Nêrîneke
Derûnkolînerî (Psychoanalytic Perspective)
Destpêk
Di sedsala 21an de faşîzm
dîsa diçe warê xwe yê berê. Ev ne vegerîna forma klasîk a faşîzma dîrokî ye, lê
veguherîna û nûveavakirina wê ye li gorî mercên demê ye. Ji bo fêmkirina vê
yekê, divê em li bingeha derûnkolînerî (psychoanalytic), derûnî û civakî
ya faşîzmê binêrin: Çawa «yê-din» (the Other) tê afirandin? Çi
mekanîzmayên derûnî û hestyarî mirov ber bi faşîzmê dişîne? Çawa propaganda
faşîst di cîhana navxweyî (internal world) ya takekesan de kar dike?
Faşîzm ne tenê îdeolojiya
siyasî ye; ew di heman demê de mîmariya derûnî ye ku li ser dijminkirina
«yê-din» tê avakirin. Di welatên ku Kurdistan dagirkirine de ev mîmarî bi taybetî
li ser kurdan wekî «yê-din» ya herî sereke hatiye avakirin. Faşîzm ji
şikestbariyên modernîteyê, ji hestên qurbanbûnê, ji krîza lîberalîzmê û ji
hewcedariya civakî ya derûn û giyana hevpar sûd werdigire.
Avakirina «Yê-Din»
Mekanîzmayên Bergiriyê û Rengvedan (Projection)
Taybetmendiya herî diyar a
faşîzmê ew e ku xwe li ser bingeha «yê-din» pênase dike. Ji nêrîna psîkanalîtîk
ve, ev pêvajoya binesazkirinê (structuring process) bi mekanîzma
rengvedanê ve girêdayî ye. Dema mirov tê dinyayê, «yê-din» dêya mirov e: Kesê
ku «ezi»ya nîne, kesê derxweyî «ezi»yê, «biyanî» û «yê-din» e û pirî caran
heman fîgûrî nîşanî me didin.
Ji nêrîna bîrdoziya
têkiliyên heyberê (object relations theory) ya Melanie Klein, zarok di
destpêka jiyana xwe de bi mekanîzma xêzkirin-perçekirinê dixebite. Di vê
mekanîzmayê de «baş» û «xirab» ji hev tên veqetandin. Bi demê re, dema ezî (ego)
ya zarok bihêztir dibe, ev du beş tên hevdûgirandin û zarok dikare heman heyberê
hem wekî baş hem jî wekî xirab hîs bike — ev jî pozîsyona depresîf e. Lê faşîzm
vê pêşveçûnê asteng dike: Ew li ser pozîsyona paranoyak-şîzoîd a Kevin û
xêzkirin-perçekirinê dimîne û ev rewşa hestyarî ya neqelibî bo siyaseta xwe
bikar tîne.
Di destpêkê de zarok hest
dike ku ew û dayîka wî yek in, lê di demeke kin de di navbera wan de
hevkariyeke hevbeş çêdibe. Jidayîkbûn jî di rastiyê de keda hevpar a van her du
aliyan e. «Em»a yekem, bi hevdemiyê ya dayîk û zarokê ve tê avakirin. «Ez» û
«tu», her du kesên cuda ne, lê di navbera wan de bi rêya xwewekdîtinên
nasnameyî (identity-based identifications) «em» derdikevin holê. Bi demê
re ev «em» fireh dibe: malbat, xizm, eşîr, netewe yên ku ji heman ramanên û
hwd.
Ji bo ku mirov karibin
bibin beşek ji «em»ê, takekes hewl dide xwewekdîtinên (identification)
zêde bike; yên takekesî kontir bike. Lewra ji bo ku «em» bimîne di ahengê de,
dijberkariyên ku di hundurê xwe de çêdibin tên veguhastin bo derxweyî. Yên baş
tên nivîsandin ser «em»ê, yên xirab ser «yê-din»: Em leheng, mêrxas û pak in;
yê-din xayîn, neheq û nemerd in. Em tije eşq û evîn in; yê-din dijmin û êrîşkar
e. Ango nasnameya «em»ê, li ser bingeha rengvedanên (projections) li ser
«yê-din»yê tê avakirin.
Rageşî (Anxiety) û Rêveberiya Wê bi Rêya «Yê-Din»
Biyanî, di heman demê de
di mirovî de arezû (desire) û rageşiyê (anxiety) peyda dike.
