DERIYÊ DERÛNNASIYÊ (Hişmendî, Ziman û Xwebûn)

KURTE (ABSTRACT)

Ez ê di vê gotarê de hewl bidim ku têgehên bingehîn ên derûnnasiyê (psychology) û derûnkolîneriyê (psychoanalysis) bi rêkûpêkî rave bikim. Di vê çarçoveyê de, têgeh û ramanên wekî hişmendî (consciousness), derhişî (unconscious), xwebûn (self), ziman, trawma (trauma) û azadî (freedom) vekolim. Mebesta vê gotarê ew e ku xwendevan bi rêya zanistî û edeban bigihîje têgihiştineke kûrtir a jiyana derûnî ya mirovî. Gotar, hem çarçoveya bîrdozî (teorîk) ya derûnnasiya klasîk û nûjen vebihewîne, hem jî têgihiştineke pratîkî pêşkêş dike. Bi awayekî taybet, girîngiya zimanê dayikê (mother tongue) di avabûna derûnê de, rola derhişiyê (unconscious) di reftar û tevgera mirovî de û têkiliya di navbera trawma û bîranînê de bên nirxandin.

 

Destpêk

Derûnnasî (psychology) zanisteke ku hemû aliyên jiyana mirovî vekolîn dike: hest, raman, reftar, tevger û têkilî. Ji Freud heya Jung, ji Lacan heya Erikson, her yek ji van rave û şirovekarên mezin in, hewl danin ku deriyê ji sirên derûna mirovî vekin. Lê ya rastîn ew e ku derûn — wekî deryayeke kûr — qet bi têkûzî nayê zanîn. Em tenê li ser rûyê wê digerin/diçin û tên.

Di vî warî de, du têgeh ji her tiştî girîngtir in: hişmendî û derhişî. Hişmendî giraveke biçûk e di deryaya mezin a hiş(mend) de — tenê beşeke biçûk a tiştê ku em in. Derhişî (unconscious) jî wekî binê ava qeşayê, mezin û kûr e û jiyana me bi awayekî nepenî birêve dibe. Çawa ku Freud ragihand: heta ku mirov derhişiya xwe hişmend (conscious) neke, ew ê jiyana wî birêve bibe û mirov ê her bêje; 'şens û qeder'.

Hişmendî (consciousness) giraveke biçûk e di deryaya mezin a hiş de. Derhişî, gelekî mezintir e ji hişmendiyê.

Armanc û mebesta vê gotarê ew e ku têgehên sereke yên derûnnasiyê — bi taybetî yên derûnkolîneriyê — bi zimanekî zanyarî û lê têgihîştbar pêşkêş bike. Lêkolîna me li ser çar qonaxên sereke tê avakirin: (1) hişmendî û derhişî, (2) trawma û bîranîn, (3) ziman û derûn, (4) xwebûn û nasnameye. Di dawiyê de, têkiliya di navbera azadî, mirin û wateyê de jî tê nirxandin.

Hişmendî, Binhişî û Derhişî: Avahiya Sêgoşeyî ya Hiş

Modela Sêalî ya Freud

Sigmund Freud (1915) modela xwe ya navdar a hiş li ser sê asoyên cuda ava kir: hişmendî (consciousness), binhişî (subconscious) û derhişî (unconscious). Ev sê aso ne qatên veqetandî ne, lê xaneyên girêdayî yên heman dezge û saziyê ne. Freud vê avahiyê bi diyarde û metafora qeşayê nîşan da: beşeke biçûk li jorê avê xuya dike — ev hişmendî ye — lê beşa mezin û girîng di binê avê de ye, penî û nepenî — ev derhişî ye.

Di navbera van her duyan de binhişî (subconscious) wekî deriyekê xizmet dike. Binhişî deriyê di navbera hişmendî û derhişiyê de ye — cihê ku bîranîn û ramanan ji yek alî ber bi aliyê din ve derbas dibin û cihê ku gelek caran sersaxî û pêşhestên me jî xwe lê nîşan didin.

