ZAROK, ŞER Û TRAWMA

Di vê sedsala me de bi milyonan zarok, jin, binavgîn û neyekser li Kurdistanê û deverên kurdnişîn dibin qurbanên şer, dagirkerî, êrîşên hewayî, bombebaran û pevçûnên çekdar. Ji bo berjewendiyên siyasî û îdeolojîk ên dewletên dagirker re, ji bo kontrolkirina xaka Kurdistanê û tunekirin û înkarkirina hebûna kurdan; pîr, ciwan, kal û jin dibin qurban. Ev pevçûn û êrîşên berdewam birîn û trawmayeke kûr li ser zarok û ciwanên kurdan dike û dihêle. Lê civatên navnetewî û rêxistinên mafên mirovan li hemberî van rewşên erjeng bêdeng dimînin û destên xwe girêdayî nîşan didin. Hemû mafên wan ên mirovan û bi taybetî hewcedariyên zarok û ciwanan hatine piştguhkirin.

Zarokên kurdan her roj şahidê wêrankirina malan, şaristanan û gundên xwe dibin. Ew tirs û sawa mirin, şehîdkirina malbatê, tunebûna dêûbavên xwe, lêdanên êrîşên hewayî, dengê firokeyên şer û bombebaran, tirs û xofê dixe dilê wan. Gelek zarok û ciwan dêûbavên xwe, xuşk û birayên xwe, heval û dostên xwe li ber çavên xwe winda kirine. Li ber çavên wan merivên wan hatine qetilkirin, laşên wan di bin kavilan de mane. Li ser van hemû êş û janan, ti alîkariya mirovî jê re nehatiye kirin. Ji ber şer û dagirkeriyê bênanûav, bêelektrîk, bêderman, bêdibistan, bênexweşxane dimînin û hewcedariyeke wan a mezin bi alîkariyên mirovî heye, lê ev alîkarî jî bi piranî ji wan re nayê kirin. Ji bo ku bijîn bi awayekî tî, birçî, nexweş û hejar li ber xwe didin.

Di bin van şert û mercên giran de çewisandin, zordestî, pestandin, dûrketina zorakan ji mal û warên xwe, windakirina xizmên xwe, mirina yan jî darvekirina dêûbavê xwe, pêleberî, penaberî, jiyana di qampan de bi mirovên xerîb re li ser xakeke nenas berê xwe dane jiyaneke nediyar. Ev rewşa wisa wan zarok û ciwanan kambax, bênasname, bêwar, bêcîh, nediyar û nexuya dike. Ji ber şerên erjeng ên li dijî kurdan, di civatê de xwe reben, tenê û bêkes hest dikin.

Trawma û rûdanên trawmayî li Kurdistanê

Rûdanên trawmayî yên ku zarokên kurdan pê re rûbirû dimînin ev in: êrîşên hewayî, bombebaran, şer û pevçûn, pêleberî, penaberî, koçberî, mirina nas û dostan, qetilkirin, destdirêjî, tundî û şidet, têkveşandina malan û gundên wan, windakirina mal û milk, dûrbûna ji dibistan û perwerdeyê. Ev rûdan ji niş̧ka ve çê dibin û gef û tehdîd li jiyana wan û yên li derdora wan dikin.

Bi wan zarok û ciwanên kurdan ku di bin bandora şer û dagirkeriyê de mane re hin nîşêtên NSPTê – Nexweşiya Stresê ya Piştî Trawmayê (PTSD – Post Traumatic Stress Disorder) tên xuykirin. Zarok û ciwan dibe ku rasterast hêrs bibin û li hemberî her tiştî bertekên tûj nîşan bidin. Dibe ku xwe kêm û tenê hest bikin û xwe an malbata xwe an jî neteweya kurd tawanbar bikin, her çend tawan ji aliyê dagirkeran û êrîşkaran ve tê kirin. Ew hêrs û kîn ku derdikeve derve dibe ku berê xwe bide endamên malbatê jî. Lê ew hêrs û kîn ku bera nava xwe dide jî şik û guman di serê zarok û ciwanan de çêdike û xwe wek nayên fêmkirin hest dikin.

Wekî din: sixletbûyî, vekêşayî, bêaramî, êrîşkarî, bêçaretî û hestên tenêtî û bêkesiyê, qeyraniya hestan, helciniqîn, veciniqîn, enirîn, reftar û tevgerên bi vî awayî tên xuyakirin. Ji bilî van, bê hemdî wan fikr û raman û xeyalên nexweş di bîr û xêva wan de xwe nû dike, weke ku zindî bin wan tiştên hatine serê wan hest dikin. Baldarî û konsantrasyona kesên bi vî awayî kême, xewa wan ne bi pergal e û xewnên nebaş dibînin, pirsgirêkên xwarin û vexwarinê dijîn, bêsedem ji bejn û bala xwe gilî û gazin dikin.

Herçiqasî hin zarok û ciwan rasterast şer û pevçûn nedîtibin jî lê bi rêya guhdarîkirinê û bi temaşekirina vîdyo, nûçe, televîzyon û torên civakî (social media) jî dikarin trawmayî bibin. Tirs heya radeyekê ji bo zarokan baş û pêdiviyeke, lewre bi rêya tirsê xwe ji xetereyan diparêzin. Lê tirsa ku hiş û mêjî ranake û nikaribe wê tirsê têxe firaxa an jî ku mêzina bîr, hiş û aqil, wê demê pergala mêjî tevlîhev dibe û jiyana rojane yan jî fikr û ramanên normal ji holê radibin û jiyana trawmayî derdikeve holê. Ev jî dibe sedema tirs û sawa tîj, bêbawerî, bêçaretî û hestên tenêtî û bêkesiyê. Ji ber van tiştên trawmayî jiyana zarok û ciwanan û geşbûna wan dikeve xetereyê yan jî geşbûna wan paş dixe.

Zarok û ciwanên kurdan ku ji ber sedema trawmayê geşbûna wan ya fikr û ramanê di paşde maye, di demên pêş de jiyana wan ya gihîştîbûnê dikeve xetereyê û nikarin jiyaneke xwezayî bijîn. Bi gelemperî jiyana zarok û ciwanên bi vî awayî bi pirsgirêkan didome. Zarok û ciwanên ku trawmayî bûne di demên pêş de ji hêla derûnî ve mîna kesên normal tevnagerin û tendirustiya derûniya wan sist dimîne.

Piştî rûdaneke trawmayê

Piştî rûdaneke trawmayê (trauma incidence) hemû mirov bertekan nîşan didin. Ji van bertekan re dibêjin bertekên xwezayî (normal reaction). Li dû rûdanên erjeng an jî li dû serpêhatiyên bi êş û jan, hestyarî û bertek tiştekî xwezayî ye. Bi gelemperî di demeke kurt de bertekên trawmayê sivik dibin û mirov li jiyana xwe ya rojana vedigere. Lê li Kurdistanê ji ber ku şer û êrîş berdewam in û careke din dubare dibin, zarok û ciwan her carê ji nû ve trawmatîze dibin û jiyana normal ne gengaz e.

Bi piranî bandora rûdanê li ser mirovan kêm bibe û ji kar û barên wan yê rojane re nabe asteng jî di fikr û ramanan de rûdan didome. Lê ev fikr û raman ji jiyana wan re nabe asteng û jiyana wan naxe xeteriyê. Bîranînên bi vî awayî ji bo xweparastina mirov re pêwîst in. Bi vî awayî tanû, bîr (memory) û hiş û mêjî ji bo rizgarkirina xwe bi kêrî xwe didin.