Lewra her «em»ek di hundurê xwe de nakok û dijberkariyên astengkirî û tepisandî
vedihewîne û nayê zanîn ku biyanî dê di van dijberkariyan de li kîjan alî
bisekine. Mînak, di malekê de di navbera jin û mêr de dijberkarî heye. Mêvanek
tê malê. Her du alî jî dixwazin ku biyanî heqiya wan bipejirîne, lê ev nayê
zanîn handêriya rageşiyê çêdike. Bi vê re jî arezû îhtîmala têkiliyê çêdike.
Têkiliya rastîn pirî caran nûnerên tepisandinên navxweyî (internal
representations) di hundurê me de vediguhere.
Ji nêrîna derûnşîkarî (psychoanalytic),
rageşiya ku «yê-din» peyda dike, di sê astan de tê tehlîlkirin: (1) rageşiya
kesixandinê ku ji hêza «yê-din» ya xeyalkirî tê; (2) rageşiya windakirina
hezkirinê ku ji têkiliya bi «yê-din» ve tê; (3) rageşiya bilindeziyê (superego
anxiety) ku ji binpêkirina nirxên koman tê.
Kesek ku derbarê kurdekî
de dibêje «Hov e, Kovî ye, feodal e, bê-medeniyet e,» piştî ezmûneke takekesî
ya erênî dikare fikra xwe biguhere. Lewra her kesê ku em nas dikin, di hundurê
me de wekî nûnereke heybera navxweyî (internal object) dest bi jiyanê
dike: Heke ew li kêleka me nebe jî têkilî bi awayekî navxweyî berdewam dike. Ji
ber vê yekê: Derûnnasî (psychology) di heman demê de civaknasiya
navxweyî (internal sociology) e. Di hundurê me de sedan nûnerên heyberên
navxweyî (internal objects) dijîn.
Faşîzm û Heyberên Navxweyî (Internal Objects)
Di Kurdistanê de yek ji
pirsgirêkên bingehîn ên faşîzmê ew e ku nûnerên hundirîn ango heyberên navxweyî
(internal objects) tên girtin ji veguherînê. Hevoka «hevalê min jî yên
bi koka xwe kurd heye, pirsgirêka min bi kurdan re tune» vê nîşan dide: Heke di
têkiliya rastîn de guherîn jî pêk hatibe, ger wêneyê kurd di hundirê xwe de
tepisandî be (Kurdish image/internal representation) ya di cîhana
navxweyî (internal world) ya takekesî de wekî betonê li cihê xwe
bisekine, tiştek neguheriye.
Faşîzm tenê weke
«yê-din»kirinê nake; «yê-din» vediguhezîne dijminiyê (enemification). Wî
dike şeytan, dike ku em ji wî bêzar bibin. Ji vê zêdetir, riya têkiliya erênî
ya rastîn bi «yê-din» ve digire. Lewra têkilî, wêneyan/tepisandinan (images/representations)
ên ku propaganda ava dike dişkîne. Dema Nazî bi rêya iktîdarê diçûn, Cihûyan
wekî «mîkrob» (microbe), «weba» (plague), «dirrindeyên delal a
seks» (sex-crazed monsters) nîşan dididan. Bi vî awayî arezû dihate
kirin; tirs û bêzarî dihat gihandin di asta herî bilind de.
Armanca faşîzmê ev e:
Têkilî bi «yê-din» ve an qet nebe an jî tenê li ser bingeha tundiyê (violence)
tê avakirin. Faşîzm destûr nade yên baş; çandeke civakî (communalized
culture), wekî terîqetê (religious order) çêdike. Ji bo ku «em» di
hundurê xwe de bibe yekreng (homogenized), «yê-din» bi domdarî dibe xenzîr,
dirinde û (threat). Ji ber vê yekê, ji bo fêmkirina faşîzmê divê ev pirs
were pirsîn: Mirov derbarê «yê-din» de çi difikire? Çi hîs dike? Di cîhana xwe
ya navxweyî (internal world) de «yê-din» çawa temsîl dike? Eniya rastîn
a faşîzmê, bi temamî li wir, li ser qonaxa navxweyî (internal stage)
hatiye avakirin.
Veguherîna Propaganda Faşîst û Derûnnasiya Azadiyê
Modernîte, Takekesîbûn û Rageşiya Hebûnê (Existential Anxiety)
Di civakên kevneşopî (traditional)
de takekes di nav malbatê de li pozîsyoneke amade dihatin dinyayê. Kurê nêçîrvan
dibe nêçîrvan, keça rencber dibe rencber. Lewra hiyerarşiya civakî wekî rêkûpêkiya
Xwedê dihate hesibandin, neyeksanî wekî xwezayî û maqûl dihate pejirandin.