Derhişiya Hevpar (Collective Unconscious) û Jung

Carl Gustav Jung (1969) têgeha derhişiya hevpar (collective unconscious) geş û pêşxist. Li gorî Jung, derhişî ne tenê ya takekesane (personal) ye — beşek jê mîrateya giştî ya hemû mirovahiyê ye. Ev beş bi sembolên arketîpî (archetypal symbols) wekî mîr, pîr û dayik tijî ye û di rêveçûna xewnên mirovî de xwe dide xuyakirin. Derhişiya takekesane (personal unconscious) û derhişiya hevpar (collective unconscious), her du jî bi metafora qeşayê tên nîşandan: beşek li jorê avê ye û beşek mezin di binê avê de ye.

Ji bo vê yekê, derhişiya hevpar ne dijminê me ye — ew xezîneya veşartî ya me ye. Ew ê ku derhişiya xwe nas dike, hebûn û xwebûna xwe nas dike. Hêza rastîn a mirov ne di hişmendiyê de, lê di derhişiyê de ye. Şoreşa rastîn ne di hişmendiyê de ye, di derhişiyê de ye.

Hişmendî (consciousness) wêneyeke ku dikare li ser xwebûna xwe bifikire/birame. Derhişî, dil û derûna rastîn a mirovan e.

Mekanîzmayên Berevaniyê (Defense Mechanisms)

Mirov ji bo parastina xwe li hember êşên derûnî, mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) bi kar tîne. Ev mekanîzma — wekî tepisandin (repression), înkarkirin, rengvedan (projeksyon) û berzkirin (sublimation) e — ji bo parastina ezî (ego) û giyana mirov xizmetê dikin. Di nav wan de berzkirin (sublimation) mekanîzmaya berevaniyê ya herî bilind tê hesibandin, ji ber ku enerjiya kêrî neyê veguhezîne afirandineke pejirandî ya civakî.

Lê divê mirov zanîna ku di binê her berzkirinê (sublimation) de, loda qirêjiyeke derûnî heye. Radeya berzkirinê çiqasî bilind be, ewqasî jî ew lod bilind e — ji bo vê lodê veşêrin, mirov pesnê xwe dide û xwe mezin dike.

Trawma, Êş û Bîranîn: Laş Wekî Belgeyî

Trawma û Windabûna Bîranînê

Trawma (trauma) bi awayekî hêsan nayê pênasekirin. Ew ne bîrek jar e û ne jî rûdaneke dijwar a ku di bîranînê de dimîne. Trawma, wekî Van der Kolk (2014) ragihand, windabûna bîrê ye — rastiyeke ku nayê gotin, cihê ku ziman têk diçe û laş dest bi axaftinê dike. Trawma ew e ku mirov di wê rûdanê de bi tenê maye; û ev tenêbûn birîna derûnî ya rastîn e.

Bîrên trawmatîk (traumatic memories) ne wekî bîr-anînên siruştî kar dikin. Ew di laş de, di hest û bertekan de, di xewnan û gelemşeya rojane de dimînin. Ji ber vê yekê, laş ne tenê zindewer e — ew civakî ye jî û zimanê derhişiyê ye. Laşê me çîrokên me tomar dike û ev çîrok di her livînek de xwe dide xuyakirin.

Bêçaretiya Fêrbûyî (Learned Helplessness)

Martin Seligman (1972) têgeha bêçaretiya fêrbûyî (learned helplessness) pêşxist. Dema mirov di rûdanên dijwar de her gav têk diçe û hay jê tune ku dikare rewşê vebiguhere, wî fêr dibe ku bêçare be. Ev ne sedemeke fizîkî ye, lê derûnî ye — û dibe sedema pirsgirêkên derûnî yên kûr. Trawma bi gelemperî li ser bingehê vê bêçaretiyê xwe ava dike.

Êş bi xwe mirov nexweş naxe. Ya ku mirov nexweş dike, bersiva mirov a li hember êşê ye. Nexweşiya derûnî bi gelemperî ne pirsgirêk bixwe ye, lê bertekeke kûr a li hember rewşên jiyanî ye — û her bertekek peyameke veşartî hildigire nava xwe.