Bertekên li gorî demê

Bertekên di navbera du rojan û mehekê de: bertekên siruştî (normal reaction) an jî stresa tîj (acute stress) e.

Bertekên di navbera mehek û sê mehan de: derûntrawma (psychotrauma) an jî nexweşiya stresê ya piştî trawmayê (post traumatic stress disorder) ye.

Bertekên ku ji sê mehan zêdetir berdewam dikin: stresa domdar (chronic stress) e.

Li gorî berjeng û nîşêtan, teşxîs û prognoz tê kirin. Mînak: di ser rûdanê re mehek derbasbûbe lê weke roja rûdanê bertekan nîşan dide, li cihê rûdanê nikaribe bisekine û ji bîranîna rûdanê bireve, ji her tiştî şik û guman, hêrsbûna bê serûber hebe, ev nîşaneyên NSPTê ne.

Bandorên trawmayê

Trawma ji her alî ve bandorê dike li ser: jiyana rojane û berdewamiya jiyanê, pergala xwe-parastina mirov û bertekan, qedir û qîmetdayîna jiyana mirovan, merivantî, hevaltî û dostaniyê, derûniya mirovan, têkiliyên civakî û baweriya bi dahatûyê.

Piştî trawmayê stres û bertekên wê

Bertek li gorî dijwariya rûdanê û li gorî kesayetî, temen, çand û herêman bê guhertin jî bi gelemperî bi vî awayî xwe dide xuyakirin:

Hest (Emotion): Tirs û saw, lerz, şerm û fedî, bêçaretî, bêhêvitî, şok (shock), tawanbarî û sûcdarî, bênirxitî, bêrûmetî, xwe-kêmdîtin, xemgînî, şik û guman, poşmanî, tenêtî, biyanîbûn, waswas û sewesî, stres, tengezarî, bêbawerî, zenûnî, hesta înkarkirinê û hwd.

Zihnî (Mental): Jibîrkirin, bîrkorî, xêvbûn, kêmasiya baldariyê, xewn û xeyalên xeter, fikr û ramanên xwekûjiyê, di hiş û mêjiyê xwe de zindîkirin û hişatina şikl û şemalê trawmayê, dubare û jinûvejiyîna trawmayê, razana bêhişî (hypnotic trance), fikr û ramanên çewt, şik û gumanî, waswasî û hwd.

Fizîkî (Physical,): Serêşî, gêjbûn, mehdxelîn, hilmtengî, êş û jan a dil, bêhncikyayî, xwarin û vexwarina kêm yan zêde, pirsgirêkên xewê, lerz û ricifandin, zûhabûna ziman û qirikê, diltepînî (panic), diltengî, bedlandin, zikêşî, êşên serî û tanûyê û hwd.

Reftarî (Behaviour): Bertekên ji niş̧ka ve, tenêtî, dûrketina ji civakê, bêdengî, giriyê pir an jî bêgirîbûn, bêbaldarî, tevgerên bêhişî, nerînên bêwate, êrîşkarî, tundî û hwd.

Lêveger (flashback): Dema ku mirov rûdaneke erjeng û dijwar dijî gelek caran di hiş û mêjiyê mirov de ev rûdan xwe dubare dike. Mîna roja rûdanê bertek tên nîşankirin. Ew tirs û sawa roja rûdanê li mirovan vedigere. Li Kurdistanê, zarok bi piranî dengê firokeyên şer, teqîna silahan, bombebaran, qîrîn û hewarên mirov bi vî awayî ji nû ve dijîn.

Rev û dûrketin (Avoidance): Ji her tiştê ku rûdanan tînin bîra wan direvin. Cihê rûdanê, fikr û ramanên rûdanê, bîranînên rûdanê, ji hemû rûdanên rûdanê dûr dikevin. Li Kurdistanê zarok gelek caran ji gundên xwe, ji mal û warên xwe, ji herêmên bombebaran re ditirsin û naxwazin li wan cihan vegerin.

Bandora trawmayê li ser zarok û malbata wan li Kurdistanê

Bandorên rûdanên trawmatîk li ser zarokên kurdan û li ser malbata wan cuda ne. Lê bertekên zarokan li gor bandora malbatê diyar dibe. Mirov dikare bibêje ku radeya bertekên malbata zarokan radeya bertekên zarokan dide diyarkirin. Gava dê û bav jî di bin bandora trawmayê de bin, ev rewş li ser zarokan ducarebir dibe.

Bi gelemperî bertek

Hestên merazî: Çi zarok be û çi mezin be piştî rûdanên erjeng hest û hestên xem û xemgîniyê bi wan re peyda dibe û dikevin bin bandora van hestan. Li Kurdistanê, malbat gelek caran şahidê windakirina hevalan, haziran, xuşk û birayan dibin û ev êş û jan domdar e.

Bêrîkirin û hesret: Windayiyên xwe bi stres, kerb û bi dilşewat bi bîr anîn. Zarok jî û mezin jî pir li ber windayiyên xwe dikevin. Li dû mirî û windayiyên xwe gelek êş û keseran dikişînin. Gelek zarokên kurdan dêûbavên xwe, birayên xwe, xuşkên xwe di êrîşan de winda kirine.

Pirsgirêkên xewê: Him zarok û him jî mezin pirsgirêkên xewê dijîn. Xewn û xeyalên xirab, kabûs, tirsa bitenêmayîn, xewa hindik yan pir. Zarok bi piranî dengê firoke, bombebaran, teqîna silahan di xewnên xwe de dibînin.

Bêçaretî: Zarok xwe bêçare û bêparastin hest dikin. Hewcedariyên wan yên bingehîn û ewlehiya wan bi saya hin kesên din tê bicîhkirin. Ji ber vê yekê li gorî wan kesên ku li wan mêze dike rewşa wan tê guhertin.

Ji bo zarokên 0-6 salî

Zarokên ku di bin 3 salî re bin li hemberî jiyana trawmatîk bi gelemperî bertekên wan girî, bêaramî, pirsgirêkên xewê (kabûs, xewnên nexweş), ji xwarin û vexwarinê ketin e. Gava ku dêûbavê wan ji cem wan derdiqete fêm dikin ku wê bi tenê bimînin. Ji bo ku bi tenê nemînin pir li berxwe didin, ji biyaniyan ditirsin û şahî û tevgerên xerîb dikin.

Zarokên dinavbera 3 û 6 salî de bin, ji bilî van bertekan vedigerin temenê xwe yê berê. Ew serdema ku tê re derbasbûne dîsa dijîn: mêtandina tiliyan, bixwedemîztin, lalitî, nenûkxwarin. Bi vî awayî li ewlehiya xwe ya berê digerin. Wekî din, ji bo wan êrîşkarî, bêdengî, tenêtî tê xuyakirin.

Kêmzêde di 4 saliya zarokan de hestên wan yê tawanbariyê û fedîkoyiyê dest pê dikin. Wekî din jî ji ber ku zarok ezperestin û xwe diparêzin, fikr û ramanên wan yên şênber bi pêş de ne, xwe di navenda dinyê û rûdanan de dibînin. Ev rewş dike ku zarok di jiyana trawmatîk de xwe berpirsiyar bigrin û xwe gunehkar hest bikin, her çend rûdan ji aliyê dagirkeran ve hatibe kirin.

