HIN TERMÊN DERÛNNASIYÊ (SOME PSYCHOLOGY TERMS)

Aboriya reftarî (Behavioral economics) Bikaranîna têgehên derûnî di têgihîştina biryarên aborî de.

Adaptasyona civakî (Social adaptation) Pêvajoya ku mirov xwe li gorî hewcedariyên civakê û jîngehê diguncîne; bi guherîna reftarî, hestî û zanistî pêk tê.

Adrenalîn (Adrenaline) Hormona stresê ya ku ji bo bersiva şer-an-rev di laş de derê tê.

Afazî (Aphasia) Windabûna beşkî an temamî ya hêz û şiyana axaftin, fêmkirin an nivîsandinê ji ber zirarê li mêjî, bi taybetî li qada Broca an Wernicke.

Afaziya ragihandinê (Conduction aphasia) Celebek afaziyê ku mirov dikare bipeyive û fêm bike lê nikare axaftina kesên din dubare bike. Ji ber birîna riya girêdanê çêdibe.

Afaziya sehekî (Sensory aphasia) Celebek afaziyê ku mirov nikare axaftina kesên din fêm bike. Axaftina xwe herikbar e lê ne wateydar e. Wekî afaziya Wernicke tê zanîn.

Afaziya wateyî (Semantic aphasia) Kêşeya têgihîştina wateyên peyvan û hevokan. Mirov dikare bipeyive lê nikare maneya rastin fêm bike.

Afemî (Aphemia) Windabûna hêz û şiyana axaftinê bêyî ku pirs û girêkek di fêmkirinê de hebe. Broca pêşî ev term bikar anî.

Agahiyên berê (Background information) Zaniyariyên bingeh û paşxaneyê ku berî destpêkirina lêkolîn an dermankirinê têne berhevkirin. Ji bo têgihîştina rewşa kesî pêwîst e.

Agahiyên kûr (In-depth information) Zaniyariyên berfireh û hûrgilî yên ku bi kûranî li ser mijareke têne berhevkirin; ne tenê li ser rûyê tiştan dimîne.

Agnozya (Agnosia) Nebûna hêz û şiyana naskirina tiştan, dengên an takekesan bi hestan, tevî ku hestên bixwe saxlem in. Ji ber zirarê li korteksa mêjî çêdibe.

Ahenga civakî (Social coherence) Yekîtî û hevkariya di navbera endamên komek civakî de. Girêdana hevbeş û nirxên hevpar bingeha wê ne.

Ahenga navmalbatî (Domestic harmony) Aştî, têkiliya baş û hevkariya di nav malbatekê de. Bi ragihandina vekirî û rêzgirtina ji hev re pêk tê.

Alîkarî (Helping) Kiryara bexşandina alîkariyê ji yên din re. Di psîkolojiya civakî de sedemên wê û şert û mercên wê tên xwendin.

Alîkariya dadî (Legal assistance) Piştgiriya dadî û mafî ji bo kesan an koman di pêvajoyek dadî de tê peyda kirin.

Alîkariya pêşîn a derûnî (Psychological first aid) Interveneyên pêşîn û pratîk ên ku di demên qirîzê de ji bo piştgirîdana mirovan têne bikar anîn. Ewlehî û xwestinên bingehîn pêşîbêjin.

Alîkariya pêşîn a saxlemiya derûnî (Mental health first aid) Fêrbûna alîkariya yekem ji bo kesên di rewşên derûnî de.

Aloziya hestî (Emotional confusion) Rewşa ku tê de mirov nikare hestên xwe bi zelaltî nas bike. Dikare ji trawmayê, stresê an nexweşiyên hestyar were.

Aloziya nasnameya veşartî (Latent identity confusion) Kêşeya nasnameyê ya hê ne eşkere lê di derhişê de heye. Di rewşên taybet an stresê de dikare xuya bibe.

Aloziya nasnameyê (Identity confusion) Nebûna rêkûpêk a hestê nasnameyeke siruştî û domdar. Di bîrdoziya Erikson de qonaxa pêncem a qirîza nasname-rol.

Aloziya navtakekesî (Interpersonal conflict) Pevçûna di navbera du an zêdetir kesan de ji ber cudahiyên di nirx, armanc an hewcedariyên wan de.

Ambîvalans (Ambivalence) Hebûna hestên zor ên dijber di heman demê de li hember tişteke an keseke; evîn û nefret bi hev.

Amîgdala (Amygdala) Beşa mêjî ya ku di bersivên tirs û hestên din de rol dilîze.

Amnezî (Amnesia) Windabûna beşkî an temamî ya bîranînan. Dikare organîk (geft, nexweşî) an fonksiyonel (derûnî) be.

Amneziya dîsosiyatîf (Dissociative amnesia) Windabûna bîranînan a derûnî ya ji sedem û rewşên trawmatîk tê. Ne organîk e; carinan bîranînên giştî yên jiyanê dihavêje.

Amneziya hîsterîk (Hysterical amnesia) Celebek amneziya dîsosiyatîf ku bi nişkeve xuya dike û bi gelemperî bi rûdanên stresê re girêdayî ye.

Amneziya zarokatiyê (Infantile amnesia) Nebûna bîranînên zarokatiya zû, beriya temen 3-4 saliyê. Ji bêkemalbûna hippocampus û zimanê tê şirovekirin.