Trawma, ne hebûna rûdanê ye, lê tenêbûna mirov di wê rûdanê de ye.

Ziman û Derûn: Du Layên Heman Hebûnê

Ziman Wekî Jiyana Derûnî

Jacques Lacan (2006) ragihand ku kirde (subject) di zimên de ava dibe. Ziman ne amûreke ragihandinê tenê ye — ew xaniyê derûnê ye, nexşerêya jiyana hundurîn a mirov e. Mirov di ziman de hildiweşe û di ziman de xwe dibîne. Ji ber vê yekê, Lacan dibêje: ziman ne tebat e, lebat e.

Lev Vygotsky (1986) jî nîşan da ku raman bi zimên tê veguhêztin. Ger ziman xera bibe, raman jî xera dibe. Ziman cilê hiş û aqil e — peyv, amûrên hiş û aqil in. Ziman hêz û şiyana herî berz a şexsiyeta mirovan e û nexşe rêya çandê ye: ji te re dibêje bê ka xwediyê ziman ji kû hatiye û ber bi kû ve diçe.

Zimanê Dayikê û Derûn

Di derûnnasiyê de, zimanê dayikê (mother tongue) cihekî taybet digire. Ew ne tenê amûreke ragihandinê ye — ew bingeha derûnê ye. Mirov bi zimanê xwe tê pênasekirin û mirov bi zimanê xwe tê nasîn. Rastî ew e ku ziman nikare vebêje — lê dîsa jî rêya nêzîkbûna wê rastiyê ji nava ziman derbas dibe.

Ziman, hebûn û xwebûna zarokan ava dike. Lîstikên zarokan ne bêwate ne — ew xebata wan a herî rastgo ye. Di binê siya derhişiya dê û bavê xwe de, zarok derûn û nasnameya xwe ava dikin. Zarok, bavê ramana mirovan e.

Xwebûn, Nasnameye û Qeyranên Jiyanê

Xwebûna Rastîn û Sexte

Donald Winnicott (1960) navnîşa têgeh û têgeha xwebûna rasteqîn (true self) û xwebûna sexte (false self) pêş xist. Li gorî Winnicott, xwebûna sexte (false self) ji bo parastina xwebûna rastîn (true self) tê afirandin. Dema mirov rêzgirtina xwebûna xwe (self-esteem) wenda dike û bi rê jê re nabîne û dema hewcedariyên derveyî xwebûna rastîn asteng dikin, mirov ji xwe re xwebûneke sexte ava dike û maskeyekê li ser rûyê xwe datîne.

Ev durûtî ne bijartinek e — ew encama birînên narsîsîstîk (narcissistic wounds) e. Di binê her berzkirinê de qirêjî heye û di binê her maskeyê de birînek veşartî heye. Eziya me (ego) gelek xwebûn (selves) in, ne yek xwebûn — û jiyan têkoşîneke domdar e da ku xwebûna rastîn xwe bi xwe biparêze.

Qeyrana Nasnameyê û Geşedana Derûncivakî

Erik Erikson (1963) nîşan da ku qeyrana nasnameyê (identity crisis) di her qonaxeke jiyana mirovan de dibe û ev beşek ji geşedana derûncivakî (psychosocial development) ya siruştî ye. Di her qonaxê de mirov bi kêşe û gelemşeyeke derûncivakî re rûbirû dimîne — û encama wê gelemşeyê şêwaza nasnameya wî diyar dike.

Nakokiya venasînî (cognitive dissonance) mirov bêzar dike. Fêrbûna civakî (social learning) bi temaşekirinê ava dibe. Û bîrên sexte/derewîn (false memories) dikarin bi hêsanî werin afirandin — ev rastî girîngiya kûr a lêkolîna bîranînê nîşan dide.

'Ez'iya me gelek 'xwe'bûn (self) in, ne yek xwebûn e.

