PROPAGANDA GIRAN A LI SER REWŞA KURD Û KURDISTANÊ Û DABEŞBÛNA VENASÎNÎ (COGNITIVE DISSONANCE)

Destpêk

Di navbera sînorên Tirkiyê, Îranê, Îraqê û Sûriyê de, gel û welatê kurd di navbera hêzên siyasî, îdeolojîk û cîografî de hatiye parçekirin. Ev parçebûna cîografî û siyasî, di dirêjahiya dîrokê de bûye bingeha pergalatîk a propagandayên kîn, nefret, ajîtasyon û provokasyonê ku ji aliyê dewletên dagirker ve li dijî kurdan hatine bikaranîn. Propaganda ya ku ajîtasyon û provokasyonê wekî stratejiyeke navendî di xwe de vedihewîne, ne tenê têkoşîna siyasî an şer û pevçûneke dîrokî ye; ev, êrîşeke derûnî ya kûr e ku li ser venasîna takekesî, pergala hestyarî û binyata exlaqî ya civakê bandoreke wêranker dike/dihêle. Di rewşa kurdan de, ev mekanîzma ku çend sedeyî û domahiya, di şiklê propagandayên dewletê de ku nasnameya kurdî înkar dike, di sansûra zimanî de ku kurdî wekî "zimanekî nehatiye naskirin" dibîne, di vegotinên dîskûrsên kîn û nefretê de ku kurdan wekî "terorîst", "xayîn" an "yên-din" (other) pênase dike û di şer û pevçûnên leşkerî de ku ji navnîşankirin armancgirtin (targeting) a sivîlan heta windakirina gund û bajaran, xwe nîşan daye. Ev vegotinên provokatîf û pergalatîk, di bin navê ewlehiya niştimanî, yekpareyiya cîografî an berxwedana terorîzmê de, mekanîzmayên venasînê yên mirovan nîşan girtine û têgihiştina rastiyê, bawermendiya civakî û noron û demarê exlaqî xerab kirine.

Ev xebat, bi rêya dahûrîneke venasînî-hestyarî, mekanîzmayên derûnî yên ku propaganda li dijî kurdan bi kar tîne û bandorên kûr ên van mekanîzman li ser takekesî û civakê vedikole. Ji bo têgihiştinek berfireh, ev vekolan di çar astên sereke de tê pêşkêşkirin: asta norovenasînî (neurocognitive level) ku şaştkirina pergala mejî ya metirsiyê û karîgeriya kortîzolê vedikole; asta venasînî (cognitive level) ku nakokiyên venasînî û pêşhikimên şaştkirî dahûrîn dike; asta derûncivakî ku dûrketina exlaqî û mekanîzmayên ji mirovahiyê derxistinê dibîne; û asta trawmatîk ku bêçarebûna fêrbûyî (learned helplessness) û trawmatîzasyona duyamane (secondary trauma) vedikole. Di rewşa Kurdistanê de, ev mekanîzma ne tenê wekî stratejiyeke siyasî, lê wekî amûreke kontrola civakî û venasînî ya domdar hatiye bikaranîn.

Asta Norovenasînî

Di bin bandora propagandayên provokatîf ên domdar de, pergala noronî (damarî) ya takekesê kurd di rewşeke alarma domdar de ye. Amîgdala ku navenda metirsiyê ya mejî ye û ji bo naskirina xetere û derxistina tevgerên tund û bilez berpirsyar e, di bin propagandayên ku nefretê û tirsê bilind dikin de, di rewşeke çalakiya zêde de dimîne. Ev rewş ku di zanista norobîyolojiyê de wekî desteserkeftina amîgdalayê tê binavkirin, çalakiya korteksa prefrontal bindest dike. Korteksa prefrontal, navendeke bilind a fikir û ramankirinê ye ku ji bo dahûrîna mantiqî, plansaziyê û kontrolkirina hestyarî berpirsyar e. Gava ev navend di bin desteserkeftinê de be, mirov nikare bi rengekî rasyonel bifikire û di tevgera kevneşopî ya şer an revê (fight or flight) de girtî dimîne.