Amûrên ragihandinê yên girseyî (Mass media) Kanalên ragihandinê yên ku bi yek carî gihîştina hejmarek mezin a kesan pêk tînin: TV, radyo, rojname, înternetê.

Amûrên venasînî (Cognitive tools) Amûr û stratejiyên derûnî yên ku mirov ji bo çareserkirin, fêrbûn û bîranînê bikar tîne, wekî nexşe û şemayên zihnî.

Anamnez (Anamnesis) Berhevkirina dîrokça bijîşkî û dîroka jiyanê ya nexweşî. Bingeha nirxandina klînîkî û teşxîsê ye.

Anomaliya zayendî (Sex anomaly) Cudahî an ne-siruştîbûna di geşedana an avahiya zayendî ya organîkî de.

Anoreksiya newrozê (Anorexia nervosa) Kêmxwarinê û tirsa girtina giraniyan; xwenîşandana laş ya xelet.

Apneya xewê (Sleep apnea) Rewşek bijîşkî ya ku tê de nefes di dema xewê de bi rêkûpêk diweste û dîsa dest pê dike û kalîteya xewê kêm dike.

Aqût (Acute) Rewşek an nexweşiyek ku bi lez dest pê dike û demek kurt e. Berevajiya kronîk e; nîşane tund û zû xuya dibin.

Arastekirin (Orientation) Hesta kesê ya li ku dibe û kî ye; hevahengiya bi cih, dem û kesan re. Bingeha nirxandina rewşa zihnî ye.

Arasteyî ferasetê (Insight-oriented) Nêzîkahîtêdana dermankirinê ya ku armanca wê fêmkirina kûrtir a nîşaneyên derûnî û sedemên wan e.

Arezû (Desire) Xwestin an meyla derûnî ya bidestxistina tiştekî. Di bîrdoziya Freud de, arezû bingeha pêvajoyên psîşîk e.

Arketîp (Archetype) Li gorî Carl Jung, wêneyên û nimûneyên gerdûnî yên ku di derhişiya kolektîf de ne û di hemû çandan de hevbeş in; wekî Dayik, Kahramên û Siya.

Armanca hînbûyî (Learned goal) Armancek ku bi tecrube û hînbûnê hatiye bidestxistin, ne bi siruştî. Mînak meyla serfiraziyê di qadên akademîk de.

Armanca siruştî (Instinctual aim) Di bîrdoziya Freud de, armanca nestekê ew e ku rewştê aramiyê bi hilweşandina gerîna derûnî bidestbixe.

Aseksûel (Asexual) Takekesê ku kêşana zayendî ya kêm an tune dihesin. Ne nexweşî ye; celebek nasnameyê ye.

Asta çalakiyê (Activity level) Asta giştî ya çalakiya laşî û derûnî ya kesê. Dikare nîşana rewşa tendirustî, temen an nexweşiyê be.

Asta hevahengiyê (Compliance level) Dereceyê ku kesek bi dermankirinê, rêzikê an rêwerzan re lihev dike.

Asta hiş(mend)î (Level of consciousness) Dereceyê hişyarî û têgihîştina kesê ji jîngeh û rewşa xwe. Ji kûr-bêhişiyê heta hişyariya tam digere.

Asta hişî / AH (Intelligence quotient / IQ) Pîvana jîriya giştî ya li gorî testa standard. Navîniya nifûsê 100 e. Temenê hişî dabeşî temenê kronolojîk û pirkirî bi 100.

Asta nerîtî (Conventional level) Di bîrdoziya Kohlberg de, asta ku tê de kes li gorî normalên civakî û hêviyên komê biryar didin.

Astengdar (Disabled) Kesê ku xwediyê astengiyeke laşî, derûnî, hestî an zanistî ye ku bandorê li çalakiyên jiyanî dike.

Astengdarê hînbûnê (Learning disabled) Takekesê ku gelemşeyên taybetî di pêvajoyên hînbûnê de wekî xwendin, nivîsandin an hesaban dihebîne, tevî ku jîriya giştî siruştî ye.

Astengkirin (Obstruct) Astengkirina rêya bidestxistina armancekê an pêkanîna kiryareke; dikare giyanî, laşî an civakî be.

Astengkirina hestî (Emotional inhibition) Helandin an astengkirina derkirin û şandina hestên. Dikare ji ber tirsê, şermê an mekanîzmayên berevaniyê çêbibe.

Aştiya civakî (Social peace) Rewşa lihevhatinê, ewlehiyê û hevkariyê di civakekê de; nebûna pevçûna civakî ya çalak.

Aştiya hundirîn (Inner peace) Rewşa aramî û hevahengiya derûnî ya navxweyîn; nebûna têkoşîna navxweyî ya girîng.

Avabûna helwestê (Attitude formation) Pêvajoya ku tê de helwest li gorî tecrubeyê, fêrbûna civakî û bandorên kulturî têne avakirin.

Avabûna karakter (Character formation) Geşedana taybetmendiyên karakterê yên domdar di dema zarokatî û ciwaniyê de.

Avabûna kesayetiyê (Personality formation) Pêvajoya geşedana şêweyeke taybet û domdar a ramanê, hestê û reftarê ku kesayetiya kesekî pêk tîne.