Ji bo zarokên 7-12 salî

Herçiqasî ku hest, tevger, fikr, bîr û baweriya wan bi pêş keti be jî xwekontrolkirin bi hêz be jî li hemberî jiyana trawmatîk û rûdanên şer û pevçûnan dibe ku qels bikevin û bertekên bi vî şiklî derbikevin holê: li serdema geşbûna berê vegerîn, bixwedemîztin, tevger û gotinên ne ji rêzê, tirsa tenêmayîn, kabûs, pirgirêkên baldarî û konsantrasyonê, lîstikên ku şer û pevçûnan dubare dike, berdewamiya hevokên trawmatîk, jinûvexeyalkirin.

Bertekên trawma û stresê:

Bêaramî û bêhizûrî, dilsarî û diltengî, dûrketina ji civakê, tirs û sawa windakirina malbatê, derneketina derî malê, pirsgirêkên bejin û balê (fîzîkî û fîzyolojîk), pirsgirêkên dibistanê (fêrbûna dijwar, bêdomdariya dibistanê, nemana dibistanan), şer û pevçûna bi hevalan re, bêbaldarî û tevgera zêde, kêmbûna eleqeyê, tenêmayîn, xweîzolekirin, devjixweberdan, destjixweberdan, êrîşkarî, dijwarî û tundî, xewn û xeyalên xerîb û ecêb, dubarejiyîna rûdanên trawmayê, tevgerên ecêb û sosret, tepiş̧korî, destpelixti, bixwernedîtbûn, helimşo, fikr û ramanên xwekuştinê, daxwaz û xwesteka mirinê.

Hin zarokên ku di van temenan de ji ber ku tiştekî nekirine xwe tawanbar hest dikin, mînak zarokên ku li dibistanê bûn dema êrîşek li gundê wan hate kirin û malbata wan mir. Zarokên biçûk mirinê mîna vegerê dibînin, lê zarokên 7-12 salî dizanin ku mirî vegerin tune ye.

Ji bo zarokên 13-18 salî (ciwan)

Ciwan ji bo ku xwe û nasname xwe nas bikin li berxwe didin û di nava lêgerînekê de ne. Li Kurdistanê, ciwanên kurdan hem di lêgerîna nasnameya xwe de ne hem jî bandora înkarkirina netewiya wan, dagirkerî, zulm û zordestî li ser wan heye. Ger em ji ber jiyana trawmatîk tevgerên gihîştî ji wan bixwazin, dibe ku ew bi tevliheviyekê rû bi rû bimînin (tevliheviya nasnameyê, tevliheviya xwenasînê). Bi tirsa ku hin endamên malbata xwe û azadiya xwe dê winda bikin xemgîn dibin, xwe tenê dibînin û hestên keser û bêçaretiyê hest dikin.

Bi van ciwanan re ev pirsgirêk tên dîtin: kêmbûna eleqe, baldarî, serêşî û zikêşiyê, madxelandin, pirsgirêkên xewê (kabûs, xewn û xeyalên nexweş), merazîbûn (depression) û bêaramî. Ev ciwanên wisa ji ber ku di demek dirêj de nikarin serdestiyê li jiyana trawmayê bikin, berê xwe didin hin tevgerên xeter: êrîşkar, tund, îsyankar û dibe ku tevgerên biyanî derkevin holê.

Hin bertekên trawma û stresê:

Merazîbûn, perîşî, bêaramî, xem û xemgînî, pirsgirêkên xwarin û vexwarinê, qidûmşikestin, bêtaqetî, matbûn, bêxewî, tawanbarî, xwekêmdîtin û hestyarî, bêhêvîbûn, bac û qehr, devjixweberdan, fikr û ramanên mirinê, tolhildan û êrîşkarî, xweîzolekirina ji malbat û civakê, tenêmayîn, pirsgirêkên bejin û balê (serêşî, zikêşî, dilêşî, diltepînî), dûrketina ji mirovan, merezî, perîşî, liberxweketin, dilmayîn, dilsarî, taswasî, fikr û ramanên xwekuştinê, dizî, karûbarên ne li rê, pirsgirêkên xew û razanê, pirsgirêkên dibistanê, tevliheviya hiş û mêjî tevliheviya fikr û ramanan, êrîşkarî û tundî, şer û pevçûnên bê sebeb, neaxaftin û bêdengiya hilbijêr, tilyak (bikaranîna madeyên nexweş weke eroîn, araq, esrar), destdirêjî bêbaldarî, hiş̧windatî, destpelixtî, bêaramî, berdewamiya şîn û girî, karûbarên xeternak.

Bandora trawmayê li ser malbatê li Kurdistanê

Rûbirûmayîna bi trawmayê re bingeha avaniya malbatê û têkiliyê wan yên bi derdora wan re vediguherîne. Dezgeha malbatê ya civakî dihedime, ew hezkirin û axaftinên bi kêf û şahî serobino dibin. Trawma roleke pir xerab li ser jiyana rojane ya malbatê dilîze. Ev dûçarmayîna bi trawmayê re car caran pergala malbatê ya bi aheng û bi rêkûpêk xera dike. Bi taybetî li Kurdistanê ku malbat gelek caran ji mal û warên xwe hatine derkirin, di qampan de dijîn, li welatên biyanî penaberî bûne, ev rewş piraniya malbatan tesîr kiriye.

Ev jî dibe sedema ku ferq di navbera zarok, ciwan û mezinan de nemîne. Bi vî awayî endamên malbatê ji hêla hest û têkiliyê ve ji hev dûr dikevin, ji piştgiriya mirov, xizm, heval, hogir, cîranan bêpar dimînin. Ev hest û têkiliya jihevdûrketinê xwe li seranserê jiyana endamên malbatê radipêçe.

Ji ber wan rûdanên trawmayî dibe ku di nava malbatê de pevçûn, xeyd, devjenî, dilhiştin û li ser tiştên bi kêrnehatî heftûheşt bên kirin. Ev jî rê li ber dûrketina ji malbatê vedike.

Wekî din: Hewcedarî û ewlehiya zarokan zêde dibe. Xwestek û daxwazên endamên malbatê pir dibin, bêhtir qedir û qîmet dixwazin. Ji ber rûdanên trawmayê dibe ku şert û mercên malbatê ji şahî û kêfxweşiyê re ne guncav be. Dibe ku ji ber windayiyên daringî û madî, arîşî û manewî, şikl û şemalê şîngirtina endamên malbatê ne wekhev be. Ji ber şêweya cuda dibe ku malbat bi hev bikeve. Tengasiya aborî dibe ku rê li ber tengezariya malbatê veke. Ji ber sedemên aborî danûstandina malbatê bi derdora wan re qels dibe.

Hin rêyên alîkariya derûnî

Karûbarê alîkariya derûnî karê herî pêwîst û girînge. Ev alîkariya derûnî divê ji hêla zanyar û pîsporên derûnî ve bê kirin. Bi taybetî jî alîkarî kesên ku di warê derûntrawmayê (psychotrauma) de perwerde dîtibin were meşandin. Lewre mijara trawma mijareke pir peljen e. Her peyv û gotina ku ji devê derûnterapîst (pychotherapist) derdikeve bandorê li qurban û stembarê trawmayê (victims of trauma) dike. Ji ber van divê mirov bi baldarî tevbigere.