Di rewşa Kurdistanê de, ev mekanîzma di şiklê zêdehişyariyê (hypervigilance) de xwe nîşan dide. Takekesên kurd ku bi salan di bin destdirêjiya dewletê, pevçûnên leşkerî, girtinên siyasî û tundiya polîsan de jiyaye, dest pê dike ku derdora xwe wekî navendeke tehdîtê ya domdar bibîne. Kontrolkirinên polîs, çavdêriya dewletê, qedexekirina rêwîtiyên kurdî an vegotinên kîn û nefretê di medyaya fermî de, ji bo kurdan ne rûdanên cuda ne, lê parçeyên têkildarî yên vegotinek mezintir in ku wan wekî hewcedarên metirsiyê pênase dike. Ev rewşa zêdehişyariyê, ne tenê di rewşên xeternak de, lê di jiyana rojane de jî derdikeve holê. Takekes dest pê dike ku her çalakiya dewletê, her vegotinek medyayê an her manîvestoyeke civakî wekî êrîşeke potansiyel bibîne. Ev rewş, pêdivî pê dike ku mirov domdar di rewşeke amadebûnê (alertness) de be û ev, têra enerjiyê ya hestyarî û venasînî tîne de.

Zêdehişyariya domdar, belavkirina hormonê stresê yê kortîzolê ya domdar bi xwe ve tîne. Kortîzol, di rewşên stresê yên kurt de, erk û fonksiyoneke parastinê pêk tîne û laş amade dike ku bi tehdîdan re rû bi rû bibe. Lê gava ev hormon di bin berhevdayîna domdar de be, bandorên norotoksîk li ser mejî dihêle. Lêkolînên zanistî nîşan dane ku kortîzola domdar dikare hejmara şaneyan di hîpokampûsê de kêm bike. Hîpokampûs, navenda bîranînê û fêrbûnê ye û di rêkûpêkkirina hestyarî de roleke girîng dilîze. Xerabûna vê navendê, dikare bibe sedem ku takekes di bîranîna rûdanên trawmatîk de pirsgirêk derkevin holê, derfeta fêrbûna agahdariyên nû kêm bibe û pergala rêkûpêkkirina hestyarî ya xwezayî pûç bibe. Di rewşa Kurdistanê de, ev mekanîzma ji nifşeke derbasbûyî heta nifşeke nû wekî bîra hevbeş (kolektif) a trawmayê hatiye veguhestin û pergala norobîyolojîk a civakê bi giştî xerab kiriye.

Asta Venasînî

Propaganda kîn û ajîtasyonê, têgihiştina rastiyê ya takekesî bi astengiyan re rû bi rû dihêle û nakokiya venasînî (cognitive dissonance) çêdike. Nakokiya venasînî, rewşeke derûniye ku gava takekesek di heman demê de du bawerî an ramanên dijber hev bibîne an gava ramanên wî bi tevgerên wî re li hev nekin, pêk tê. Di rewşa kurdan de, ev nakokî di navbera têgihiştina civakî ya exlaqî ya takekesî û vegotinên propaganda ya dewletê de derdikeve holê. Mînak, gava dewlet kurdan wekî hewcedarên terorîzmê pênase dike, lê di heman demê de kurdek bi nirxên exlaqî yên bilind dijî û baweriya wî bi aştiyê, mafên mirovan û wekheviyê heye, ev nakokî dikare bibe sedem ku takekes di nav tengasiyeke derûnî û giyanî de bimîne. Ji bo kêmkirina vê tengasiyê, mejî dest pê dike ku mekanîzmayên berevaniyê bi kar bîne û pêşhikimên venasînê (cognitive biases) çêdibin.