Avabûna nasnameyê (Identity formation) Pêvajoya geşedana hesteke siruştî ya kî bûna xwe, bi taybetî di dema ciwaniyê de. Di bîrdoziya Erikson de qonaxa pêncem.

Axaftina belawela (Disorganized speech) Axaftinek ku rêzûbend û girêdana wê nebêje. Ji nexweşiya ramanê der tê; nîşaneya girîng a şîzofreniyê ye.

Axaftina hundirîn (Inner speech) Dengê navxweyîn yê ku mirov di hizirîna xwe de bikar tîne. Li gorî Vygotsky, bingeha geşedana ramanê û serbixweyiyê ye.

Azadiya takekesî (Freedom of the individual) Mafê kesê ku ji bo xwe biryar bide û bijî bêyî zexta nexwestî ya kesên din an dewletê.

Azmûnger (Experimenter) Kesê ku lêkolîn an azmûnek meşîne. Bandorên azmûnger dikarin encaman biguhêrin heke ne kontrol bibin.

Azmûngerî (Empiricism) Rêgeza felsefeya ku dibêje hemû zanist ji tecrube û çavdêriyê tê, ne ji aqilê nep û bîrdoziyên pêşwextkirî.

Azmûnî (Empirical) Tiştê ku li ser delîl û çavdêriya rasterast û tecrubeyê ye, ne li ser bîrdozî an texmînan tenê.

Azwerî (Passion) Hesta tund ya evîn an kêfa ji tiştekî. Di têkiliyên mirovî û afirîneriyê de roleyek girîng dilîze.

Baldar (Attentive) Xuyakirina baldariyê; rewşa kesê ku balê dide û guh dide tişteke an keseke taybetî.

Baldarî (Attention) Pêvajoya derûnî ya hilbijartina û arêdana çavkaniyên zanistî li ser agahiyên taybetî. Bingeha hemû pêvajoyên zanistî yên bilindtir e.

Baldariya bijarker (Selective attention) Hêz û şiyana balê dan li ser nîşaneyên taybetî dema nîşaneyên din têne paşguh kirin. Wekî 'bandora partiyê' tê zanîn.

Baldariya çalak (Active attention) Arêdana bi mebest û hewldana hişmend a balê dan li ser tiştekî.

Baldariya dabeşbûyî (Divided attention) Hêz û şiyana balkêşkirina çavkaniyên zanistî li ser du an zêdetir karên di heman demê de.

Baldariya domdar (Sustained attention) Hêz û şiyana domandina balê li ser tiştekî di heyameke dirêj de. Di ADHD de kêm e.

Baldariya duyemane (Secondary attention) Baldariya ku ji hişê sarf nabe û bêyî hewldan pêk tê; çalakiyên baştir hîn bûyî.

Baldariya hevpar (Joint attention) Hêz û şiyana du kesan ku bi hev re li ser tişteke sêyem bala xwe bidin. Di geşedana zarokan a destpêkê de pir girîng e.

Ban-dahûrîn (Meta-analysis) Dahûrîna giştî ya encamên gelek lêkolînan.

Bandora bendewariyê (Expectancy effect) Bandora hêviyên mirov li ser reftarên wan û encamên tecrubeyê. Wekî 'kehaneta xwe pêkanî' jî tê zanîn.

Bandora civakî (Social influence) Bandora kesên din an koman li ser ramanên, hestên û reftarên takekesekî.

Bandora demê (Time effect) Guherîna di encamên pîvandinê de ji ber derbasbûna demê, ne ji ber interveneyên dermankirinê.

Bandora derûnî (Psychological effect) Bandora rewşên derveyî an navxweyî li ser rewşa derûnî, reftarî an zanistî ya kesekî.

Bandora dêûbavan (Parental influence) Bandora reftarên, helwestên û serpêhatiyên dêûbavan li ser geşedana zarokên wan.

Bandora hevsalan (Peer influence) Bandora hevsalan li ser reftarên, helwestên û biryarên hev; bi taybetî di ciwaniyê de xurt e.

Bandora kemîneyan (Minority influence) Potansiyela kincên kêmîne ji bo guherandina baweriyên piraniyê bi rengekî parastî, domdar û bi mebest.

Bandora medyayê (Media influence) Bandora amûrên ragihandinê li ser bawerî, helwest, nirx û reftarên mirovan.

Bandora nifşan (Cohort effect) Cudahiya di encaman de ji ber ku beşdar di demên cuda û şert û mercên dîrokî yên cuda de mezin bûne.

Bandora plaseboyê (Placebo effect) Baştibûna nîşaneyên nexweşiyê ji ber bawerbûna dermankirinê, ne ji ber bandora dermanî ya rastî. Di lêkolînê de girîng e.

Bandora qadê (Field effect) Bandora navheviya hêmanên di jîngehe de li ser hestî, reftarî an zanistî ya kesekî.

Bandora sereke (Main effect) Bandora serbixwe ya guherbareke serbixwe li ser guherbareke bestê di dahûrîna varyansê de.

Bandora serpêhatiyê (Experimental effect) Bandora guherîna guherbareke serbixwe li ser guherbareke bestê di azmûnekê de.

