Ziman û Derûnkolînerî (Language and Psychoanalysis)

Destpêk

Ziman ne tenê amûreke ragihandinê ye; ew bingeha avakirina derûnê (psyche), nasnameyê (identity) û xwebûnê (self) ye. Di çarçoveya derûnkolîneriyê (psychoanalysis) de, têkiliya di navbera ziman û derûnê de yek ji mijarên herî bingehîn û kûr e. Derûnkolînerî ku ji aliyê Sigmund Freud ve di dawiya sedsala nozdehan de hate damezrandin, xwe dispêre vê têgihiştinê ku hêz û şiyana gihiştina hişmendiyê (consciousness) û derhişiyê (unconscious) bi rêya ziman û gotinê pêk tê.

Di vê nivîsa kurt û kurmancî de, em ê têkiliya di navbera ziman û derûnkolîneriyê de, bandora zimanê dayikê (mother tongue) li ser avakirina derûnê û rola zimên di derûnterapiyê (psycotherapy) û têgihiştina derhişiya takekesane (personal unconscious) û derhişiya hevpar (collective unconscious) de bişopînin û ronî bikin.

Ziman Weke Bingeha Derûnê

Li gorî Jacques Lacan, derûnkolînerê navdar ê Fransî, derhişî (unconscious) weke zimên hatiye avakirin — "the unconscious is structured like a language" (Lacan, 1977). Ev têgihiştin nîşanî me dide ku raman, hizr, hest, ezmûn û serpêhatiyên me, berî ku bikevin hişmendiya me, di qalibên zimanî de têne organîzekirin. Mirov di zimên de hildiweşe, di zimên de winda dibe û di zimên de hebûn û xwebûna "xwe" dibîne.

Ziman, ji nêrîna derûnkolîneriyê, ne tenê amûrek e ku em xwe pê dide nasîn, lê ew çarçoveyeke ku tê de heyber (object) û kirde (subject) tê avakirin. Kirde (subject) di zimên de ava dibe (Lacan, 1977). Her mirov dixwaze ji heyberê (object) ber bi kirdeyê (subject) ve biçe — û ev rê tenê bi rêya ziman û zimanzaniyê (linguistics) derbas dibe.

Di heman demê de, Ferdinand de Saussure (1916) di zimanzaniya strukturalîst (structural linguistics) de nîşanî me da ku nîşane, nîşander û nîşandar ji hev cuda lê bi hev ve girêdayî ne. Lacan bi vê têgihiştinê girt û di nav derûnkolîneriyê de bikar anî: derhişî bi nîşander û nîşandarên zimanî tê xwe avakirin.

Zimanê Dayikê û Avakirina Derûnê

Zimanê dayikê (mother tongue) bingeha derûnê ye. Zarok di zimanê xwe yê yekem de ne tenê peyvan fêr dibe, lê di wî zimanî de cîhana xwe, têkiliyên xwe û xwebûna xwe ava dike. Di nava zimanê xwe de, zarok hebûn û xwebûna xwe diafirîne (Vygotsky, 1934/1986).

Li gorî Donald Winnicott (1965), zarok di binê siya derûniya dêûbavê xwe de dijî. Ziman di vê pêwendiyê de weke pira di navbera "xwebûna rasteqîn" (true self) û "xwebûna sexte" (false self) de kar dike. Dema zarok ji bo pejirandinê zimanê dêûbav bikar tîne û hestên xwe yên rastîn veşêre, ew xwebûneke sexte (false self) ava dike û zimanê xwe ji kûrahiya xwe dûr dixe.

Lêkolîn destnîşan dikin ku kesên ku bi zimaneke nesibî (non-native language) di terapiyê de diaxivin, têkiliyên hestî û emosyonel ên kêmtir kûr çêdikin (Harris, 2006). Ev nîşanî me dide ku zimanê dayikê rasterast bi serpêhatiyên hestî yên kûr ve girêdayî ye û derûnê ji kûrahiyê nîşanî me dide.

Trawma, Derhişî û Ziman

Trawma (trauma) ew e ku nikare were vegotin. Trawma ne bîr (memory) e, lê windabûna bîrê ye. Mirov dema rûdaneke trawmatîk dijî, ziman têk diçe û êş di laş de, di serpêhatiyên laşî de tê tepisandin (repression). Van Kolk (2014) di xebata xwe ya navdar de nîşan da ku laş çîrokên trawmayê tomar dike — laş zimanê derhişiyê (unconscious) ye.