Pêşhikimiya piştrastkirinê (confirmation bias), yek ji mekanîzmayên herî zêde tê dîtin e. Di vê mekanîzmayê de, mirov tenê agahdariyên ku ramanên wî yên heyî piştgirî dikin vedikole û agahdariyên dijber qebûl nake an wan bêqîmet dihêle. Di rewşa Kurdistanê de, propaganda ya dewletê ku domdar kîn û nefretê bilind dike û kurdan wekî metirsî û tehdîdeke ewlehiyê dibîne, ji bo beşeke civakê dibe sedema ku ew tenê ber bi agahdariyên neyînî yên derbarê kurdan de vekirî bin. Her rûdanek, her lêkolînek an her vegotinek ku kurdan di ronek neyînî de nîşan dide, wekî "delîl" tê qebûlkirin û agahdariyên erênî an çîrokên serkeftinê yên kurdan tên paşguh kirin. Ev pêşhikim, ne tenê fêm û têgihiştina takekesî sînordar dike, lê di heman demê de ramanên radîkal jî xwedî dike û civak ber bi pol û polarîzasyonê ve bi rê dike.

Gilaleya agahiyê (informational cascade), mekanîzmeke din a girîng e ku di bin propaganda de pêk tê. Di vê mekanîzmayê de, mirov bi cihêkirina çavdêriyên xwe, dest pê dike ku agahdariyên ku kom an jêdera fermî pêşkêş dike qebûl bike. Gava vegotineke dîskûrsî di nav civakê de bibe serik û ji aliyê medyaya dewletê, pergala perwerdehiyê an desthilatdaran ve were piştgirîkirin, takekes dikare di bin vê zextê de bimîne û dest pê bike ku "rastiya" komê wekî rastiya xwe qebûl bike. Di Kurdistanê de, ev mekanîzma di pergala perwerdehiyê de ku dîroka kurdî înkar dike, di medyaya dewletê de ku zimanê kurdî wekî "devokeke bêqîmet" pênase dike û di vegotinên fermî de ku têkoşîna kurdan wekî "serhildan" an "terorîzm" dişermezîne, bi rengekî zelal tê dîtin. Ev gilaleya agahiyê, dikare bibe sedema ku takekes, tavilê ku çavdêriyên xwe parastiye jî di bin zexta komê de vê rastiya şaş qebûl bike û ev bibe sedema ku nasnameya wî pişiran bibe û xweseriya wî winda bibe.

Asta Derûncivakî

Yek ji bandorên herî wêranker ên propagandaya provokatîf, mekanîzma dûrketina exlaqî (moral disengagement) ye ku ji aliyê derûnnasê civakî Albert Bandura ve hatiye pênasekirin. Dûrketina exlaqî, pêvajoyeke derûniye ku tê de mirov mekanîzmayên kontrola exlaqî ya hebûn û xwebûna xwe tune dike an qels dike û bi vî rengî dikare reftar û tevgerên ku bi nirxên exlaqî yên xwe re li hev nakin, pêk bîne bêyî ku hesta tê-be-serbûna exlaqî hest bike. Di propaganda ya li dijî kurdan de, ev mekanîzma bi rêya çend stratejiyên venasînê pêk tê. Yekem, ji mirovahiyê derxistina (dehumanization) koma ku wekî "yê-din" tê pênasekirin, wekî stratejiyeke navendî tê bikaranîn. Gava kurd di vegotinên medyayê, siyasetmedarên dewletê an hêzên çekdar de wekî "çete", "terorîst", "xayîn" an bi navên heywan (mînakî "dirinde", "mar") tên pênasekirin, ev vegotinên metaforîk ne tenê vegotinan in; ev, mekanîzmayeke derûnî ye ku mirovahiya kurdan înkar dike û wan ji statûsa exlaqî ya mirovan derdixe.

Gava komek ji mirovahiyê were derxistin, hevdilî (empathy) ya takekesî pûç dibe. Hevdilî, hêz û şiyana mirov e ku xwe li cihê kesekî din bixe û elemên wî hest bike. Lê gava takekes wekî "mirovek dîrokî" neyê qebûlkirin, ev mekanîzma hevdiliyê nayê çalakkirin. Ev rewş dibe sedema ku mirov tundî, înkarkirina mafan, vegotinên nefretê an tavilê êrîşên fîzîkî yên li dijî wê komê rewa û meşrû bike. Di rewşa Kurdistanê de, ev mekanîzma di piştgiriya civakî ya li dijî şer û pevçûnên leşkerî yên li gund û bajarên kurdî, di bêdengiya li dijî girtinên siyasî yên rêveberên kurdî an di vebêjên nefretê yên li dijî zimanê kurdî de xwe nîşan dide. Takekesên ku di bin vê propaganda de mane, nikarin elemên kurdan hest bikin û ev dibe sedema ku ew tundiyê wekî stratejiyeke "pêwîst" an "rewa" bibînin.