Bindestî û Azadî

Paulo Freire û Erich Fromm herdu jî nîşanî me dan ku mirov ji azadiyê (freedom) ditirse û hewl dide ku ji wê bireve. Bindest (the oppressed) di navbera arezû û xwesteka jiyanê (will to life) û tirsa ji serbestiyê (fear of independence) de dimîne. Ji bo mayînê (survival) bi serdestê xwe ve tê giredan û bi awayekî paradoksal, serdestê xwe weke xwediyê xwe dişopîne. Bindest xwe biçûk dixe û bi her awayî dixwaze bişibe serdestên xwe — lê di rastiyê de ev malxerabî ye.

Azadî, ne tenê mafek e — berpirsiyariyeke jî ye. Û azadiya mirov bi zanînê dest pê dike: mirovê nezan azad nabe. Ji ber vê yekê, xwe-nasîn ne lûks e, hewcedariyeke bingehîn a mirovî ye.

Mirin, Azadî û Wateyê: Bingehên Jiyana Mirovî

Rageşiya Hebûniyê û Mirin

Irvin Yalom (1980) nîşanî me da ku rageşiya hebûniyê (existential anxiety) ji zanîna mirina me tê. Mirin ne dijminê jiyanê ye — ew hêza jiyanê ye û wateya wê têr û tîjî dike. Jiyan û mirin hevdu têkûz dikin, ne dijminê hevdu ne. Di der û binê hişê xwe de, takekesek ji mirina xwe bawer nake — lê zanîna wê mirin mirov ber bi kûriya jiyanê ve dikşîne.

Dîntî (madness) jî carinan wekî şêwazeke rizgariyê ji cîhanek dîn tê dîtin. Serpêhatiyên psîkotîk (psychotic experiences), li gorî gelek nêrînên modern, beşek ji jiyana xwezayî ya mirovî ne — ne her gav nexweşî ne.

Wate Wekî Armanca Jiyanê

Viktor Frankl (1959) li ser esasê serpêhatiyên xwe yên çêtexana Nazi weşand ku armanca bingehîn a jiyanê wateya (meaning) wê bi xwe ye. Bextewarî ne tunebûna êşê ye — ew hebûna wateyê ye. Yê ku sedemeke wî ji bo jiyanê hebe, dikare hema hema her awayê jiyanê tehemûl bike.

Her tiştê mirov dikare jê were stendin, lê kes nikare azadiya wî û hilbijartina helwesta wî jê bistîne. Rûmet û heysiyet, ne bi pere tê kirîn, ne jî bi hêzê tê stendin. Rûmeta mirovan ne bi cil û bergên wî, lê bi helwestên wî tê pîvandin.

Yê ku sedemeke wî ji bo jiyanê hebe, dikare hema hema her awayê jiyanê tehemûl bike.

Encam

Di vê gotarê de min hewl da ku têgehên bingehîn ên derûnnasî û derûnkolîneriyê bi awayekî kurt û kurmancî pêşkêş bikim. Ji modela sêalî ya Freud heya derhişiya hevpar a Jung; ji trawma û bîranînê heya zimanê dayikê; ji xwebûna rastîn û sexte heya qeyrana nasnameyê — hemû ev têgeh bi hev ve girêdayî ne û jiyanek tevlihev û zengîn ava dikin.

Ya girîng ew e ku mirov bi jiyana derûnî ya xwe re rûbirû bibe û hewl bide ku xwe nas bike. Wekî ku tê gotin: mirovê ku xwe nas nake, nikare kesên din jî nas bike, û nikare jiyana wateydar bijî. Rêya vê naskirinê ji nava hişmendîkirina derhişiyê, têgihiştina zimanê laş û derûn, û qebûlkirina êş û trawma wekî beşên jiyanê derbas dibe.

Di dawiyê de, tiştê ku der nabe, dibe derd. Û şoreşa rastîn ne di hişmendiyê de ye — di derhişiyê de ye. Heta ku em derhişiya xwe hişyar nekin, em ê jiyana xwe wekî qediyayî bihesibînin; lê bi rastî jiyan dest pê dike dema em destpêka kûriya xwe dibînin. Her saxlem û bextewar bin.