Bandora zordestiya sîber (Cyberbullying impact) Bandorên neyînî yên derûnî û civakî yên zordestiyan sîber li ser mexdûran; xemokî, rageşî û veqetandina civakî.

Bandorên derûnî yên tawanî (Psychological effects of crime) Bandorên derûnî yên ku mexdûrên sûcê, malbatên wan û civak dikişînin piştî rûdaneke sûcî.

Bandorên temen (Age effects) Guherînên di reftarê an kapasîteyê de ji ber pêvajoya mezinbûnê an pîrbûnê.

Barê stresê (Stress load) Giraniya giştî ya stresê ku kesek dikşîne; ji berhevkirina gelek stresorên cûrbecûr.

Barê venasînî (Cognitive load) Mîqdara çavkaniyên zanistî yên ku karê aktîf bikar tîne. Dema pir zêde be, fêrbûn û performans kêm dibin.

Bargiraniya kar (Work overload) Rewşa ku tê de mirov zêde kar an meseleyan heye ji ya ku dikare bi bandor rêve bibe. Dibe çavkaniya stresê.

Başbûn (Recovery) Pêvajoya bidestxistina saxlemiya tam a piştî nexweşiyê.

Başbûna hestî (Emotional healing) Pêvajoya başbûna ji birînên derûnî û hestî; bidestxistina aramî û hevahengiya navxweyîn dîsa.

Başbûna navxweyîn (Internal healing) Pêvajoya başbûna ji hundirê; guherandina bawerî, hest û şêweyên reftarê yên ne-saxlem.

Başkirina têkiliyê (Relationship repair) Hewldanên ji bo başkirina û nûvekirina têkiliyeke ziyankirî di navbera kesan de.

Baweriya bingehîn (Basic trust) Di bîrdoziya Erikson de, qonaxa yekem a geşedana derûncivakî (0-18 meh): geşedana hestê ewlehî û pêbaweriyê li cîhanê.

Baweriyên kakilî (Core beliefs) Di bîrdoziya Beck de, baweriyên kûr û bingehîn yên li ser xwe, cîhan û siberojê.

Bêahengiya hestî (Emotional dissonance) Navbera hestên navxweyîn û xuyakirina derveyî yên wan; mînak divê karmendek kenê xwe nîşan bide her çend nexweş be.

Bêahengiya venasînî (Cognitive dissonance) Rewşa nerehetiyê ji ber du bawerî an hest û kiryarên dijber. Mirov hewl dide ku vê nerehetiyê kêm bike.

Bêçare (Helpless) Rewşa ku mirov hest dike nikare bandorê li rewşa xwe bike an wê biguhêre. Bi xemokîê re têkildar e.

Bêçaretî (Helplessness) Hesta nebûna kontrolê li ser rewşa xwe an jîngehê; dikare bibe sedema xemokîê û bêhêvîtiyê.

Bêçaretîya fêrbûyî (Learned helplessness) Li gorî Seligman, rewşa ku tê de mirov fêr dibe ku çalakiyên wî nikarin bandorê li encaman bikin û dev ji hewldanê berdide.

Bêhêvî (Hopeless) Rewşa nebûna hêviyê ji siberojê; hesteke girîng a xemokîê û rîskeke întiharê ye.

Bêhnfirehî (Tolerance) Hêz û şiyan an amadekariya pejirandina raman, helwest an reftarên ji yê xwe cuda. Di dermanê de, hewcedariya dozeke mezintir.

Bêhnfirehiya pevçûnê (Conflict tolerance) Hêz û şiyana domandina têkiliyê û karkirinê di rewşên pevçûnê de bêyî ku zêde biêşe an bisekine.

Bêlimêjî (Menstrual) Taybetmendiyên bi çerxa menstrûasyonê ya mê re girêdayî; guherînên laşî û derûnî yên di dema vê demê de.

Benda zihnî (Mental set) Meyldariya çareserkirina gelemşeyên bi rêbazên berê yên biserketî; dikare di çareserkirina gelemşeyên nû de bibe asteng.

Bendewariya rageşîyî (Anxious expectation) Hêvîkirina rûdanên neyînî bi tirs û xemgînî; rewşa rageşiyê ya gelemperî ku siberoja tirsnak dihesibîne.

Bendewariyên dêûbavan (Parental expectations) Hêviyên dêûbavan ji zarokên xwe di warên wekî serfiraziya akademîk, reftarî û civakî de.

Bendewariyên rola zayendî (Gender role expectations) Hêviyên civakî ji bo çawa jinan û mêran divê tevbigerin û bijîn, li gorî zayendê wan.

Bengîtî (Dependence) Rewşa hewcedariya laşî an derûnî ya domdar ji made, mirov an rewşeke taybetî.

Bengîtiya derûnî (Psychological dependence) Hewcedariya hestî ya bikaranîna madeyekê an kiryareke ji bo hesta baş an jiyana normal.

Bengîtiya diyariyan (Reward dependence) Meyldariya zêde ya lêgerîna pejirandin û xelatan ji kesên din; bi sîstemên neurozindewerîî yên diyariyan re girêdayî ye.

Bengîtiya ekranê (Screen addiction) Bikaranîna zêde û kontrolnebûyî ya ekranên dîjîtal: telefonên jîr, komputer û TV.