Dabeşbûna xwebûnî (self-fragmentation), encameke din a dûrketina exlaqî ye. Gava takekes di navbera nirxên exlaqî yên xwebûna xwe yên takekesane û normên komê yên ku propaganda serbest dike de were girtin, ev nakokî dikare bibe sedema ku nasnameya wî dabeş bibe. Mînak, takekesek dikare bi nirxên mafên mirovan, wekheviyê û edadetê bawer bike, lê di heman demê de, di bin zexta komê an propagandayê de, piştgiriya polîtîkayên ku kurdan înkar dikin bike an di vegotinên nefretê de beşdar bibe. Ev dabeşbûn, di domandinê de dikare bibe sedema ku nîşaneyên dîsosyatîf û biyanîbûnek wicdanî ya kûr derkevin holê. Takekes dest pê dike ku ji nirxên xwe dûr bikeve û di rewşeke biyanîbûnê de jiyana xwe bidomîne. Ev rewş, ne tenê ji bo takekes, lê ji bo civakê jî zirareke mezin e, ji ber ku civakeke ku ji nirxên exlaqî dûr ketiye, dikare her cure tundiyê rewa û meşrû bike.

Asta Trawmatîk

Jiyana domdar di nav vebêjeka aloz, dijminiyê, pevçûnan û îstîsmarê de, li cem takekesên kurdan nîşaneyên trawmaya duyamane (secondary trauma) çêdike. Trawmaya duyamane, rewşeke derûnî ye ku tê de mirov, herçend rasterast êrîşê nebîne jî di bin bandora vegotinên trawmatîk ên ku dibihîze, dibîne an jê re tê vegot, de nîşaneyên trawmatîk pêk tîne. Di rewşa Kurdistanê de ku bi salan çîrokên windabûnên bi darê zorê, şikenceyê, qirkirin û windakirina gund û bajaran hatine vegot û hatine jiyîn, takekes tavilê ku ew rûdan rasterast nejî jî trawmayê di asta civakî de dijî. Ev vegotinên trawmatîk, bîra hevbeş (kolektif) a civakê diafirînin û ji nifşekê ber bi nifşeke din ve tên veguhestin.

Xerabûna fêm û têgihiştina cîhanê, yek ji encamên herî girîng ên trawmaya duyamane ye. Di derûnnasiyê de, mirov bi xwezayî bi bawermendiya cîhanê ya dad-edaletê (just-world belief) dijî ku tê de difikirin ku cîhan ciheke dad û edalet e û kesên baş perû û xelatan dibînin û kesên xirab ceza û tawanbarî. Lê di bin trawmayên domdar de, ev bawermendî hildiweşe û takekes dest pê dike ku wisa bawer bike "cîhan ciheke xeternak e ku tê de dad û edalet tune ye". Di rewşa kurdan de, înkarkirina mafên wan, rêgirtin ji zimanê wan, tundiya pergalatîk û bêcezayiya êrîşên li dijî wan, ev bawermendiyê xwedî dike. Takekesên kurd ku bi salan tundî dîtine lê edalet nedîtine, dest pê dike ku bawermendiya xwe bi pergala dad û edaletê, bi dewletê û bi saziyan winda bike. Ev windabûna bawermendiyê, ne tenê têkildarî dewletê ye, lê dikare ber bi hemû têkiliyên civakî ve berbilave û takekesî di rewşeke bêbawermendiya giştî de bihêle.