Çavkanî:

Erikson, E. H. (1963). Childhood and society (2nd ed.). W. W. Norton & Company.

Frankl, V. E. (1959). Man's search for meaning. Beacon Press.

Freud, S. (1915). Repression. The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 141–158). Hogarth Press.

Fromm, E. (1941). Escape from freedom. Farrar & Rinehart.

Jung, C. G. (1969). The archetypes and the collective unconscious (R. F. C. Hull, Trans.; 2nd ed.). Princeton University Press.

Lacan, J. (2006). Ecrits: The first complete edition in English (B. Fink, Trans.). W. W. Norton & Company.

Seligman, M. E. P. (1972). Learned helplessness. Annual Review of Medicine, 23(1), 407–412. https://doi.org/10.1146/annurev.me.23.020172.002203

Van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.

Vygotsky, L. S. (1986). Thought and language (A. Kozulin, Trans.). MIT Press.

Winnicott, D. W. (1960). Ego distortion in terms of true and false self. The maturational process and the facilitating environment (pp. 140–152). International Universities Press.

Yalom, I. D. (1980). Existential psychotherapy. Basic Books.

FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ

Termên Sereke

Glossary of Key Terms in Psychology & Psychoanalysis

Hişmendî	(Consciousness)	Hiş
Pênase: Hêz û şiyana mirov a zanîn, fêm û têgihiştinê ya bi xwe re ye. Ew qada ku mirov hest, raman û serpêhatiyên xwe di wê de hişyar hîs dike. Hişmendî wekî rojavayeke biçûk e li ser deryaya kûr a hiş — beşeke piçûk, lê ronahîdar.
Mînak: Dema mirov zanibe ku êşekê dibîne û ji wê êşê hay hebe, ev hişmendî ye. Lêbelê gelek biryar û tevger ji derveyî vê qadê, ji derhişiyê, tên.

 

Binhişî	(Subconscious)	Hiş
Pênase: Asta di navbera hişmendî û derhişiyê de ye. Binhişî deriyê ku di navbera van her duyan de rê vedike an digire ye. Bîranîn, xeyal û pêşhis ku bi hêsanî dikarin bên hişmendiyê de cih digirin.
Mînak: Dema mirov piştevaniya otomobîlê dişoxilîne bêyî ku bi zanebûnî lê bifikire, binhişî kar dike — fêrbûyî ye lê ne tam hişyar.

 

Derhişî	(Unconscious)	Hiş
Pênase: Qada mezin û kûr a hiş e ku ji hişmendiyê derveyî ye. Trawma, xwestek, tirs û bîranînên tepisandî di vir de cih digirin. Derhişî jiyana mirov bi rêyek nepenî û nenas birêve dibe — ew çavkaniya rastîn a tevger, xewn û bertekên wî ye.
Mînak: Mirovekî ku ji zaroktiya xwe birînek kûr a xayîntiyê xwediye, dibe ku di mezinbûnê de ji têkiliyên nêz bireve — bêyî ku zanibe çima. Ev derhişî ye ku kar dike.

 

Derhişiya Hevpar	(Collective Unconscious)	Hiş
Pênase: Têgeha Carl Jung e. Li gorî Jung, beşek ji derhişiya me ne ya takekesane ye — ew mîrateya giştî ya hemû mirovahiyê ye. Ev qad bi sembolên arketîpî (mîr, pîr, dayik, leheng) tijî ye û di xewn û sembolan de xwe dide xuyakirin.
Mînak: Çima mirovên ji çandên cuda hemû di xewnên xwe de sembola avê, maran an agir dibînin? Ji ber ku ev sembol di derhişiya hevpar de cih digirin.

 

Tepisandin	(Repression)	Berevanî
Pênase: Mekanîzmaya berevaniyê (defense mechanism) ya bingehîn e. Mirov hest, bîranîn an xwestekên êşdar an nepejrandî ber bi derhişiyê ve tepisîne, da ku ji wan dur bikeve. Lêbelê tiştê tepisandî winda nabe — di laş, xewn û bertekên nenas de xwe nîşan dide.
Mînak: Kesê ku di zaroktiyê de tundûtûjiyê dîtiye û li ser wê axaftinê nedibe û jê 'bîrê neye', bi tepisandinê birîna xwe veşêre.