Bengîtiya fîzyolojîk (Physiological dependence) Guherînên di laşê de yên ku ji bikaranîna domdar a madeyekê çêdibin, ev guherîn hişyarî û toleransê vedihewîne.

Bengîtiya îlacan (Drug dependence) Rewşa ku mirov laşî an derûnî hewcedariya berdewamkirina bikaranîna dermanekî hest dike, tevî bandorên neyînî.

Bengîtiya înternetê (Internet addiction) Bikaranîna ne-kontrolkirî û zêde ya înternetê ku jiyan, kar û têkiliyên civakî xirab dike.

Bengîtiya madeyan (Substance dependence) Bikaranîna ne-kontrolkirî ya madeyekê ku dibe sedema gelemşeyên girîng ên laşî, derûnî û civakî.

Bengîtiya medyaya civakî (Social media addiction) Bikaranîna ne-kontrolkirî û zêde ya platformên medyaya civakî, bi xemgînî û kaşanê dema bidestneane.

Bêparî (Deprivation) Nebûn an kêmbûna hewcedariyên bingehîn: laşî, derûnî an civakî. Dibe sedema gelemşeyên geşedanê.

Bêpariya derûncivakî (Psychosocial deprivation) Nebûna têkiliyên civakî û serpêhatiyên derûnî yên pêwîst ji bo geşedana saxlem a mirovan.

Bêpariya hestî (Emotional deprivation) Nebûna germa hestî, evîn û piştgiriyê ya ku ji bo geşedana saxlem a zarokan pêwîst e.

Berawirdkirina civakî (Social comparison) Pêvajoya nirxandina xwe bi dinasna yên din; dikare çavkaniya hêz û şiyana xwe be an kêmahiyê.

Berbelav (Pervasive) Tiştê ku li cihên gelek û rewşên cuda xuya dike; ne sînorkirî ye û gerdûnî ye.

Berbelavî (Prevalence) Hejmara giştî ya rewş an rûdanên nexweşiyê di nifûseke diyarkirî de di demeke taybetî de.

Berdewamî (Continuity) Domdariya bêqutbûnê ya tiştek di demê de; di geşedana zarokan de prensîpa berdewamiyê heye.

Berdewamiya heyberê (Object constancy) Têgihîştina ku heybera xwe jêr koşeyên nîşandê naguhere, tevî guherîna şêwe, mezinbûn an cih.

Berdewamiya têgihanî (Perceptual constancy) Hêz û şiyana dîtina heyberên wekî xwediyê mezinahî, reng û şêweya domdar, tevî guherîna nîşaneyên hisî.

Berevajîkirin (Distortion) Guherandina ne-rastine ya agahiyê; dikare di bîranîn, têgihîştin an ramana kesekî de çêbibe.

Berevaniya eziyê (Ego defense) Mekanîzmayên ku xwebûn û ezî bikar tîne ji bo xwe ji rageşiyê biparêze; wekî înkar, paşvegerîn û tepisandin.

Berevaniya norotîk (Neurotic defense) Mekanîzmayên berevaniyê yên ne-saxlem yên ku mirov bikar tîne û ne-wêrekane bersiva hêrs û rageşiyê didin.

Bergirî (Resistance) Di dermankirinê de, parastina li hember guherîna an eşkerkirina materyala derûnî; dijwarkirina pêvajoya derûnterapiyê.

Bergiriya veguhêziyê (Transference resistance) Bikaranîna veguhêziyê wekî mekanîzmaya berevaniyê di dermankirinê de ji bo rawestandina pêvajoya analîzê.

Berpirsiyariya civakî (Social responsibility) Peywira kesekî an rêxistinekê ya li hember civak û jîngehê ji bo kiryarên xwe.

Berpirsiyariya tawanî (Criminal accountability) Berpirsiyariya mafî ya kesê ku kiryareke sûcî pêk anî li hember qanûnê.

Bertek (Reaction) Bersiva fîzîkî an derûnî ya li hember hişyarkereke derveyî an navxweyî.

Berteka bêmerc (Unconditioned response) Bersiva siruştî û otomatîk ya li hember hişyarkera bêmerc. Di şertlandina klassîk de pênasekirin.

Berteka bimerc (Conditioned response) Bersiva ku bi şertlandina klassîk hatiye fêrkirin ku ji hişyarkera bimerc were.

Berteka civakî (Social reaction) Bersiva komelek an civakê ya li hember rûdanek an rewşekê.

Berteka derûnî (Psychological reaction) Bersiva derûnî ya giştî ya li hember rewşan, rûdanan an tiştên navxweyî.

Berteka hînbûyî (Learned response) Bersivek ku bi fêrbûn û tecrubeyê hatiye bidestxistin, ne siruştî ye.

Berteka rageşiyê (Anxiety reaction) Koma nîşaneyên laşî û derûnî yên ji ber rageşiyê pêk tên; dillêdana zêde, lerzîn û xeman.

Berteka sawî (Phobic reaction) Bersiva tirsa zêde û ne-siruştî ya li hember tişteke, rewşeke an çalakiyeke taybet.

Berteka xwejêvedanê (Avoidance response) Tevger an kiryara ku mirov pêk tîne ji bo dûrxistina ji rewşên tirsnak an nerehetiyê.