Bêçarebûna fêrbûyî (learned helplessness), mekanîzmeke din a trawmatîk e ku di rewşa Kurdistanê de bi rengekî zelal tê dîtin. Bêçarebûna fêrbûyî, têgihîştineke derûnî ye ku ji aliyê derûnnas Martin Seligman ve hatiye pêşkêşkirin û vegotineke rewşê ye ku tê de mirov, piştî ku bi dubare di rewşên ku nikare wan kontrol bike de maye, dest pê dike ku wisa bawer bike ku nikare herikîna rûdanan vebiguherîne û pasîf dibe. Di rewşa kurdan de, înkarkirina domdar a mafên wan, paşguhkirina daxwazên wan ên ziman, çand û wekheviyê û tundiya ku her car li dijî wan hatiye bikaranîn, ev mekanîzma xwedî kiriye. Takekesên kurd, piştî ku bi salan hewl dane ku mafên xwe bi rêyên aştiyane bigirin lê her car bi hêza tundiyê were bersivdan, dest pê dike ku wisa bawer bike ku "mirov nikare tiştekî vebiguherîne". Ev bêçarebûn, dikare bibe sedema ku takekes ji têkoşînê dûr bikeve, di rewşeke depresyonê de bimîne û ji hêla otorîteyên radîkal ve ji bo rêvebiriyê vekirîtir bibe. Ev, hilweşîna mekanîzmayên berevaniyê yên xwebûnî ye û civak ber bi pasîfîteyê ve bi rê dike.

Encam

Propaganda ya ku nefret, kîn, ajîtasyon û provokasyonê wekî stratejiyeke navendî bi kar tîne, êrîşeke derûnî ya zelal e ku ne tenê ramanên siyasî, lê têgihiştina rastiyê, pergala hestyarî û binyata exlaqî ya civakê ji xwe re nîşan digire. Di rewşa kurd û Kurdistanê de, ev mekanîzma bi çend sedeyî domiya û di astên cuda de bandorên xwe nîşan dane. Di asta norovenasînî de, desteserkeftina amîgdalayê û stresa domdar a kortîzolê, pergala noronî ya takekesî xerab kiriye û rewşên zêdehişyariyê, kêmbûna şiyan û qabiliyeta ramankirina mantiqî û xerabûna hîpokampûsê bi xwe ve aniye. Di asta venasînî de, nakokiya venasînî û pêşhikimên şaştkirî wekî pêşhikimiya piştrastkirinê û gilaleya agahiyê, têgihiştina rastiyê ya takekesî sînordar kiriye û civak ber bi pol û polarîzasyonê ve biriye. Di asta derûncivakî de, mekanîzmayên dûrketina exlaqî û ji mirovahiyê derxistinê, hevdiliya mirovan pûç kiriye û rewa û meşrûkirina tundiyê pêk aniye. Di asta trawmatîk de, trawmaya duyamane û bêçarebûna fêrbûyî, bîra hevbeş a trawmayê afrandiye û civak di rewşeke pasîfîteyê de hişt kiriye.

Ev vegotinên derûnî, ne tenê veguheztina ramanekê ne; ev, parçebûna pergalatîk a hesta bawermendiyê, hevdiliyê û şiyana ramankirina rexneyî ye. Di rewşa Kurdistanê de, ev zirara derûnî ne tenê takekesî, lê civaka kurdî bi giştî bandor kiriye û mekanîzmayên berevanî û parastina xwebûnî, nasnameya civakî û pergala nirxên exlaqî xerab kiriye. Ji bo parastina tendirustiya derûnî ya civakê, hewce ye ku propaganda were naskirin, mekanîzmayên wê yên derûnî were dahûrînkirin û stratejiyên nûşiyan û muqawemetê yên venasînî û hestyarî were pêşkêşkirin. Têgihiştina van mekanîzmayan, ne tenê ji bo civaka kurdî, lê ji bo her civakeke ku di bin propaganda de dijî, girîng e û dikare rê ji bo rizgarkirina venasînî û parastina nirxên mirovî veke.