Gava Yekem: Ewlehî û Bawerî

Bêewlehî qedir û qîmeta tiştekî tuneye. Ku ewlehî tune be dest û lingê mirovan ji her alî ve girêdayiye. Ewlehî û bawerî ji her tiştî re destpêk û bingeh e. Li Kurdistanê, ewlehî ji ber êrîş û şerên berdewam pir dijwar e, lê divê kesên ku bi zarok û ciwanên trawmatîze re dixebitin cihekî ewle ji bo wan biafirînin.

Gava Duyem: Hewcedariyên Lezgîn

Piştî ku cih û warek bi ewle hate dîtin û baweriya stembaran bi mirovan çêbû, divê alîkariya wan mîna xwarin, vexwarin, kinc û hewcedariyên şexsî bê kirin. Di vê alîkariyê de divê mirov li gorî heq û hiqûqê tevbigere. Li Kurdistanê gelek zarok bêxwarin, bêkinc, bêderman dimînin û ev hewcedariyên bingehîn divê di pêşî de bên bicîhkirin.

Gava Sêyem: Zanyarî û Agahdarî

Divê mirov derheqê van stembarên trawmayê de bibe xwediyê hin agahî û zanyariyan: çand, xwarin û vexwarin, ol, tabû û totem, dîrok, rewş, ziman, nasname. Mirov bê şert û merc li wan guhdarî bike û qebûl bike. Divê mirov li hemberî çand, ol, ziman, tabû û totemên wan rêzdar be. Li Kurdistanê, nasname û zimana kurdî ji bo zarokan pir girîng e û divê ev bibe beşeke ji alîkariya derûnî.

Gava Çarem: Alîkariya Derûnî

Berî her tiştî divê mirov derheqê pirsgirêk, kêşe, arîşe, kul û keser, êş û janên wan bi agahdar û rêzdar be. Alîkariya derûnî piştî destûr û xwesteka wan dikare destpê bike. Lêkolîner û pîsporên trawmayê dibêjin piştî van gavan rêjeya kesên ku hewcedariya wan bi alîkariya derûnî heye pir kêm dibe.

Domdarî, hevgirtin û lihevanîna hestan

Piştî rûdanên trawmayî mirov ji her alî ve ji hev dikeve û birîndar dibin. Lê bi taybetî ji aliyê hestan ve pir êş û janê dikişînin. Ji bo ku hestên wan ji nû ve bên geşkirin, divê têkiliyên wan, fikr û ramanên wan bi jiyanê, derdorê, heval û hogiran re dîsa bên girêdan.

Ji bo vê jî divê: Tevgera bejin û balê (masûlke, laş, ser, pî), ji aliyê hestan ve jinûvebiserxwevehatin, sererastkirina pergala xweparastinê û pergala fikr û ramanan, reftar û tevgerên çewt ji nû ve di ber çavan re bên derbaskirin û xebitandin.

Ji bo van tiştên: Berpirsiyariyên hindik û rindik bidin wan, gavbigav bi pêşde biçin û bi pergalî têkiliya di navbera malbatê û civakê de hêzdar bikin, têkiliyên mirovî piştguh nekin, heya ji we tê xurttir bikin, karûbarên ku jê hez dikin û yên li gorî wan bidin wan, wan nêzî hezkiriyên wan bikin. Ev ewlehî û baweriya wan hêzdartir dike, pêwendiyê ava dike û geş dike. Bi wan re lîstikên ku jiyanê bi wan xweş dike û hestan geş dike bilîzin. Di rewşa trawmayî de wan bi tenê nehêlin û bêyî dê û bavên wan tevnegerin. Di bertekên çewt de (êrîşkarî, ken û girî, hêrsbûn, lerz, tirs, saw, veciqandin, qêrîn, hewar) bi aramî tevbigerin û jibîr nekin ku ev bertek bertekên xwezayî ne.

Bi vî awayî stembarê trawmayê bi tena serê xwe namînin û xwe bêxwedî hest nakin. Ev jî hêzdariyê dide berxwedana wan ya li hemberî rûdanên trawmayê. Qeweta xwe ya laş, bejin û bal, fikr û raman û mêjî winda nakin û dev ji xwe bernadin. Li xwe û li derdora xwe guhdarî dikin. Rade û rêjeya stresa wan kêm dibe. Xwarin, vexwarin û xewnên wan bi pergal dibin.

Ji bo çareseriya rûdanên trawmayî hin pêşniyarî ji bo malbatan li Kurdistanê

Lêkolîneran bi taybetî li ser malbatên ku bi nûşiyanî (resilience) li hemberî rûdanên trawmatîk li ber xwe dabûn darxistin. Di vê xebata xwe de gelek cureyên nûşiyaniyê ferq kirin. Di encama xebata xwe de taybetiyên nûşiyaniya van malbatan wisa rêz kirine:

1. Pejirandina rewşa trawma û stresê

Pejirandin (acceptance) û qebûlkirina rewşa trawmatîk ji bo guhertin û sererastkirina rûdanên xeter hêz û qewetê dide mirovan. Di xebata lêkolîneran de jî hate dîtin ku ew malbatên li hemberi rûdanên trawmatîk nûşiyan bûne xwe pirsgirêkên xwe red nekirine, bêhtir rewşa xwe pejirandine û li hemberî wê tekoşiyane. Jixwe nepejirandîn bi kêrî tiştekî nayê, ji bilî stresê pêve.

2. Çareserî û tevgera bi hev re

Ji bo ku pêwendiya di navbera malbatê bi hêztir û qewettir bibe divê malbat bi hevre li rê û rêçikên çareseriya pirsgirêkan bigere. Divê li şûna ku li sûcdarekî bigere, li çareseriya pirsgirêkên xwe û yên malbata xwe bigere. Ev malbat dê bêhtir li ser çareseriyan bifikire û demên xwe bi pirsên "çi", "çima" û "ji bo çi" derbas neke. Malbatên bi vî awayî serê xwe bi xem û xemgîniyê naêşînin, li şûna stresê li çareseriyên bêhnfirehiyê digerin. Ev jî rêya wan a nûşiyaniyê vedike. Hêrs, êrîşkarî, qehr û bac çareseriya pirsgirêkan hêsantir nake.

3. Yekîtî û dilgermiya nav malbatê

Malbat ji bo ku ji xwe re rêyeke nû peyda bike û nêrînek nû biafirîne, bi fikr û ramanên erênî (positive) bi derdora xwe re dikeve têkiliyê. Ev jî di nav malbatê de yekitî û dilgermiyekê ava dike. Bi vî awayî endamên malbatê bi nêrîneke xweşbînî li hevdu mêze dikin, nêzî rûdanan dibin û alîkariya hevdu dikin. Ji "xwezî"yê dûr dikevin (xwezî ev nehata serê me, xwezî me wisa nekira).

4. Di nav malbatê de danûstandineke zelal heye

Di nava malbatên wisa de xwe-îzolekirin (self-isolation) tuneye. Hezkirin û hevgirtin di nava endamên malbatê de heye. Ev hezkirin û hevgirtin hêza xwe ji têkiliyên eşkere û zelal distîne. Jixwe di hin lêkolînan de jî derketiye holê ku têkiliya eşkere û bi dilgermî ji stresê re derman e. Ev jî dilgermî û hezkirina nav malbatê xurt dike û pêwendiyên wan bi hêztir dike.