Derkeftina derxweyî vê rêkûpêkiyê îstîsna bû; biryar bi awayekî hevpar dihatin
standin, jiyan di «herikîna xwezayî» de didomiya.
Bi modernîzmê re
takekesîbûn û pirrbûn bûn navendê jiyanê. Dema yekçand (monocultures) heliyan,
takekes bûn mîmarê jiyana xwe. Lê ev azadî di heman demê de şikestbarî (fragility)
jî çêkir. Ji nêrîna bîrdoziya têkiliyên heyberê (object relations theory),
ev şikestbarî bi windakirina wargehên veguhêz û heyberên veguhêz ên Winnicott
ve girêdayî ye — ango qonaxa navîn a di navbera takekes û civakê de kûr dibe.
Mirovê modern
berpirsiyariya neyeksaniyê niha navê ser Xwedê lê dike ser xwebûna xwe: Bêkar,
ji bêkariya xwe; xizan (poor), ji xizaniya xwe berpirsiyar e. Bi vî
awayî pirsgirêkên strûktûral dibin pirsgirêkên takekesî. Mirov dibe mirovekî ku
hem azad e hem jî di bin barê têkçûna xwebûna xwe de têdikoşe. Erich Fromm di
xebata xwe ya bingehîn Escape from Freedom (1941) de ev paradoks bi
awayekî berbiçav eşkere dike: Azadiya ku modernîte pêşkêş dike, di heman demê
de bareke hişk e û gelek kes ji vê azadiyê direvin û ber bi otorîterî û faşîzmê
ve diçin.
Azadiya Neyînî û Erênî û Betalkirina Wan
Carolin Amlinger û Oliver
Nachtwey azadiyê di du dimensiyonên bingehîn de lêkolîn dikin: azadiya neyînî (negative
freedom) û azadiya erênî (positive freedom). Azadiya neyînî, wateya
wê ev e ku mirov di cîhana derxweyî de jiyaneke bêasteng û tepisandî bijî; li vir
hêviya bingehîn di hevoka «takekesek têkiliyê bi xwebûna xwe ve neke» de tê
dîtin. Azadiya erênî jî ew e ku mirov xwedî kapasîteya şemilandana jiyana xwe û
standina biryarên xwe ye; bi fikra «ez dikarim biryarên xwe bistînim» tê
kurtekirin.
Faşîzm bi temamî ji vê
şikestbariyê re dipeyive û azadiyê bi rengekî saxtekirin û hêsankirin û
çewtkirinê dîsa pênase dike. Propaganda faşîst îdîa dike ku riya gihîştina azadiya
erênî, pêşî ji rakrina hêmanên ku azadiya neyînî asteng dikin, derbas dibe. Van
«astenga» pirî caran wekî «yê-din» tên diyarkirin: biyanî, mixalif, kêmîne (minority)
û hwd. Bi vî awayî tê nîşandan ku çavkaniya dijwariyên ku takekes dijî wan e ne
di şîkar û dînamîkên civakî an aborî de ye, lê di fîgûrên dijmin ên diyar de
ye.
Ji nêrîna derûnşîkarî, ev
pêvajo bi mekanîzma bilineziya (superego) ya hevpar a ku faşîzmê ava
dike ve girêdayî ye. Freud di xebata xwe ya Group Psychology and the
Analysis of the Ego (1921) de destnîşan dike ku dema takekes beşek ji
komekê dibe, eziya îdeal (ego ideal) cihê xwe dide serok. Bi vî awayî takekes
hêza rexnekirina xwe ya serbixwe winda dike û bi rêya xwewekdîtinê (identification)
bi serokê xwe re dibe yek. Faşîzm bi temamî vê mekanîzmayê bi karên siyasî bi
kar tîne.
Narsîsîzma Hevpar (Collective Narcissism) û Jêderên Wê
Bandorkirina axaftina
faşîst ji wê tê ku aktorên faşîst xwe wekî parastvanê gel bi cih dikin. Faşîzm
xwe wekî «temsîlkarê hêrsa heq» pêşkeş dike û hesteke qurbanbûnê domdar û zindî
dihêle: «Tu azad nabî, lewra ew te asteng dikin.» «Em ger van astenga rakin, em
ê hemû azad bibin.»
Propaganda faşîst bi
taybetî narsîsîzma hevpar (collective narcissism) bi kar tîne. Axaftina
«em neteweyeke mezin in, ew xirabiyê li me dikin» gel gazî hêrsa ku hatiye
hêqandin dike. Hesta bêqîmetiya takekesî, bi serbilindiya girêdayî neteweyeke
«qurban lê mezin» tê telafîkirin (compensated). Heke takekes xwe bi
têkçûyî hîs bike jî bi cihgirtina di hundurê «em»ê de tê bilindkirin; qîmeta wî
ne ji behsa xwe lê ji civatê tê.
