Critical Thinking): Prosesa analîzkirina agahdariyê bi awayekî objektîf, lojîk û rexneyî. Ramana rexneyî şandinên xwe şîrove dike, delîlan dinirxîne û berî biryardanê alternatîfan dişopîne. Divê Kurd berî ku agahdariyekê bi rast qebûl bikin bi ramana rexneyî lê binêrin.

Piştrastkirina Rastiyê (Fact-Checking): Prosesa kontrol û vekolîna agahdariyê da ku rastbûna wê were piştrastkirin. Rêxistinên piştrastkirina rastiyê îdîayan û agahdariyên di medyayê de dinirxînin û raportan belav dikin. Civaka Kurdî hewceyê rêxistinên serbixwe yên piştrastkirina rastiyê ye.

Tamandina Derûnî (Psychological Inoculation): Stratejiya fêrkirina kesên ku çawa teknîkên manîpûlasyonê û agahdariyên derew nas bikin û wan red bikin, berî ku bi wan re rû bi rû bibin. Mîna kûtikê, doza piçûk a agahdariya çewt bergiriyê pêş dike. Dema em fêr bibin ka propaganda çawa dixebite, em dikarin xwe ji wê biparêzin.

Şaşagahî (Misinformation): Agahdariya çewt an nederast ku bêmebesteke xirab belav dibe. Ji dezînformasyonê cuda ye ji ber ku kes ku şaşagahiyan belav dike nizane ku agahdarî çewt e. Gelek caran Kurd bi mebestên baş agahdariya çewt parvedikin lê nizanin ku ew çewt e.

Bandora Hestan (Emotional Impact/Influence): Rolê hest û hestyarî - weke tirs, hêrs, kêfxweşî an hêvî - li ser biryardana mirovî û qebûlkirina agahdariyê. Hestên hêzin dikarin tomarê ramana rasyonal kêm bikin. Tirs ji dewletê an hêviya azadiyê dibe sedema ku Kurd agahdariyên çewt jî qebûl bikin.

Hişyariya Derûnî / Banvenasînî (Self-Awareness / Metacognition): Jêhatiya zanîna û têgihiştina prosesên ramankirinê, baweriyan û pêşhikimiyên xwe yên derûnî. Kesên bi hişyariya derûnî bilind baştir dikarin xwe ji manîpûlasyonê biparêzin. Dema em bizanin ku em pêşhikimiyên derûnî hene, em dikarin wan kontrol bikin.