Pir caran hin malbat piştî rûdanên trawmatîk ji bo ku zarokên xwe ji bandora rûdanan biparêzin wan dişînin cem nas û dostên xwe. Bi vî awayî bandora rûdanê kêm nabe, berovajî dibe ku bandora wê zêdetir bibe. Bi taybetî zarokên ku temenê wan biçûk li teniş̧ta dêûbavên xwe bimînin wê ji bo wan hîn çêtir be. Lewre ewlebûn û baweriya zarokan di nav malbatê de bi hêztir e.

5. Li gorî rewşa malbatê hewcedarî tê hilbijartin

Danûstandina eşkere û zelal, fêmkirina rewşê û hewcedariyên malbatê hêsantir dike. Ew malbatên ku bi vî awayî tevdigerin bi hêsanî û bi asayî dikarin bi rûdanên trawmatîk û bi stresa trawmayê re têbikoşin.

Endamên malbatê hestên xwe û hewcedariyên xwe bê tirs û saw bi zelalî radixin berçavan. Ev bi rêya lihevguhdarîkirinê derdikeve holê. Endamên malbatê yên ku zor û zehmetiyan dikişînin, bi xêra van danûstandin û hewcedariyan hayê wan ji wan çêdibe.

Carinan jî endamên malbatê ji bo demeke kin divê hin çareseriyan bibînin. Weke bikaranîna dermanên hiş̧bir. Ev dermanên wisa dibe ku ji bo demeke kurt bi kêrî hin tiştên werin, lê ji bo demeke dirêj dibe ku rê li ber tilyakê (addiction) (cixare, araq, esrar, eroîn, ekstazî) vekin. Bi vî awayî arîşeyên pirsgirêkên wan xirboqî dibin.

Hin malbat hene ku nizanin dê çawa li hemberî rûdanên trawmatîk tevbigerin û nizanin ku dê çawa alîkariyê bixwazin. Di rewşên wisa de rol û alîkariya derûnnas (psychologist) û derûnbijîş̧k (psychiatrist) pir girîng e.

6. Di navbera endamên malbatê de ewlebûn û bawerî heye

Endamên malbatê ji bo ku bi hêsanî û bi rastî danûstandinê bikin, divê bi dilrehetî bikaribin li hevdu ewle bibin û ji hevdu bawer bikin. Ji bo vê jî divê di navbera wan de têkiliyên nazdar û dilgerm hebin. Rê û rêbazên tund û zext ên ku berê di nava malbatê de hebûn û piştî rûdanên trawmatîk berdewam bûbin, dibe ku rewşa malbatê girantir bike.

Li hemberî vê rewşê, danûstandinên nazdar, lêgerînên alîkariyê, berxwedanên li hemberî pirsgirêkan, hilbijartinên hewcedariyan û karûbarên hevpar têkilî, ewlehî û baweriyên nav malbatê hêsantir dikin.

7. Ji bo siberojê bi hêvî ne û nêrîneke wan a erênî heye

Ji bo ku di nav endamên malbatê de ewlehî û bawerî bi hêsanî bê avakirin û were sazkirin, divê ji bo sibêrojê hêviyeke erênî bê çêkirin. Rûdanên trawmatîk çiqasî erjeng û dijwar bin jî divê endamên malbatê ji bo siberojên xwe bi hêvî bin. Li Kurdistanê, her çend rewş pir dijwar e jî hêviya azadî, serbixweyî û jiyaneke ewle divê her dem zindî bimîne.

Lewre bêhêvîbûn zerar û ziyanê dide reftar û tevgerên mirovan. Di malbateke bipergal de dilgermî û pejirandineke bê şert û merc heye. Têkilî û pêwendiyên dêûbavan bi zarokan re her dem xweş in. Bêhêvîbûn û nêrînên neyînî qet nayên dîtin.

Parastina zarokan ji rûdanên trawmayî û alîkariya wan

Ji bo ku hêz û qeweta berxwedanê bi zarokan re hebe û li hemberî rûdanên ku tirs û sawê bi zarokan re çêdikin bi ser kevin, divê zarok li hemberî rûdanên trawmatîk bi hêsanî li berxwe bidin. Ev hêz û qewet bi alîkariya malbat û derdorê ava dibe. Piştî rûdanên erjeng û dijwar di dilên zarokan de tirs û saw çê dibe. Ev tirs û saw bi fikr û ramanan dê yan kêm bibin an jî wê zêdetir bibin.

Ji bo ku ev tirs û sawa dil zêde nebe: Bê şert û merc zarokên xwe bipejirînin, ji wan hez bikin û li wan guhdarî bikin. Zûbizû biryarên xwe nedin. Zextên giran li ser bîr û baweriyên zarokan nekin. Divê zarok bi xwe bawer bin û bikaribin xwe kontrol bikin. Ev ji bo tendirustiya wan ya derûnî pêwîst e. Ji bo ku zarok bi xwe bawer bin di tevger, rê û rêbazên xwe de hevgirtî bin. Bila gotin û kirinên we mîna hev bin. Li şûna zarokan pirsgirêkên wan çareser nekin. Heger ew nikarîbin çareser bikin jî hûn tenê rê û rêçikên çareseriyan fêrî wan bikin. Dûvre jî alîkariyên xwe amade bikin. Her tiştên xweş rê li ber xweşiyê venakin. Ku malbat ji van xweşiyan re ne amade be dibe ku ev bibin nexweşî.

Carinan bêdengî û carinan jî deng bi kêrî gelek tiştên tê. Di rewşên wisa xerab de ji rabirdûyê zêdetir li ser dahatûya wan biaxifin. Bernameyên xwe li gorî vê çêbikin. Wan ji alîkariyên civakî bêpar nehêlin. Têkiliyên bi heval, dost û hogiran re berdewam bikin. Bi qerf û henekan dilê wan xweş bikin. Li ser metodên aramî û xweşbiniyê serê xwe biêşînin. Li rê û rêçikên fikr û ramanên xweş û geşiyê rawestin. Bi nêrînên erênî xebatan bikin. Saw û taswasiyan bi xwe re çênakin. Lîstikên ku derûniya mirovan aramî dikin ji bîr nekin, weke derûnşano (psychodrama) û lîstikên ku derûniya mirovan aram dikin.

Zarok ji bo çi naxwazin biaxifin

Piştî rûdanên trawmatîk dibe ku hin zarok nema biaxifin û bêdeng bimînin an jî bi zanebûn neaxifin û bêdeng bimînin. Di derûnnasiyê de em ji vê re dibêjin bêdengiya hilbijêr (selective mutism). Ku rewş li gorî dilê wan be û bixwazin dikarin biaxifin. Lê ji ber hin sedeman dibe ku bêdeng dimînin.

Dibe ku zarok: Xwe bi vî awayî li hemberî derve diparêzin. Naxwazin ku li ser jiyana xwe ya taybet biaxifin. Fêrî axaftina li derveyî malbatê nebûbin. Nizanin dê çawa şîroveya hestên xwe bikin û kul û derdên xwe bêjin. Ji ber tirs û sawa ku dê rûdanên trawmatîk dîsa werin serê wan û weke berê êş û janê bikşînin, bêdeng dimînin û naaxifin. Bi mirovên derdora xwe ewle nebin û dilê wan li wan kesan nerûne. Ji mirovên gihîştî bitirsin û bi wan bawer nebin. Bîr û baweriyên wan hilweşiya bin, nexwazin bi kul û derdên xwe derdora xwe xemgîn bikin. Xwebixwe dibêjin: "Gotin û negotina min tiştekî naguherîne."

Divê mirov cudabûna rewşa zarokan û taybetmendiyên wan ji bîr nekin. Zarok rengo rengo ne di her warî de, weke ku tê zanîn cîhan û fantaziyên zarokan ne hêsanin.