Tiştê ku der nabe, dibe derd. Di vê çarçoveyê de, yek ji armancên sereke yên derûnterapiyê (psychotherapy) ew e ku bîranînên tepisandî (repressed memories) bi rêya ziman û axaftinê ber bi hişmendiyê ve bêne. Freud (1900/1953) got ku "talking cure" — axaftina azad ango bibîranîna serbest (free association) — rêya sereke ya gihiştina derhişiyê ye.

Derhişiya hevpar (collective unconscious) ku Carl Gustav Jung (1964) pêşniyar kir, bi rêya sembolan û arketîpan di zimên û çandê de xwe nîşanî me dide. Derhişiya takekesane û derhişiya hevpar bi metafora qeşayê tê nîşandan: beşek li jorê avê ye (hişmendî) û beşek mezin di binê avê de ye (derhişî).

Mekanîzmayên Berevaniyê û Ziman

Mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) eziyê (ego) diparêzin. Yek ji wan mekanîzmayan berzkirin (sublimation) e — mekanîzma berevaniyê ya herî bilind. Berzkirin dema enerjiyek neyînî an tiştekî nepejirandî di qalibên çandî, hunerî û zimanî de dibe tiştekî pozîtîv, ew di zimên û afirandinê de xwe nîşanî me dide.

Di heman demê de, tepisandin (repression), rengvedan (projection) û xwewekdîtina rengvedanê (projective identification) jî bi rêya ziman tê xwe nîşandayîn. Dema mirov hestên xwe yên neyînî davêje derveyî xwe û distîne weke hestên "yên-din" — ev yek ji forman e ku ziman dibe amûra xwe-xapandinê (self-deception).

Ziman Di Derûnterapiyê De

Di derûnterapiyê de, ziman ne tenê amûreke ragihandinê ye, lê cih û mekana ku têkiliya derûnterapîst û nexweş tê de ava dibe. Hevdilî (empathy) bingeha derûnterapiyê ye û ev hevdilî di zimanê ragihandinê de xwe xuyanî dike. Carl Rogers (1951) destnîşan kir ku pejirandin û lihevhatinên terapîst bi rêya zimanekî germ û rastîn tên veguhêztin.

Di heman demê de, nakokiya venasînî (cognitive dissonance) — ku Leon Festinger (1957) pêşkêş kir — bi rêya zimên tê avakirin û bi rêya zimên jî tê çareserkirin. Mirov dema du baweriyên pevçûnî hene, di zimên de xwe ji vê nakokiyê diparêze.

Çanda me, şêwaza derûna me diyar dike. Çi qewimî ye giring e, lê ya giringtir ew e ku em çawa wê şîrove dikin — û ev şîrovekirin her tim bi rêya zimanê çanda me pêk tê.

Encam

Ziman û derûnkolînerî du mijarên ji hev nayên veqetandin. Ziman, şikl û şemal dide hizr û ramanê; derûn jî bi zimanê xwe avadike û serpêhatiyên xwe bi zimên şîrove dike. Mirov bi zimanê xwe tê pênasekirin û mirov di nava zimanê xwe de hebûn û xwebûna xwe diafirîne.

Heta ku hûn derhişiya (unconscious) xwe hişyar û hişmend (conscious) nekin, ew ê jiyana we birêve bibe. Rêya gihiştina derhişiyê — û bi vî awayî azadiya rastîn — ji rêya zimanzaniyê û axaftina azad a derûnterapiyê derbas dibe. Ziman, ne tebat e, lebat e — û ev lebat, bingeha jiyana derûnî ya mirovan e.

Ferhengoka Termên Derûnkolîneriyê

Glossary of Psychoanalysis Terms

Term — Kurdî / English / Rave

 