Çavkanî

Bandura, A. (2002). Selective moral disengagement in the exercise of moral agency. Journal of Moral Education, 31(2), 101-119. https://doi.org/10.1080/0305724022014322

Haslam, N., & Loughnan, S. (2014). Dehumanization and infrahumanization. Annual Review of Psychology, 65, 399-423. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010213-115045

LeDoux, J. E. (2003). The emotional brain, fear, and the amygdala. Cellular and Molecular Neurobiology, 23(4-5), 727-738. https://doi.org/10.1023/A:1025048802629

Maier, S. F., & Seligman, M. E. (2016). Learned helplessness at fifty: Insights from neuroscience. Psychological Review, 123(4), 349-367. https://doi.org/10.1037/rev0000033

McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873-904. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2006

Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175-220. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.2.175

Sapolsky, R. M. (2015). Stress and the brain: Individual variability and the inverted-U. Nature Neuroscience, 18(10), 1344-1346. https://doi.org/10.1038/nn.4109

Seligman, M. E. (1972). Learned helplessness. Annual Review of Medicine, 23(1), 407-412. https://doi.org/10.1146/annurev.me.23.020172.002203

Termên Sereke

Amîgdala (Amygdala) Amîgdala, navendeke mejî ye ku di pergala lîmbîk (limbic system) de cih digire û ji bo naskirina tehdîdan, pêşxistina tirsê û rêveberiya hestyarên bingehîn berpirsyar e. Ev navend, gava mirov bi tehdîdekê re rû bi rû be, bilez çalak dibe û tevgerên berevaniyê yên otomatîk wekî "şer an revê" (fight or flight) dest pê dike. Di rewşên propagandayê de, vegotinên provokatîf û ajîtasyonê amîgdalayê domdar çalak dikin û mirov di rewşeke alarmê ya heyecanî de dihêlin.

Desteserkeftina Amîgdalayê (Amygdala Hijacking) Desteserkeftina amîgdalayê, rewşeke norovenasînî ye ku tê de amîgdala li ser korteksê prefrontal (prefrontal cortex) zal dibe û kontrola ramankirina mantiqî distîne. Di vê rewşê de, mirov nikare bi rengekî rasyonel bifikire û di bin bandora hestyarên tund de, tevgerên bilez û ne-ramankirî pêk tîne. Ev mekanîzma, di rewşên tundiya hestyarî, ajîtasyonê an provokasyonê de pêk tê.

Korteksê Prefrontal (Prefrontal Cortex) Korteksê prefrontal, beşeke pêş a mejî ye ku ji bo fonksiyonên bilind ên venasînî wekî ramankirina mantiqî, plansazî, biryardan, kontrolkirina tekan û rêkûpêkkirina hestyarî berpirsyar e. Ev navend, gava di bin desteserkeftina amîgdalayê de be, nikare bi awayekî kêrhatî bixebite û mirov ji şiyana dahûrîna rasyonel dûr dikeve.

Zêdehişyarî (Hypervigilance) Zêdehişyarî, rewşeke derûnî ye ku tê de mirov di hişyarbûnek û têbîniyeke zêde de dimîne û domdar derdora xwe ji bo metirsiyên potansiyel vedikole. Di vê rewşê de, takekesî her rewş, her rûdan an her kesê wekî xetereke potansiyel dibîne. Ev rewş, di rewşên stresê yên domdar, trawmayê an di bin propaganda de pêk tê û têra enerjiyê ya hestyarî û venasînî bi xwe ve tîne.

Kortîzol (Cortisol) Kortîzol, hormonê stresê ye ku ji aliyê bezên adrenal ve tê belavkirin û ji bo rêveberiya stresê û karîgeriya laş di rewşên metirsiyê de berpirsyar e. Di rewşên stresê yên kurt de, kortîzol fonksiyoneke berevaniyê pêk tîne, lê belavkirina domdar a vê hormonê dikare bandorên norotoksîk (neurotoxic) li ser mejî, bi taybetî li ser hîpokampûsê, bike û rêkûpêkkirina hestyarî xerab bike.