Piştî trawmayê têkilî û pêwendiyên bi zarokan re

Têkiliya bi zarokên ku rûdanên erjeng û dijwar derbas kiribin re ne hêsan e. Kar û barekî giran e û pisporî jê re divê. Bi van zarokên ku li hemberî bertekên derve hesas û nazdarbûne re, têkiliyeke çewt an jî axaftineke ne li rê dikare her tiştî serobino bike. Lê axaftineke bi zanyarî ku ji aliyên pisporên trawmayê ve bê kirin dibe ku gelek tiştên di jiyana zarokan de biguhere.

Bi van zarokan re danûstandineke rast: pejirandina hestên zarokan li ser rûdanan êş û jana wan siviktir dike. Ev jî ji bo çareseriyê dibe destpêk e. Bi parvekirina hestên xwe re zarok xwe bêhtir baş û aram hest dikin. Bi vî awayî dikarin li ser rûdanan bi zanebûn bifikirin û ji xwe re rê û rêçikên nû biafirînin. Ev jî nêrîneke erênî di fikr û ramanên wan de dê çêbike.

Bi têkiliyê re zarok ferq dikin û dibînin ku weke wan hin kesên din jî hene û tiştên nebaş hatine serê wan jî. Ew jî xemgînbûne, giriyane, hêrsbûne.

BIKIN:

Ji dil bin û rast bin. Ji biryarên mirovan re rêzdar bin û wan rexne nekin. Bila hayê we ji pêşbiryar û ji pêşdarazê hebe û wan ji mêjiyên xwe biavêjin. Di serê sedê de mirov dibe ku alîkariyê nexwazin, lê dema ku xwestin jî rê û rêçikên alîkariyê pêşkêş bikin. Ji tiştên wan yên veşartî (xefî, mahremiyet) hirmet bigirin û veşartî bihêlin. Li gorî çand, temen, ziman û zayenda wan bi wan re têkiliyan deynin. Hêdî û fahmbar bi wan re biaxifin. Di têkiliyên xwe de nazdar bin û nelezînin. Bi baldarî guhdarî bikin. Li çavên wan binêrin. Di dema qerf û henekan de qerf û henekên xwe bikin. Ji bo fêmkirinê pirsan bipirsin. Bi tevgera xwe xwe bidin hîs kirin ku hûn li wan guhdarî dikin. Pêşniyarên rast bikin, bila pêşniyarên we di cih û di dema xwe de bin. Bi pirsên pêşvebûyî pirsan bipirsin. Bi hevdilî (empathy) û bi sebir tevbigerin. Bi dengekî nazdarî biaxafin û di axaftina xwe de nelezînin. Bila zimanê we xwerû û watebar be. Pêşniyarên rastî û rasteqînî bikin. Bila pêşniyarên we zelal bin. Bi zarokan re danûstandinan rûbirû bikin. Ku hewcedarî hebe li teniş̧ta zarokan rûnin. Divê mirov bi sinc û rewiş̧t, bi nirxdarî (ethics) tevbigerin.

NEKIN:

Axaftin û peyvê di nêvî de nebirin. Rexne nekin û kêm nebînin. Zêde neaxifin. Derheqê tu kesan de şîroveyan nekin. Bi gotinên mirovan nekenin û henekên xwe bi wan nekin. Gava ku hûn guhdarî dikin bi tiştekî din re mijûl nebin. Tenê bila bala we li ser axaftinê be. Ji tevgerên êrîşkar dûr bisekinin. Ji bo biryar û şîroveyan zorê nedin tu kesî. Hestên xwe neveşêrin. Berevaniyê nekin. Tenê guhdarî bikin. Dema ku yek giriya netirsin. Aram û dilrehet bin. Li ser peyv û gotinan gengaşiyê nekin. Wek yekî/ê alîkar têkiliyên xwe bi nebaşî bikarneyînin. Ji bo alîkariyên xwe diyariyan daxwaz nekin û ji wan qenciyan hêvî nekin. Agahiyên çewt, soz û peymanên ku hûn nikarîbin bi cih bînin nedin. Pesnên xwe û pesnên alîkariyên xwe nedin. Bi zorê alîkariyan pêşkeşî wan nekin. Bi tevgerên xwe wan bêhizûr û bêkêf nekin. Serpêhatiyên mirovan bi kesî re parvenekin. Ji ber tevger û hestên mirovan wan rexne û tawanbar nekin. Ji tiş̧tên wan yên veşartî hirmet nebigin.

Taybetiyên kesên ku li hemberî rûdanên trawmayî hêza berxwedana xwe winda nakin

Pisporên trawmayê li ser kesên ku li hemberî rûdanên erjeng û dijwar (erdhej, şer, qeze, destdirêjî mirin, windayiyên jiniş̧kave) li berxwe didin û hêz û hêviya xwe diparêzin lêkolînan dikin. Di encamên lêkolînên xwe de ev taybetiyên hevpar dîtine:

Bi xwe bawer in, bandorên rûdanan çiqas mezin bin jî hêviyên xwe ji pêşerojê qut nakin. Her dem bi fikr û ramanên erênî li pirsgirêkên xwe dinêrin. Bi hêzên xwe yên serkeftinê bawer in. Rûdanan di serê xwe de biçûk an mezin nakin û bi serbestî difikirin û tevdigerin. Di têkiliyên xwe û di danûstandinên xwe de bi nêrînên erênî tevdigerin. Di kar û barên xwe de birêkûpêk in. Di pêwendî û têkiliyên xwe de bi rasteqînî tevdigerin. Fikr, raman û gotinên xwe bi zelalî vedibêjin. Hirmetê didin fikr û ramanên kesên din. Bi plansazî karûbarên xwe dikin û bi sebir in. Bi hevdilî (empathy) li kesên din guhdarî dikin. Di her rewşê de ji bo jiyanê armancên wan yên cuda hene.

Trawma û êş û janên ku zarokên kurdan dikişînin ne tenê êş û janên takekesî ne, ew êş û janên neteweyekî ne ku ji sedsalan ve li hemberî înkar, dagirkerî û zulman berxwedanê dike. Ji ber vê, çareseriya trawmayê divê hem li ser asta takekesî hem jî li ser asta civakî û neteweyî were kirin. Parastina zimana kurdî, çanda kurdî, nasnameya kurdî û hêviya azadî û serbixweyî ji bo zarokên me girîng e. Ev zarok ne tenê stembarên trawmayê ne, ew însan in ku dê dahatûya gelê me ava bikin. Ji ber vê divê em bi baldarî, bi hezkirin, bi hêvî û bi fikrên erênî wan biparêzin û alîkariya wan bikin.

Encam

Zarok û ciwanên kurdan di sedsala me de di bin bandora trawmayeke kûr de dijîn. Şer, dagirkerî, êrîşên hewayî, bombebaran, koçberî û penaberiya zoraki bandoreke neyînî li ser geşbûna wan ya derûnî, hestî, civakî û fikrî dihêle. Van zarokan di jiyana xwe de êş û janên mezin dîtine: windakirina dêûbav û endamên malbatê, tunebûna mal û warê, dûrketina ji dibistan û perwerdeyê, jiyana di bin zextên civakî û siyasî de.