 

Berzkirin	(Sublimation)	Berevanî
Pênase: Mekanîzmaya berevaniyê ya herî bilind tê hesibandin. Enerjiya derhişiya kêrî neyê (êş, hêrs, xwestek) veguhezîne çalakiyeke civakî ya pejirandî û afirîner, wekî hunerm, zanist an siyaset. Lêbelê di binê her berzkirinê de lodeke derûnî heye.
Mînak: Helbestvanekî ku êşa evîneke windabûyî li hunermê vediguherîne, berzkirinê bi kar tîne. Êş dibe şiir — û şiir dibe xweşiyeke giştî.

 

Mekanîzmayên Berevaniyê	(Defense Mechanisms)	Berevanî
Pênase: Rêzek bertekên derûnî ne ku ez (ego) û giyana mirov ji êş, tirs û nakokiyên hundurîn diparêzin. Di nav wan de: tepisandin (repression), înkarkirin (denial), projeksyon (projection), berzkirin (sublimation), veguhêztin (displacement) û yên din hene.
Mînak: Kesê ku haberê nexweşiya xwe ya giran distîne û dibêje 'ev ne rast e, doktor xelet e' — înkarkirin bi kar tîne ku êşa rastiyê ji xwe dûr bixe.

 

Xwebûna Rasteqîn	(True Self)	Xwebûn
Pênase: Têgeha Donald Winnicott e. Naveroka derûnî ya bingehîn a mirov e — hestên rastîn, xwestekên xwezayî û ruh û rûhê ku ji dayikbûnê ve heye. Dema mirov dikare xwe bide xuyakirin wekî ku bi rastî ye, xwebûna rasteqîn xuya dibe.
Mînak: Zaroka ku azad dilîze, dikenijê û bêyî tirs xwe dide xuyakirin — xwebûna xwe ya rasteqîn nîşan dide. Mezinbûna di jîngehavek ewledar de vê xwebûnê diparêze.

 

Xwebûna Sexte	(False Self)	Xwebûn
Pênase: Maskeya derûnî ku ji bo parastina xwebûna rasteqîn li hember cîhana derveyî tê çêkirin. Dema mirov fêr dibe ku bibe 'tiştê ku yên din dixwazin', ji xwe re nasnameyek derewîn ava dike. Ev ne hilbijartinek e — encama birînên derûnî ye.
Mînak: Kesê ku her gav 'baş e, pirsgirêk tune' dibêje — lê di nav de êşê dikişe — xwebûna xwe ya sexte nîşan dide. Ji bo ku were pejirandin, hestên xwe veşêre.

 

Birînên Narsîsîstîk	(Narcissistic Wounds)	Xwebûn
Pênase: Zirarên ku rêzdariya mirov ji xwe re (self-esteem) dixe. Dema mirov di xwedêxwarin, guhdarî û pejirandinê de bêpar dimîne, birînek kûr a narsîsîstîk çêdibe. Ev birîn dibe sedema xwebûna sexte, durûtî û tevgerên parastinê.
Mînak: Zaroka ku her gav tê rexnekirin û tu carî nayê pesindkirin, ji bo ku ji êşê xwe biparêze, maskeya 'ez bêkêmasî me' li xwe dike — ev encama birîneke narsîsîstîk e.

 

Trawma	(Trauma)	Trawma
Pênase: Birînek derûnî ya kûr e ku ji rûdanên dijwar, zirar û windabûnê dertê. Trawma ne bîreke jar e — ew windabûna bîrê ye, rastiyeke ku nayê gotin, cihê ku ziman têk diçe. Trawma ew e ku mirov di wê rûdanê de bi tenê maye.
Mînak: Keça ku şahidiya tundûtûjiyê kiriye û piştre çu carî li ser axaftibe — ne ji ber ku jibîr kiriye, lê ji ber ku êşa wê nehatiye gotin — trawmaya neçareserkirî dijî.