Hîpokampûs (Hippocampus) Hîpokampûs, navendeke mejî ye ku di pergala lîmbîk de cih digire û ji bo bîranînê, fêrbûnê û rêveberiya hestyarî berpirsyar e. Ev navend, di bin kortîzola domdar de xerab dibe û ev dikare bibe sedem ku mirov di bîranîna rûdanan de pirsgirêk derkevin holê, derfeta fêrbûna agahdariyên nû kêm bibe û pergala rêkûpêkkirina hestyarî pûç bibe.

Nakokiya Venasînî (Cognitive Dissonance) Nakokiya venasînî, rewşeke derûnî a tengasiyê ye ku gava mirov di heman demê de du bawer, raman an nirx ên dijber hev bibîne an gava ramanên wî bi tevgerên wî re li hev nekin, pêk tê. Ev nakokî, di mejî de hesteke nebaş çêdike û mirov hewl dide ku ev nakokî bi guherandina ramanên xwe, tevgerên xwe an bi pêşhikimên venasînî kêm bike.

Pêşhikimiya Piştrastkirinê (Confirmation Bias) Pêşhikimiya piştrastkirinê, meyleke venasînî ye ku tê de mirov tenê agahdariyên ku ramanên wî yên heyî piştgirî dikin vedikole, digire û bawer dike û agahdariyên ku dijber wan ramanên e qebûl nake, bêqîmet dihêle an wan şaş şîrove dike. Ev pêşhikim, têgihiştina rastiyê ya takekesî sînordar dike û ramanên radîkal xwedî dike.

Gilaleya Agahiyê (Informational Cascade) Gilaleya agahiyê, mekanîzmeke derûncivakî ye ku tê de mirov, bi cihêkirina ramanên xwe yên kesane, dest pê dike ku ramanên komê an agahdariyên ku ji jêderên fermî tên qebûl bike. Di vê mekanîzmayê de, takekesî di bin zexta civakî de dimîne û "rastiya" ku kom an otorîteya dewletê serbest dike, wekî rastiya xwe dipejirîne.

Dûrketina Exlaqî (Moral Disengagement) Dûrketina exlaqî, pêvajoyeke venasînî ye ku tê de mirov mekanîzmayên kontrola exlaqî ya xwe tune dike an qels dike û bi vî rengî dikare tevgerên ku bi nirxên exlaqî yên xwe re li hev nakin pêk bîne bêyî ku hesta têbeserbûna exlaqî hest bike. Ev mekanîzma, bi rêya stratejiyên cuda wekî ji mirovahiyê derxistin, meşrûkirina exlaqî, dabeşkirina berpirsyariyê an bêqîmetkirina encaman pêk tê.

Ji Mirovahiyê Derxistin (Dehumanization) Ji mirovahiyê derxistin, pêvajoyeke derûnî-civakî ye ku tê de komek an takekesî ji statûsa mirovî tê derxistin û wekî "ne-mirov", dirinde, tişt an "yê-din" tê pênasekirin. Ev mekanîzma, hevdiliya mirov pûç dike û meşrûkirina tundiyê, înkarkirina mafan an êrîşên li dijî wê komê hêsan dike. Di propaganda de, metaforên heywan, vegotinên îstîhqarê û înkara nasnameya mirovî ji bo vê mekanîzmayê tên bikaranîn.

Hevdilî (Empathy) Hevdilî, şiyana mirov e ku xwe li cihê kesekî din bixe, rewş û elemên wî hest bike û têbigîhîje. Hevdilî, bingeha têkiliyên mirovî yên tendirust e û ji bo ramankirina exlaqî girîng e. Di bin propaganda ya ji mirovahiyê derxistinê de, mekanîzma hevdiliyê nayê çalakkirin û mirov nikare elemên kesên "din" hest bike.

Dabeşbûna Xwebûnî (Self-Fragmentation) Dabeşbûna xwebûnî, rewşeke derûnî ye ku tê de nasnameya takekesî di bin nakokiyên navxweyî de dabeş dibe û yek û hevgirtiya derûnî winda dibe. Ev rewş, gava mirov di navbera nirxên xwe yên kesane û normên komê yên ku propaganda serbest dike de were girtî, pêk tê û dikare bibe sedem ku nîşaneyên dîsosyatîf û biyanîbûnek wicdanî derkevin holê.