Bandorên trawmayê li ser zarokên kurdan ne tenê li ser asta takekesî xuya dibe, lê li ser asta neteweyî jî bandoreke domdar heye. Ev zarok ku îro di bin bandora trawmayê de ne, dahatûya gelê kurd ê ava bikin. Ji ber vê, alîkariya derûnî, piştgiriya civakî û parastina mafên wan ên bingehîn ne tenê erk û berpirsiyariyeke mirovî ye, lê hewcedariyeke neteweyî ye jî.

Lêkolîn û tecrûbeyên cîhanî nîşan dide ku zarok û ciwan dikarin ji bandora trawmayê rizgar bibin û jiyaneke siruştî bijîn, lê ji bo vê jî hewcedariya wan bi ewlehiyê, baweriyê, hezkirin, guhdarîkirinê û alîkariya pisporî heye. Malbatên ku di nav de yekîtî, dilgermî, danûstandineke zelal û hêviya erênî heye dikarin zarokên xwe ji bandorên kûr ên trawmayê biparêzin.

Li Kurdistanê, ji ber ku şer û pevçûn berdewam in û rûdanên trawmayî dubare dibin, hewcedarî bi alîkariya domdar û saziyên pispor ên trawmayê heye. Pêwîst e ku rêxistinên navnetewî, rêxistinên mafên mirovan, civata navnetewî û hemû hêzên demokratîk li hemberî van rewşên erjeng bêdeng nemînin û ji bo parastina zarok û ciwanên kurdan, ji bo mafên wan ên bingehîn û ji bo dahatûyeke bi hêvî kar bikin.

Her wisa, girîng e ku nasname, ziman, çand û dîroka kurdî di pêvajoya alîkariya derûnî de bê parastin û bi hêzdar bê kirin. Lewre ev hêman ji bo zarok û ciwanan ne tenê nasnameya wan a takekesî ye, lê bingeha jiyana wan a hevpar û neteweyî ye jî. Hêviya azadî, serbixweyî û jiyaneke bi hêvî divê her dem di dilên zarok û ciwanên kurdan de zindî bimîne.

ÇAVKANÎ

1. Davison, G.C. & Neale, J.M. - Abnormal Psychology
2. Ainsworth, M. - Attachment Theory - http://www.simplypsychology.org/mary-ainsworth.html
3. War Trauma Foundation - www.wartrauma.nl
4. Coalition to Stop the Use of Child Soldiers - www.childrenandwar.org
5. International Society for Traumatic Stress Studies - www.trauma.org
6. National Child Traumatic Stress Network - www.nctsn.org
7. World Health Organization (WHO) - Psychological First Aid for Trauma Victims
8. UNICEF - Reports on Impact of War on Children
9. Van der Kolk, B.A. - The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma
10. Herman, J.L. - Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence

Termên Sereke

Trawma (Trauma) Rûdanên erjeng, dijwar û giran ên ku ji niş̧ka ve çê dibin û gef û tehdîd li jiyana mirovan dikin. Ev rûdan êş û janeke mezin li derûniya mirovan dihêlin û pergala xweparastina wan tarûmar dike. Mînak: şer û pevçûn, êrîşên hewayî, bombebaran, qezayên giran, destdirêjî mirin, koçberî û penaberiya zoraki, erdhej.

Rûdanên Trawmayî (Traumatic Events) Ew serpêhatiyên ku mirov rasterast an jî bi rêya dîtin û bihîstinê pê re rûbirû dimîne û bandoreke kûr li ser derûniya wan dihêle. Van rûdanan dikarin jiyana normal a mirovan têk bidin û birînên domdar li ser derûniyê bihêlin.

Stembarên Trawmayê (Victims of Trauma) Ew kes û mirovên ku rûdanên trawmayî hatine serê wan û di bin bandora van rûdanan de dijîn. Ev mirov hewcedariya alîkariya derûnî, tendirustiyê, civakî û aborî hene.

NSPT - Nexweşiya Stresê Ya Piştî Trawmayê (PTSD – Post-Traumatic Stress Disorder) Nexweşiyeke derûnî ye ku piştî rûdaneke trawmayî derdikeve holê. Nîşaneyên wê: jinûvebîranîna rûdanê bi awayekî tîr û tûj, kabûs, tirs û saw, hêrs û êrîşkarî, bêaramî û xemgînî, dûrketina ji civakê, pirsgirêkên xewê, hestên bêçaretiyê. Ev rewş ji sê mehan zêdetir didome û hewcedariya alîkariya pisporî heye.

Stresa Tîj (Acute Stress) Bertekên ku di navbera du rojan û mehekê de piştî rûdanek trawmayî derdikevin holê. Ev bertekên xwezayî ne û bi gelemperî di demeke kurt de sivik dibin. Mînak: tirs, xemgînî, girî, bêaramî, pirsgirêkên xewê. Ev rewş normal e û pêwîstiya dermanan an alîkariya giştî nake.

Stresa Domdar (Chronic Stress) Gava bertekên trawmayê ji sê mehan zêdetir berdewam dikin û mirov nikare li jiyana xwe ya normal vegere. Ev rewş hewcedariya alîkariya pisporî ye û dibe ku bi derman û derûnterapiyê (psychotherapy) bê çareserkirin.

Derûntrawma (Psychotrauma) Birînên derûnî yên ku ji ber rûdanên erjeng li ser mirov dimînin. Ev birîn bandor li ser jiyana rojane, têkiliyên civakî, fikr û raman, hest û tevger û geşbûna derûnî dike. Derûntrawma dikare hemû jiyana mirov tesîr bike.

Bertekên Xwezayî (Normal Reaction) Ew bertek û hestên ku hemû mirov piştî rûdaneke trawmayî nîşan didin. Mînak: tirs, şerm, xemgînî, hêrs, girî, bêaramî, pirsgirêkên xewê. Ev bertekên siruştî ne û ne nîşaneya nexweşiyê ne. Her mirov li hemberî rûdanên erjeng bi vî awayî bertek nîşan dide.

Lêveger (Flashback) Jinûvejiyîna rûdanê di hiş û mêjiyê mirov de bi awayekî zindî û tîr. Mirov weke ku dîsa di nav rûdanê de ye hest dike û hemû tirs û sawa wê rojê vedigere. Deng, bîhn, wêne yan jî têkiliyên din dikarin lêveger bi xwe re bînin. Mînak: zarokên kurdan dengê firokeyên şer dibihîzin û weke ku bombebaran dîsa dibe hest dikin.

Rev û Dûrketın (Avoidance) Dûrketina ji her tiştê ku rûdanê tîne bîra mirov. Cihên rûdanê, mirovên pê re girêdayî, axaftin li ser rûdanê, bîranînên rûdanê. Ev yek ji nîşaneyên NSPTê ye. Mirov hewl dide ku her tiştê ku wê rûdanê bîne bîra wî/wê dûr bixe.

Jinûvebîranîna Trawmayê / Dubaretrawmatîzebûn (Re-traumatization) Dema mirov careke din di bin bandora rûdanê de dimîne yan jî rûdanek nû derdikeve holê ku bîranînên kevin radixe. Ev rewş êş û jana rûdana berê dîsa zindî dike. Li Kurdistanê, ji ber ku êrîş û şer dubare dibin, zarok gelek caran ji nû ve trawmatîze dibin.

Bêdengiya Hilbijêr (Selective Mutism) Dema zarok an mirov piştî rûdanek trawmayî bi zanebûn naaxifin. Ev ne ji ber ku nikarin biaxifin, lê ji ber tirs, saw, şerm yan jî ji bo xweparastinê vê rêyê hildibijêrin. Zarok li cem hin kesan an jî li hin cihan diaxivin, lê li cihên din bêdeng dimînin.