 

Bîrên Trawmatîk	(Traumatic Memories)	Trawma
Pênase: Bîranînên ji rûdanên trawmatîk ne wekî bîranînên normal tên hilanîn. Ew di laş, hest û bertekên nenas de cih digirin. Di rewşên dişibin rûdana eslî de, mirov ew hest û tirs ji nû ve dijî.
Mînak: Leşkerê ji şer vegeriyaye ku dema dengekî bilind dibihîse laşê wî hişk dibe û nefesa wî teng dibe — bîra trawmatîk di laş de ye, ne tenê di serê de.

 

Bêçaretiya Fêrbûyî	(Learned Helplessness)	Trawma
Pênase: Têgeha Martin Seligman e. Dema mirov di rewşên dijwar de her gav têk diçe û fêr dibe ku rewşê naguhere, dest ji hewldanê berdide — her çend di demên pêş de rewş were guherandin jî. Ev halet dibe sedema depresyonê û pirsgirêkên derûnî yên kûr.
Mînak: Xwendekarek ku her çend dixwîne jî û her caran sînavê têk diçe, di dawiyê de dest ji xwendinê berdide û dibêje 'ez ji vî karî nayêm'. Ev bêçaretiya fêrbûyî ye.

 

Kirde	(Subject)	Ziman
Pênase: Têgeha Jacques Lacan e. Mirov wekî kirde (subject) tê pênasekirin — ku xwebûnek xweser e, dike û tê kirin, axaftvan û guhdarvan e. Li gorî Lacan, kirde di zimên de ava dibe û di zimên de xwe dibîne. Berevajiya wê 'heyber' (object) e.
Mînak: Dema mirov dibêje 'ez dixwazim, ez hildibijêrim' — xwe wekî kirde pênase dike. Lê dema mirov ji aliyê kesên din ve tê pênasekirin û dengê wî nayê bihîstin — dibe heyber.

 

Heyber	(Object)	Ziman
Pênase: Li hemberî têgeha kirde (subject) tê bikaranîn. Heyber tiştê ku tê kirin, lênerinê û bêdeng e. Dema mirov ji aliyê civak, serdest an sîstemê ve tenê wekî amûrek tê dîtin — heyber e, ne kirde. Her mirov dixwaze ji heyberê ber bi kirdeyê ve biçe.
Mînak: Karkerekî ku di kargehê de tenê wekî hêza kar tê dîtin û bê nav û bê dengê xwe ye — di wê têkiliyê de heyber e, ne kirde.

 

Zimanê Dayikê	(Mother Tongue)	Ziman
Pênase: Zimanê yekem ê ku mirov di zaroktiyê de fêr bûye û bi wî zimanî hest, raman û cîhana xwe ava kiriye ye. Di derûnnasiyê de, zimanê dayikê ne tenê amûra ragihandinê ye — ew bingeha derûnê, pêşkêşbûna cîhanê û avabûna xwebûnê ye.
Mînak: Xebatên lêkolînê nîşan didin ku mirov hest û êşa kûr bi zimanê dayikê çêtir vedibêjin û hîs dikin — ji ber ku ev ziman bi kûrên wan ên derûnî ve girêdayî ye.

 

Qeyrana Nasnameyê	(Identity Crisis)	Geşedan
Pênase: Têgeha Erik Erikson e. Di her qonaxeke jiyanê de mirov bi kêşmekêşeke derûncivakî (psychosocial) re rûbirû dimîne ku jê re qeyrana nasnameyê tê gotin. Ev qeyran derfeteke geşedanê ye — mirov li ser pirsa 'ez kî me?' li bersivê digere.
Mînak: Ciwanê di serdema ergeniyê de ku nizane ew ji kîjan grubê ye, çi dixwaze û kê hez dike — qeyrana nasnameyê dijî. Encama vê kêşmekêşê nasnameya wî ya mezin diyar dike.