Berzkirin (Sublimation) Veguhestina enerjiya nestan bo çalakiyên civakî qebûl; mekanîzmaya berevaniyê ya herî saxlem.

Bêxewî (Insomnia) Gelemşeyên destpêkirina an domandina xewê ya ku di jiyanê de nerehetiya girîng çêdike û karkirinê bandor dike.

Bibîrxistin (Association) Girêdana di hizirîna de di navbera du ramanên ku bi hev re têkildar in; bingeha gelek pêvajoyên zanistî.

Bibîrxistina serbest (Free association) Di derûnkolîneriyê de, rêbaza ku tê de nexweş her tiştê tê hizirîna wî/wê bêyî sansur dibêje; dergehê derhişê ye.

Bibîrxistina sist (Loose associations) Berê û girêdana sist di navbera raman û axaftinê de; nîşaneyek şîzofreniyê ye.

Bicihkirina ketober (Random assignment) Bicihkirina beşdaran li komin bi rengê ku şansê hemûyan heman be; asas ji bo lêkolîna azmûnî ya baş.

Bijartina civakî (Social selection) Pêvajoya ku tê de rewşên civakî di nifûsekê de bi rêkûpêk têne dabeş kirin.

Bijartina siruştî (Natural selection) Di bîrdoziya Darwîn de, pêvajoya ku organisman ên bi adaptasyona çêtir ji bo jiyana xwe pir dibin.

Bijartina zayendî (Sexual selection) Pêvajoya peresanê ya ku di wê de taybetmendiyên ku dikarin hevjîna zayendî mezin bikin têne pêşxistin.

Bilindezî (Superego) Di bîrdoziya Freud de, beşa sêyem a keşa derûnî: nirxên sincî û hêviyên civakî dihewîne; çavdêriyê li ego û id dike.

Bilindeziya hovane (Primitive superego) Forma destpêkê ya superego di zarokatiyê de, bi gelemperî hê girantir û tolhildantir ji ya mezinan.

Bingeha ewledar (Secure base) Di bîrdoziya Bowlby de, xwediyê girêdanê wekî bingehekê ku zarok lê vedigere dema ditirse.

Binhişî (Subconscious) Qata di navbera hiş û binhişê de; ramanên ku ne çalak in lê dikarin bi hêsanî bên hiş.

Binyada civakî (Social structure) Rêkxistina domdar a têkiliyên civakî, rol, norm û dezgehên ku civak li ser wan hatine avakirin.

Binyada kesayetiyê (Personality structure) Di bîrdoziya derûnkolînerî de, avahiya id-ego-superego ya kesayetiyê. Bi giştî pêkhateya kesayetiyê.

Binyada komê (Group structure) Rêkxistina pêwendî, rol û statuyên di koma civakî de.

Binyada malbatê (Family structure) Rêkxistina malbatê; endamên wê, rola her kesî û têkiliyên di navberê de.

Binyada venasînî (Cognitive structure) Rêkxistina agahî û zanistê di hizirîna kesekî de; bingeha şemayên derûnî.

Binyada zihnî (Mental structure) Avahiya giştî ya mêjî û hizirîna derûnî, wekî di bîrdoziya Freud de îd-ego-superego.

Binyadî (Structural) Tiştê ku bi avahî an struktura bingehîn a tiştekî re têkildar e.

Binyadparêzî (Structuralism) Dibistana derûnnasiyê ya ku dixwaze kesayetiyê bi analîzkirina pêkhateyên wê yên bingehîn fêm bike; Wundt û Titchener serekên wê ne.

Bîr (Memory) Hêz û şiyana hilanîn, ragirtin û vegerandina agahiyan. Celebên cûrbecûr hene: demkurt, veşartî-eşkere û yên din.

Bîra bêjeyî (Verbal memory) Bîranîna agahiyên zimanî û bêjeyî; bi qada çepê ya mêjî re zêdetir têkildar e.

Bîra çandî (Cultural memory) Bîranîna hevbeş a civakekê ya dîrokê, nerîtê û nasnameyê; bi nîşane, ayîn û çîrokên civakî tê parastin.

Bîra demdirêj (Long-term memory) Pergala hilanînê ya ku agahî ji bo heyamên dirêj dihewîne. Bîra epîzodîk, semantîk û prosedurî pêk tê.

Bîra demkurt (Short-term memory) Pergala hilanînê ya demkurt (heta 30 saniye) ya ku hejmara sînorkirî ya agahiyê dihewîne; Miller got 7±2 nîşane.

Bîra derîhiş (Unconscious memory) Bîranîna ku di derhişê de ye û dikare reftarê bandor bike bêyî ku mirov hay jê hebe.

Bîra dîtbarî (Visual memory) Bîranîna agahiyên wêneyî û dîtbarî; di gelek karên zanistî de rol dilîze.

Bîra hevpar (Collective memory) Bîranîna hevbeş a komek civakî an neteweyê ya rûdanên dîrokî û serpêhatiyên hevbeş.

Bîra jinûveavaker (Reconstructive memory) Bîrdoziya Bartlett: bîranîn ne wekî kamerayê ye, mirov agahiyê ji nû ve ava dike li gorî zanîna berê û hêviyên xwe.