Derûnterapîst (Psychotherapist) Ew pisporên derûnî yên ku alîkariya kesên bi trawmayê re dikin. Divê van kesan perwerde û zanyariya taybet li ser derûntrawma, derûnterapî û rêbazên çareseriyê hebe. Derûnterapîst dikare derûnnas (psychologist), derûnbijîşk (psychiatrist) yan jî karkerê civakî be.

Derûnterapî (Psychotherapy) Çareseriya derûnî ya bi axaftin, guhdarîkirinê û rêbazên taybet. Ji bo kesên ku di bin bandora trawmayê de ne ev rêya sereke ya alîkariyê ye. Cure û awayên cuda hene: derûndermaniya danûstandinê, derûndermaniya livgerînê, derûndermaniya girêdanê, derûndermaniya hiş û tevger (sensorimotor psychotherapy).

Hevdilî (Empathy) Têgihiştina hestên kesekî din û xwe danîna cihê wan. Ji bo alîkariya derûnî pir girîng e ku mirov bi hevdilî li stembarên trawmayê guhdarî bike. Hevdilî tê wê wateyê ku mirov bi kul û derdên kesekî din hest bike û li gorî wan tevbigere.

Nêrînên Erênî / Xweşbînî (Positive Outlook) Bi hêvî û xweşbînî li jiyanê û siberojê mêzekirin. Ev yek ji bo serkeftina li hemberî trawmayê pir girîng e. Nêrînên erênî dibe ku jiyana mirov biguherîne û rêya sazkirina ji nû ve veke.

Nûşiyanî / Hêza Berxwedanê (Resilience) Hêza mirovan a ku dikare li hemberî rûdanên dijwar li ber xwe bide û ji wan rizgar bibe. Malbat û mirovên ku taybetiyên nûşiyaniyê bi xwe re hene zûtir ji bandora trawmayê derdikevin û dikarin jiyaneke normal bidomînin. Nûşiyanî ne tenê taybetiyeke takekesî ye, lê taybetiyeke civakî û çandî ye jî.

Yekîtî û Dilgermî (Unity and Compassion) Di nav malbatê de hevgirtin, hezkirin û hevpiştgiriya bi hêz. Ev yek ji bo berxwedana li hemberî trawmayê bingehek girîng e. Malbatên ku di nav de yekîtî û dilgermî heye dikarin bêhtir li hemberî dijwariyê li ber xwe bidin.

Ewlebûn û Bawerî (Safety and Trust) Hesta ewlehiyê û baweriya bi mirov û derdorê. Ji bo kesên bi trawmayê re ev destpêka her alîkariyê ye. Bê ewlebûnê mirov nikare xwe ji nû ve ava bike. Ewlebûn hem ewlehiya laşî ye (bê êrîş û xeter) hem jî ewlehiya derûnî ye (hesta aramiyê û ewlebûnê).

Depresyon (Depression) Xemgîniya domdar, bêhêvîbûn û windabûna eleqeyê ji jiyanê. Yek ji encamên NSPTê ye. Nîşaneyên merazîbûnê: xemgînî, bêhêvîbûn, windabûna eleqeyê ji tiştên berê bi kêf, xwarin û vexwarina kêm yan zêde, xewa kêm yan zêde, hestên bênirxitiyê, fikrên mirinê.

Êrîşkarî (Aggression) Hêrs û tundiya bê serûber. Gelek caran piştî trawmayê weke bertek derdikeve holê. Mirov nikare hêrsa xwe kontrol bike û bi awayekî tûj bertek nîşan dide. Êrîşkarî dikare berê xwe bide endamên malbatê, hevalan yan jî xwe.

Kabûs (Nightmare) Xewnên xerîb û tirsdar ên ku rûdanê an jî xeteriyê dubare dikin. Yek ji nîşaneyên NSPTê ye. Zarok gelek caran bi şev ji kabûsan radibixêvin, digirîn û naxwazin dîsa bixevin.

Diltepînî (Panic) Tirsa zû û dijwar a ku bi ricifandina dil, hilmtengî, lerz û hesta mirinê re tê. Dibe ku ji ber rûdanên trawmayî derkeve holê. Di dema diltepînê de mirov hest dike ku dê bimire yan jî kontrola xwe winda bike.

Xweîzolekirin (Self-isolation) Dûrketina ji mirov û civakê, bi tenê jiyan. Piştî trawmayê gelek kes xwe îzole dikin ji ber ku naxwazin bi kul û derdên xwe kesî xemgîn bikin yan jî bi mirovên ewle nabin. Xweîzolekirin rewşa mirov girantir dike.

Derûnşano (Psychodrama) Rêbazeke çareseriyê ye ku bi lîstikê, şano û tevgerê mirov dikare hestên xwe derbixîne û rûdanên tarûmarkirî çareser bike. Bi taybetî ji bo zarok û ciwan pir kêrhatî ye.

Pejirandin (Acceptance) Qebûlkirina rewşê weke ku ye. Gava yekem a çareseriya trawmayê pejirandina wê ye, ne înkarkirin. Dema mirov rewşê pejirandibe dikare dest bi kar û xebatan bike ji bo guhertin û çareseriyê.

Bengî, Tilyak (Addiction) Girêdana bi madeyên xerab re weke araq, esrar, eroîn, ekstazî, tablet, cixare. Gelek kes piştî trawmayê dest bi van madeyan dikin ji bo êş û jana xwe kêm bikin, lê ev pirsgirêkan girantir dike û sazkirina ji nû ve dijwartir dike.

Tawanbarî  (Guilt) Hesta ku mirov xwe ji bo rûdanê berpirsiyar digire. Gelek kesên bi trawmayê re xwe tawanbar hest dikin her çend ev ne rastî be jî. Mînak: zarok hest dike ku "heke ez wisa nekira wê ev neyê serê me."

Baldarî (Concentration) Hişyarî û bala xwe dayîna tiştekî. Piştî trawmayê baldarî kêm dibe û mirov nikare bala xwe bide kar, xwendin yan jî axaftinê. Ev rewş bi taybetî di dibistanê de pirsgirêk ji zarokan re çêdike.

Bîr (Memory) Bîranîn û bîratiyê. Piştî trawmayê bîr dibe ku ne baş bixebite. Hin tiştên mirov bi zelalî bi bîr tîne (rûdana trawmayî), lê hin tiştên din ji bîr dike (bîranînên berê, agahiyên nû).

Înkar (Denial) Qebûlnekirin û redkirina rastiyê. Hin mirov piştî rûdanên erjeng rûdanê qebûl nakin û weke ku tune ye tevdigerin. Înkar ji bo demeke kurt dikare alîkariyê bike, lê ji bo demeke dirêj zerar dide.

Hêvî (Hope) Baweriya bi dahatûyeke çêtir. Hêvî ji bo sazkirina ji nû ve û jiyana bi hêvî pir girîng e. Bêhêvîbûn dikare bibe sedema merazîbûnê û fikrên xwekuştinê.

Nasname (Identity) Zanîn û têgihiştina hebûn û xwebûna xwe: Ez kî me? Ji kîjan gel, ziman, çand, dîrokê me? Bi taybetî ji bo ciwan û zarokan nasname pir girîng e. Li Kurdistanê, nasname hem nasnameya takekesî ye hem jî nasnameya neteweyî ye.