Ji derûnkolînerî vegera
Wilhelm Reich (1933) û xebata wî ya The Mass Psychology of Fascism de,
jêdera narsîsîzma hevpar di krîza nasname û windakirina çavkaniyên hêzê yên
kevneşopî de ye. Dema strûktûrên malbatî yên serdest diceribin û aborî di
xetereyê de ye, takekes ji bo parastina xwe yê derûnî ji bo nasnameyeke giştî ya
bihêz digere. Faşîzm bi têkûzî vê qada vala tijî dike.
Avantaja Propaganda ya Faşîzmê — Mînaka Kurdistanê
Mexdûrnasî û Çerxa Kotek (Scapegoating)
Di Kurdistanê de ev birîn
û tevlihevî, yek ji erdên herî bereket ên propaganda siyasî çêdike. Axaftina
faşîst, weha çareserkirina neyeksanî û zexta reqabetê nake; li şûna wê,
fatûraya têkçûnê derdixîne ser «yê-din». Guneh ne li ser takekes e, li ser
hêzên derxweyî ye.
Di dîroka siyasî ya nêzîk
a Tirkiyeyê de mînakên bêhejmar ên vê hene: Axaftin wekî «ew nikarin me
hilgirin», «em di bin êrîşa aborî de ne» (Economic attack), «hêzên derxweyî
ji me dihesidin» tengasiyên civakê di hundurê mantiqê komplotê de dîsa deq dikin.
Bi vî awayî li şûna lêkolîna kokên pirsgirêkên rastîn, gunehkarên qurban (scapegoat)
bi lez tên diyarkirin.
Dema ev axaftin bi
siyasetên rûmeta neteweyî (national honor) re têkin hev, rexne jî wekî
êrîşa li ser welatî tê pêşkeş kirin. Hişyariya aborînas «xerabkirina dewletê»,
daxwaza azadiya rojnamevaniyê «şikestina dewletê», gaziya edaletê «piştgiriya
terorê» tê çarçovekirin. Pirsgirêka takekesî ya ku mirov dijî wê ye, dibe
birîna neteweyê. Bi vî awayî meseleyên civakî ji zeviya rasyonel derdikevin,
tên kişandin atmosfera germ a netewegeriya hestyarî (emotional nationalism).
Organîzasyonên Faşîst û Mîmariya Itaetê
Organîzasyonên faşîst hiyerarşîk
in; takekes divê cihê xwe di vê hiyrarşiyê de «hêqandin» bike. Yên ku dibin
beşa komê cudahiyên xwe kêm dikin û dihevşibin; ev hevşîbûn bi demê re dibe
yekbûn. Şêwazên bergiriya wan, jest-mîmîkên wan, awayên axaftina wan, qalipên
reftarî (behavior patterns) hev re nêzîk dibin; mîmariyeke bi hev re
derdikeve holê.
Ûniforma, sembol û
formalizm bi temamî ji ber vê yekê girîngiyê peyda dikin. Di avakirên leşkerî
de em forma herî zelal a vê dibînin: hemû bi heman gav dimeşin, heman silavê
didin, xwedî heman moda firçeyê ne. Kirdeyê faşîst (fascist subject)
carinan tenê ji porê xwe, helwesta xwe, meşa xwe tê naskirin. Itaeta hevbeş
çêdike. Itaet, wateya wê feragata ji azadiya takekesî ye (renunciation of
individual freedom); lewra li ku derê itaet be, li wir bê guman hiyerarşî
heye.
Di demekê de li Tirkiyeyê romantîzasyona
«tîmên taybet» berbelav bû; marşên
mîlîtarîst, çîrokên lehengiyê dihatin belavkirin. Bi belavbûna medya ya civakî nîşandanên
mîlîtarîst vê carê bûn lehengiyên online (online heroism). Çîrokên
efseneyî, sernaturî ya lehengiya tîmên taybet tên belavkirin; elem û xemgînî jî
tên veguherandin amûrekê ji bo mobilîzasyona dramatîk (dramatic mobilization).