Bîra nasînê (Recognition memory) Hêz û şiyana naskirina agahiyeke ku berê hatiye dîtin an bîhistin dema dîsa xuya dibe.

Bîra sehekî (Sensory memory) Hilanîna demkurt a zêde ya nîşaneyên hestî, çend saniyeyan berdewam dike, berî ku têne pêvajokirin.

Bîra şahid (Eyewitness memory) Bîranîna rûdanên ku mirov bi çavê xwe dîtine; lêkolîn nîşan dide ku pir caran ji rastiyê kêmtir pêbawer e.

Bîra xebatkar (Working memory) Pergala aktîf a hilanîna û pêvajoykirina demkurt a agahiyên ku niha têne bikar anîn; Baddeley sê beş xwend.

Bîrdoziya berawirdkirinê ya civakî (Social comparison theory) Bîrdoziya Festinger: mirov xwe bi yên din berawird dikin ji bo nirxandina hêz û şiyan û baweriyên xwe.

Bîrdoziya bingehkirî (Grounded theory) Rêbaza lêkolîna nitelî ya ku ji daneyên berhevkirî bîrdozî ava dike.

Bîrdoziya fêrbûna civakî (Social learning theory) Bîrdoziya Bandura: fêrbûn bi çavdêrî, teqlîd û modelgirtinê pêk tê.

Bîrdoziya geşedana sincî ya Kohlberg (Kohlberg's theory) Qonaxên 6ên geşedana sincî ji ber berjewendiya xwe heta prensîbên gerdûnî.

Bîrdoziya girêdanê (Attachment theory) Bîrdoziya Bowlby: zarok hewcedariya girêdana xurt bi xwediyê lênêriyê heye; vê girêdanê geşedana paşê bandor dike.

Bîrdoziya nasnameya civakî (Social identity theory) Bîrdoziya Tajfel û Turner: endambûna di koman de beşek ji nasnameya kesan e.

Bîrdoziya zihn (Theory of mind) Hêz û şiyana têgihîştina ku yên din hest, raman û baweriyên cuda yên xwe hene.

Birêvebirina pevçûnê (Conflict management) Stratejî û pêvajoyan ji bo serederîkirina pevçûnan bi rengekî avaker û sazger.

Birêvebirina stresê (Stress management) Teknîk û stratejiyên ji bo kêmkirina bandorên neyînî yên stresê, wekî ravekirina hestê, lênêrîna laşî û şêwirmendiyê.

Bîreweriya civakî (Social cognition) Pêvajoyên zanistî ya ku mirov serpêhatiyên civakî werdigire, rêxistin dike û bicih tîne.

Birîna trawmatîk a mêjî (Traumatic brain injury) Zirarê li mêjî ya ji ber lêdan, qulipîn an teqandina li serê.

Birîndarbûna sincî (Moral injury) Tawanbarkirina xwe ji bo tiştên ku mirov kir an nekir ku normên sincî binpê kir; di leşkeriyan de gelemperî ye.

Bişavtin (Assimilation) Pêvajoya ku tê de mirov serpêhatiyên nû dide nav şemayên zanistî yên berê bêyî wan biguherîne (Piaget).

Bişavtina çandî (Cultural assimilation) Pêvajoya ku tê de koma çandî ya kêmîne şêweyên çanda piraniyê digire.

Bişavtina nasnameyê (Identity assimilation) Pêvajoya ku tê de kes serpêhatiyên nû tîne nav çarçoweya nasname ya niha, bêyî ku nasnameyê biguherîne.

Biyanîbûn (Alienation) Hesta veqetandina ji cîhan, civak an xwe; di felsefe û derûnnasiyê de têgeheke girîng e.

Biyanîbûna civakî (Social alienation) Hesta dûrbûna ji civak û koman; kêmbûna hesta endambûnê û têkiliyên civakî.

Biyanîbûna hundurîn (Inner estrangement) Hesta vequlbûna ji xwe; tunebûna têkiliya bi hestên xwe û nasnameya xwe.

Cihêbûn-takekesîbûn (Separation-individuation) Di bîrdoziya Mahler de, pêvajoya ku zarok ji yekbûna bi dayikê cihê dibe û takekesiyê pêşve dibe.

Cihguhêzî (Displacement) Di derûnkolîneriyê de, veguhestina hestên ji tiştekî xeternak bo tiştekî bêêş û ewletir.

Cudakeriya civakî (Social discrimination) Derûnterapiya ne-wekhev a kesan an koman li gorî taybetmendiyên wan ên wekî nijad, zayend an olê.

Cudakeriya nijadî (Racial discrimination) Derûnterapiya ne-wekhev a li gorî nijad an etnîsiyetê.

Cudakeriya zayendî (Sex discrimination) Derûnterapiya ne-wekhev a xebitandinê an jiyanê li gorî zayendê.

Çakbînî (Optimism) Meyldariya hêvîkirina encamên baş û erênî. Bi saxlemiya baştir, berxwedanê û serkeftinê re têkildar e.

Çalak (Active) Rewşa çalakiyê û beşdariyê; ne pasîf e. Di gelek çarçoweyên derûnî de tê bikar anîn.