Kurdî	English	Rave / Explanation
Hişmendî	Consciousness	Asta hişê ku em tê de hişyar in û ji xwe û cîhana derve haydar in. Freud vê weke beşeke biçûk a hiş dibîne — weke serê qeşayê ku li jorê avê ye.
Binhişî	Subconscious	Asta navîn a hişê ku di navbera hişmendî û derhişiyê de ye. Agahî û bîranînên ku ne bi tevahî hişyar in lê dikarin bi hêsanî bên hişmendiyê.
Derhişî	Unconscious	Kûrtirîn û mezintirîn beşa hişê mirovan. Ew agahî, hest û tecrubeyên ku ji hişmendiyê hatine tepisandin tê de hene. Li gorî Freud, derhişî jiyana mirovan bi awayeke ku ew nizane birêve dibe.
Tepisandin	Repression	Mekanîzmayek berevaniyê ya sereke: hiş bixweber hest, bîranîn û xwestekên êşdar ji hişmendiyê dûr dixe û di derhişiyê de veşêre. Lê yên tepisandî ji holê ranabe — vegere di xewn, lerzok û nexweşiyên laşî de.
Ezî	Ego	Di modela Freud de, beşa rasyonel a kesayetiyê ye ku di navbera xwestekên nefse, nizimezî (id), talibatên civakê bilindezî (superego) û rastiyê de hevsengiyê digire. Mekanîzmayên berevaniyê eziyê diparêzin.
Nizimezî	Id	Bingeha kûr ya kesayetiyê ye û xwestekên xwezayî, nestî û bêhişmend tê de hene. Li gorî prensîba keyfê (pleasure principle) dixebite — kêfê dixwaze, êşê red dike, bê rawestan.
Bilindezî	Superego	Beşa exlaqî ya kesayetiyê ye ku nirx, rêzikên civakî û talibatên dêûbavan tê de ne. Carinan bi hişkî û bêrehm e — sedema şerm û sûcdarbûnê ye.
Xwebûna Rasteqîn	True Self	Têgeha Winnicott e: xwebûna eslî, spontan û hestdar a mirovî ye ku dema mirov azad hîs dike û xwe dipejirîne derdikeve holê. Dijiya wê xwebûna sexte ye.
Xwebûna Sexte	False Self	Di bîrdoziya Winnicott de: xwebûna ku ji bo parastina xwebûna rasteqîn ji bertekên hawîrdorê re tê avakirin. Mirov maskeyê di rûyê xwe de datîne da ku bê pejirandin — lê di encamê de ji xwe dûr dikeve.
Trawma	Trauma	Serpêhatiyek an rûdanek e ku kapasîteya mirov a tê de şîrovekirin û birêvebirinê derbas dike. Trawma tenê rûdanê nîne — tenêbûna mirov di wê rûdanê de ye. Laş û derhişî wê tomar dikin.
Bîra Trawmatîk	Traumatic Memory	Bîranîna ku ji ber şideta serpêhatiyê nikare bi awayekî normal bê hilanîn û şîrovekirin. Di laş, hest û reftar de xwe nîşan dide, ne tenê di hişmendiyê de.
Rengvedan	Projection	Mekanîzmayek berevaniyê: mirov hest, xwestek an taybetmendiyên xwe yên nepejirî davêje ser yên din û dibêje "ew wisan e" ne "ez wisan im." Koka gelek pevçûnên di têkiliyê de ye.
Wekxwedîtina Rengvedanê	Projective Identification	Têgeheke Melanie Klein e: mirov ne tenê hestên xwe davêje ser kesekî din, lê wî kesî jî bixweber dike ku wê hestê hîs bike û li gorî wê bersivê bide. Formeke pêwendiya kûr a derhişî ye.
Berzkirin	Sublimation	Mekanîzmayek berevaniyê ya herî bilind: mirov enerjiyên kûr ên nepejirandî (mîna êrişkarî an seksualîteyê) vediguhêze karên civakî-pejirandî yên wekî huner, zanist û wêje. Di binê her berzkirinê de qirêjî heye.
Bertek Pêkanîn	Reaction Formation	Mirov hesta xwe ya rastîn bi hesta berevajiya wê veşêre. Mînak: mirovê ku pir hezkirinê nîşan dide dibe ku di derhişiya xwe de nefretê hebe.
Veguhêzî	Transference	Di derûnterapiyê de: nexweş hest û têkiliyên xwe yên kevin (bi gelemperî ji zaroktiyê) davêje ser derûnterapîst. Ev fenomên di derûnterapiyê de amûreke girîng a têgihiştinê ye.
Veguhêziya hember	Countertransference	Bersiva hestdar a derûnterapîst ber bi nexweş ve. Di nêrîna kevn de xelet dihat dîtin; di nêrîna nûjen de agahiyek û amûrek e ku derûnterapîst dikare wê bikar bîne.
Nasname	Identity	Hesta xwe-yekbûyî, domdar û cihêreng a mirov e. Li gorî Erik Erikson, di her qonaxa jiyanê de qeyraneke nasnameyê heye ku mirov divê wê derbas bike û nasnameya xwe avabike.
Qeyrana Nasnameyê	Identity Crisis	Erik Erikson vê têgehê danasî: rewşa ku mirov nikare nasnameya xwe ya sazûmankî û yekgirtî ava bike. Bi taybetî di ciwaniyê de çêdibe lê di her serdemê de dibe.