 

Geşedana Derûncivakî	(Psychosocial Development)	Geşedan
Pênase: Modela Erik Erikson e. Li gorî vê modelê, mirov di jiyana xwe de ji zaroktiyê heta pîrbûnê heşt qonaxên sereke derbas dike. Di her qonaxê de kêşmekêşeke taybet heye — û encama wê kêşmekêşê karakterê û nasnameya mirov ava dike.
Mînak: Qonaxa zaroka 1-3 salî: kêşmekêşa 'xweserî li hember şerm û guman'. Ger zarok bi piştgiriyê were mezinkirin, xweserî pêş dikeve; ger were tundkirin û şermezarkirin, gumanan fêr dibe.

 

Hevdilî	(Empathy)	Têkilî
Pênase: Hêz û şiyana têgihiştina hest û rewşa derûnî ya kesek din e — bi navê şkandina nav cîhana wî. Hevdilî ne tenê dilsozî ye — ew fêm û têgihiştina cîhana hestî ya yêkî din e bêyî ku mirov xwe di wê cîhanê de winda bike.
Mînak: Dermankerekî ku ji nexweşê xwe re dibêje 'ez fêm dikim ku ev pir dijwar e û ku tu di vê rewşê de tirsiyayî' — hevdiliyê nîşan dide. Ne: 'ne tirsê bike, baştir dibe'.

 

Nakokiya Venasînî	(Cognitive Dissonance)	Şiyan
Pênase: Têgeha Leon Festinger e. Rewşa bêzarbûn û neraheta derûnî ya ku çêdibe dema mirov di heman demê de du bawer û baweriyên dijberî hevdu bigire ye. Mirov hewl dide vê nakokiyê bi rê ve bibe — bi guherandina baweriyê an bi rastiyê înkarkirin.
Mînak: Cixarekêşekî ku dizane cixare zirarê dide tenduristiyê lê berdewam e. Ji bo vê nakokiyê çareser bike, yan dixe di nav hişê xwe de ku 'ez ê zû dev jê berdim' yan jî dibêje 'gelek kes cixare dikêşin û dirêjî jiyanê dikin'.

 

Fêrbûna Civakî	(Social Learning)	Şiyan
Pênase: Têgeha Albert Bandura ye. Li gorî wî, mirov gelek tevger û taybetmendiyên xwe bi temaşekirina yên din fêr dibe — ne tenê bi tecrubeyên xwe. Nimûne û model (models) di vê fêrbûnê de rola sereke dilîzin.
Mînak: Zaroka ku dibîne dê û bavê wê di kêşmekeşan de bi xweşî û birêkûpêk axivîn, bêyî ku tu ders bide, bi heman rêbazê re têkiliyên xwe ava dike — fêrbûna civakî.

 

Rageşiya Hebûniyê	(Existential Anxiety)	Hebûn
Pênase: Tirsa kûra ku ji zanîna mirina me, azadiya me û bêwateyiya potansiyel a jiyanê çêdibe ye. Li gorî Irvin Yalom, çar tiştên sereke mirov ditirsînin: mirin, azadî, tenêbûn û bêwate bûn. Ev rageşî ne nexweşî ye — beşek ji jiyana mirovî ya xwezayî ye.
Mînak: Mezinê ku di nîvê jiyanê de ji nişka ve dipirse 'min jiyana xwe çawa meşand, ew armanc a min a rastîn ev bû?' — rageşiya hebûniyê dijî. Ev pirsa kûr derfeteke guherandinê ye.

 

Wate	(Meaning)	Hebûn
Pênase: Têgeha Viktor Frankl e. Li gorî wî, armanca bingehîn a mirovî ne lêgerîna kêfê (pleasure) ne tenduristî ye — lê lêgerîna wateyê ye. Mirov dikare her azarê tehemûl bike ger wateya jiyana xwe zanibe. Bêwateyi dibe sedema rewşa 'valahiya hebûniyê'.
Mînak: Nexweşekî ku di nexweşxaneyê de dimîne û ji bo saxlemiya zarokên xwe şer dike — wateya jiyana wî diyar e û ev wate dide wî hêz ku here û here bimîne û bi êşê re rûbirû bibe.