Di roja me de di paşê
zêdebûna hêza faşîzmê de çend faktorê dîrokî û civakî hene. Ku modernîzm
wehayên azadiyê, serxwebûnê, bratiyê, edaletê û wekheviyê bi temamî çareser
nekir, dilşikestiyeke mezin afirand. Di demê medyayê de bi domdarî girtina nûçeyên
xirab ji çar aliyên dinyayê, dibe sedema ku mirov xwe hîs bike bêhêz û bêbandor
(helpless); mirov ji bo rizgarkirina ji vê bêçarebûnê dîsa ji «ezi»yê
diçin «em»ê. Dema ku modernîzm mirovê takekes azad dikir, wî tenê kir; faşîzm
jî bi temamî vê tenetiyê bi hesta civatê tijî dike.
Encam
Faşîzm ne tenê rêkûpêka
siyasî ye; ew di heman demê de mîmariya derûnkolînerî û çandî ye ku li ser
bingehên avakirina «yê-din» e, manîpûlekirina hestan û veguheztina
berpirsiyariya takekesî bo dijminên derxweyî tê avakirin. Di Kurdistanê û
Tirkiyeyê de ev mîmarî bi taybetî li ser kurdan wekî «yê-din» ya herî sereke
hatiye binavkirin û bi rêya propagandayê, sembolên mîlîtarîst, mobilîzasyona
hestyarî û siyaseta rûmetê hatiye xurtkirin.
Ji nêrîna derûnşîkarî (psychoanalytic)
ya vê xebatê, sê mekanîzmayên bingehîn tên destnîşankirin: (1) Mekanîzma xêzkirin-perçekirinê
ya Kleinian ku di bingeh a «yê-din»kirina faşîst de ye; (2) mekanîzma rengvedan
(projection) ku bi rêya wê aliyên neyînî yên eziya hevpar (collective
ego) li ser «yê-din» têne rengdandin; (3) xwewekdîtina (identification)
ya bi serokê xwe re ku takekes îdeala eziyê (ego ideal) xwe winda dike û
bi otorîteriya serok re dibe yek.
Organîzasyonên faşîst bi
rêya hiyerarşiyê, ûniformayê, sembolên û rîtûelan atmosfereke itaetê çêdikin.
Zarok ji temenên pêşîn bi wêneyên lehengiya leşkerî tên perwerde kirin. Medya
ya civakî vê propagandayê hêsantir û berfirehtir dike. Tundî wekî «edadet» tê maqûlkirin,
hêrs wekî «hesta neteweyî» tê pîrozkirin.
Di dawiyê de, faşîzm xwe
wekî parastvanê azadiyê pêşkeş dike dema ku di rastiyê de dijminê azadiyê ye.
Faşîzm axaftina azadiyê bi kar tîne bo maqûlkirina (legitimizing) zextê.
Girêdayîbûna bi hevpar wekî «azadî» tê pêşkeş kirin; itaet (obedience)
wekî «lehengî» tê bilindkirin; tundî li hemberî «yê-din» wekî «edalet» tê
pejirandin.
Ji bo têkbirina faşîzmê,
divê em li hember vê manîpûlasyona hestyarî hişyar bin. Divê em li ser bingeha avakirina
«em»ê bêyî «yê-din» rawestin — «em»a ku li ser bingeha mafên mirovan, edaletê û
azadiya rastîn tê avakirin, ne li ser bingeha dijminîkirinê. Divê em fêm bikin
ku pirsgirêkên civakî ne bi gunehkariya qurban (scapegoat) lê bi daxwaza
strûktûral a guherînê tên çareserkirin. Û herî girîng, divê em bibînin ku
faşîzm ne tenê «yê-din» tune dike — ew di dawiyê de hemû takekesan, tevahiya
civakê û dahatûya mirovahiyê xerab dike.
Çavkanî
Freud, S. (1921). Group psychology
and the analysis of the ego. (J. Strachey, Trans.). Hogarth Press. (Xebata
orîjînal 1921 de hate weşandin)
Fromm, E. (1941). Escape from
freedom. Farrar & Rinehart.
Klein, M. (1946). Notes on some
schizoid mechanisms. International Journal of Psycho-Analysis, 27,
99–110.
Klein, M. (1975). Envy and
gratitude and other works 1946–1963. Delacorte Press.
Mason, P. (2019). Clear bright
future: A radical defence of the human being. Allen Lane.
Reich, W. (1970). The mass
psychology of fascism. (V. R. Carfagno, Trans.). Farrar, Straus and Giroux.
(Xebata orîjînal 1933 de hate weşandin)
Winnicott, D. W. (1953). Transitional
objects and transitional phenomena. International Journal of Psycho-Analysis,
34, 89–97.
Adorno, T. W., Frenkel-Brunswik, E.,
Levinson, D. J., & Sanford, R. N. (1950). The authoritarian personality.
Harper & Row.
Comments
Post a Comment