Derhişiya Hevpar	Collective Unconscious	Carl Gustav Jung vê têgehê pêşxist: beşa derhişiyê ku ne takekesî ye, mîrasa hevpar a mirovahiyê ye û sembolan û arketîpên gerdûnî tê de ne.
Arketîp	Archetype	Di bîrdoziya Jung de: sembolen gerdûnî û şêweyên bingehîn ên derhişiya hevpar. Mînak: Dê, Mêr/Jin (Anima/Animus), Siya (Shadow), Qehreman (Hero). Di xewn, mît û çîrokan de xuya dibin.
Sî	Shadow	Arketîpeke Jung e: beşa kesayetiyê ya ku mirov napejirîne û di derhişiyê de veşêre — êrişkarî, xwestek, lawazî. Naskirina siya, pêngaveke sereke ya xwe-nasînê ye.
Geşedana Derûncivakî	Psychosocial Development	Bîrdoziya Erik Erikson e: mirov di 8 qonaxên jiyanê de pêş dikeve û di her qonaxê de qeyraneke taybet heye. Mînak: bawerî li hember bêbaweriyê (zaroktiya destpêkê), nasname li hember tevliheviyê (ciwanî).
Hevdilî	Empathy	Şiyana têgihiştina hest û tecrubeyên kesekî din ji hundir ve — ne tenê sempatî (xem xwarin ji bo), lê bi rastî hesta wî hîs kirin. Bingeha têkiliya terapeutîk û têkiliyên mirovî yên tendurist e.
Girêk / Kêmasî	Inferiority Complex	Alfred Adler vê têgehê danasî: hesta kûr û domdar a kêm-nirxiya xwe. Dibe sedema tevgerên berevaniyê yên wekî xwe-mezinkirin (overcompensation) an jî vekişîn û bindestiyê.
Bêçaretiya Fêrbûyî	Learned Helplessness	Martin Seligman vê têgehê danî: dema mirov pey hev serpêhatiyên kontrolnakirin dijî, fêr dibe ku "ez nikarm", û ev bawerkirin jî dema kontrolkirin gengaz be domdar dimîne. Sedema sereke ya depresyonê ye.
Nakokiya Venasînî	Cognitive Dissonance	Leon Festinger vê têgehê pêşkêş kir: rewşa nerehetiyê ya derûnî ku dema du bawerî, nirx an tevger di nakokiyê de ne çêdibe. Mirov bi xweber hewl dide vê nakokiyê kêm bike — bi guhertina baweriyê an tevgerê.
Xwebûna Narsîsîstî	Narcissistic Wound	Birîna kûr a xwe-rêzdariyê (self-esteem) ye. Dema mirov di zaroktiyê de bi rêz nehat dîtin an hat red kirin, ev birîn di kesayetiyê de şop dihêle û di mezinahiyê de bi reftar û têkiliyên nexweş xuya dibe.
Bibîranîna Serbest	Free Association	Teknîka sereke ya derûnkolîneriyê ye ku Freud pêşxist: nexweş her tiştê tê hişê xwe bê sansur û rêvebirin vedibêje. Bi vî awayî naverokên derhişî ber bi hişmendiyê ve tên.
Xewnşîrovekirin	Dream Interpretation	Freud xewnan weke "rêya şahiyê ya bo derhişiyê" binavkir. Xewn naverokên tepisandî bi rêya sembol û vegotinên veşartî nîşan dide. Di derûnkolîneriyê de amûreke sereke ye.
Mirêkkirin (Neynika Xwebûnê)	Mirroring	Di bîrdoziya Heinz Kohut de: zarok hewce ye ku dêûbav wî "bibînin" û bertekê bidin — vê bertekê zarok hîs dike ku heye û girîng e. Kêmbûna neynikê sedema birînên narsîsîstî ye.

Çavkaniyên sereke: Freud (1900), Lacan (1977), Jung (1964), Winnicott (1965), Erikson (1968), Kohut (1977), Seligman (1975), Festinger (1957)

 

Çavkanî

Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press.

Freud, S. (1953). The interpretation of dreams (J. Strachey, Trans.; Vol. 4–5). Hogarth Press. (Xebata eslî di 1900 de hatiye weşandin)

Harris, C. L. (2006). Bilingual speakers in the language lab: Emotionality of first and second language. Journal of Multilingual and Multicultural Development, 27(3), 197–220. https://doi.org/10.2167/jmmd404.0

Jung, C. G. (1964). Man and his symbols. Doubleday.

Lacan, J. (1977). Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). Norton. (Xebatên eslî di 1966 de hatine weşandin)

Rogers, C. R. (1951). Client-centered therapy: Its current practice, implications, and theory. Houghton Mifflin.

van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.

Vygotsky, L. S. (1986). Thought and language (A. Kozulin, Trans.). MIT Press. (Xebata eslî di 1934 de hatiye weşandin)

Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment. International Universities Press.