Trawmaya Duyamane (Secondary Trauma) Trawmaya duyamane, rewşeke derûnî ye ku tê de mirov, her çend rasterast rûdanek trawmatîk nejî jî, di bin bandora vegotinên trawmatîk ên ku dibihîze, dibîne, dixwîne an jê re tê vegot de, nîşaneyên trawmatîk pêk tîne. Ev rewş, bi taybetî di cem kesên ku bi kesên trawmatîzebûyî re dixebitin, lê her weha di civakên ku bi domdarî vegotinên trawmatîk dijîn de, tê dîtin.

Bawermendiya Cîhanê ya Edalet (Just-World Belief) Bawermendiya cîhanê ya edalet, bawermendiyeke derûnî ye ku tê de mirov difikire ku cîhan bi xwezayî edalet e, kesên baş perû û xelat dibînin û kesên xirab ceza. Ev bawermendî, ji bo hesta ewlehiyê û kontrolê girîng e, lê di bin rûdanên trawmatîk, tundiyê an bêedaletiya pergalatîk de hilweşe û mirov dest pê dike ku bawer bike ku cîhan ciheke xeternak e ku tê de edalet tune ye.

Bêçarebûna Fêrbûyî (Learned Helplessness) Bêçarebûna fêrbûyî, rewşeke derûnî ye ku tê de mirov, piştî ku bi dubare di rewşên ku nakare wan kontrol bike de maye, dest pê dike ku bawer bike ku nikare herikîna rûdanan biguherîne û pasîf dibe. Ev mekanîzma, bi taybetî di rewşên tundiya domdar, înkarkirina mafan an paşguhkirina daxwazan de pêk tê û dikare bibe sedem ku takekesî di rewşeke depresyonê de bimîne û ji têkoşînê dûr bikeve.

Norotoksîk (Neurotoxic) Norotoksîk, qalîteyeke maddeyekê an rewşekê ye ku zirarê li şaneyan an pergala noronî dike. Di rewşên stresê yên domdar de, kortîzola bilind dikare bandorên norotoksîk li ser mejî, bi taybetî li ser hîpokampûsê, bike û xerabûna venasînî, bîranînê û rêkûpêkkirina hestyarî bi xwe ve bîne.

Dîsosyasyon (Dissociation) Dîsosyasyon, mekanîzmeke berevaniyê ya derûnî ye ku tê de mirov ji ezmûnên we, hestyarên xwe, bîranînên xwe an nasnameya xwe cuda dibe. Ev rewş, di rewşên trawmatîk an tengasiyên derûnî yên zêde de wekî stratejiyeke parastinê pêk tê, lê di dirêjmayiyê de dikare bibe sedem ku têkildariya mirov bi rastiya xwe re were qetandin û nîşaneyên psîkopatojîk derkevin holê.

Biyanîbûna Wicdanî (Moral Alienation) Biyanîbûna wicdanî, rewşeke derûnî ye ku tê de mirov ji nirxên exlaqî yên xwe dûr dikeve û hesta têkildariyê bi standarên exlaqî re winda dike. Ev rewş, di bin nakokiyên exlaqî yên domdar, dûrketina exlaqî an dabeşbûna xwebûnî de pêk tê û dikare bibe sedem ku takekesî di rewşeke biyanîbûnê de jiyanê bimeşîne.

Şer an Rev (Fight or Flight) Şer an revê, tevgera kevneşopî ya laş e ku di rewşên metirsiyê de pêk tê û laş amade dike ku bi êrîşê bersiv bide (şer) an ji rewşê dûr bikeve (revê). Ev mekanîzma, ji aliyê pergala noronî ya otonomîk ve tê kontrolkirin û di bin çalakbûna amîgdalayê de dest pê dibe. Di rewşên ajîtasyonê û provokasyonê de, ev tevger domdar çalak dibe û mirov di rewşeke alarmê ya heyecanî de dihêle.