Çalakiyên civakî (Social activity) Çalakiyên ku di çarçoweya civakî de pêk tên û têkiliyên civakî pêşve dibin.

Çalakkirina reftarî (Behavioral activation) Di derûnterapiya xemokîê de, zêdekirina çalakiyên xweş û bikêr.

Çanda takekesperest (Individualist culture) Çanda ku lê serxwebûna takekesî û serfiraziya kesane ji girêdana komê zêdetir tê bikar anîn.

Çareseriya pevçûnê (Conflict resolution) Pêvajoya serederîkirina pevçûnan û gihîştina peymana di navbera aliyên pevçûnê de.

Çareserkirina pirsgirêkê (Problem solving) Pêvajoya dîtina çareseriya kêşeyan; teknîkên cûrbecûr hene: analîzkirina pirsgirêkê, afirînerî, algorîtm.

Çavdêr (Observer) Kesê ku rûdanek an rewşek çavdêrî dike, di nav xebatê de an ji derveyê.

Çavdêrî (Observation) Rêbaza berhevkirina daneyan bi çavdêriya rasterast a reftarê an rûdanan.

Çavdêriya sazkirî (Structured observation) Çavdêriya ku di wê de lêkolîner li gor kategoriyên pêşwextkirî çavdêrî dike.

Çawanî (Qualitative) Tiştê ku li ser şêwe, cil û taybetmendiyên xwerû ye, ne li ser hejmarê.

Çendanî (Quantitative) Tiştê ku bi hejmar û pîvandan tê diyar kirin û analîz kirin.

Çîna civakî (Social class) Komên mirovî yên li gorî rewşa aborî, xwendina û hêza civakî têne dabeş kirin.

Dada civakî (Social justice) Dabeşkirina dadperwer a çavkanian, fersend û îmtiyazan di civakê de; têkoşîna li hember zulm.

Dahûrîn (Analysis) Pêvajoya vekirina tiştekî beşên wê û xwendina wan bi mebesta têgihîştina kûr.

Dahûrîna axaftinê (Conversation analysis) Xwendina zanistî ya rêkxistina axaftinê di nav têkiliyê de; li rêzê, dorê û avahiya axaftinê dinihêre.

Dahûrîna dîrokî (Historical analysis) Lêkolîna rûdan û şert û mercên dema borî ji bo têgihîştina rewşa niha an siberojê.

Dahûrîna gotarê (Discourse analysis) Xwendina kûr a axaftin û nivîsê ji bo têgihîştina çawa zimanî danehev têne bikar anîn û rastiyan têne avakirin.

Dahûrîna hêmanê (Factor analysis) Teknîka ku gelek guherbarên têkildar vedihewîne nav hejmareke kêmtir ên hêmanan ji bo dîtina avahiya bingehîn.

Dahûrîna hêzê (Power analysis) Hesabkirina mezinbûna nimûnê ya pêwîst ji bo tespîtkirina bandorekê.

Dahûrîna komê (Cluster analysis) Teknîka statîstîkî ya komkirina daneyan li grûpên bi hevûdû nêzîk bi rêya pîvandina nêzîkatiya di navbera wan de.

Dahûrîna naveroka (Content analysis) Dahûrîna pergalatîk a materyalên ragihandinê.

Dahûrîna paşvekişînê (Regression analysis) Rêbaza statîstîkî ya texmîna têkiliya di navbera guherbarên serbixwe û bestê de. Gelemperî di lêkolîna derûnnasiyê de tê bikar anîn.

Dahûrîna perwerdehiyê (Training analysis) Di derûnkolîneriyê de, derûnterapiya ku ji bo xwendekarên derûnkolîneriyê pêwîst e; xwe wekî nexweş di dermankirinê re derbas dikin.

Dahûrîna statîstîkî (Statistical analysis) Rêbazên matematîkî yên ji bo şiroveyê a daneyan.

Dahûrîna şiyanê (Skill analysis) Nirxandina hûrgilî ya hêz û şiyan û kompetensan ên ku ji bo kareke taybetî hewce ne.

Dahûrîna tematîk (Thematic analysis) Rêbaza lêkolîna nitelî ya ku têm û nigar di nav daneyên nitelî de diyar dike, şirove dike û radigihîne.

Dahûrîna xewnan (Dream analysis) Di derûnkolîneriyê de, şiroveyê a xewnan ji bo têgihîştina derhişê.

Dane (Data) Agahiyên berhevkirî ku di lêkolînê de têne bikar anîn. Dikare hejmarî an nitelî be.

Dedûksiyon (Deduction) Pêvajoya gihîştina encamên taybet ji prensîbên giştî; berevajiya teva girtin.

Delîryûm (Delirium) Rewşa têkçûna hişê ya nişkevî ya ku bi perçebûna baldariyê, têkçûna rêxistina ramanê û carinan halusinasyonê tê.

Dema bertekê (Reaction time) Dem di navbera xuya bûna nîşanê û destpêkirina bersivê de. Pîvana girîng a kapasîteya pêvajoykirinê.

Deqkirin (Labeling) Binavkirina xwe an yên din bi navên neyînî û gelemperî.

Deqkirina civakî (Social stigma) Nîşandana ne-pejirandinê an rexneyê ya li hember kesan ji ber taybetmendiyên wan.

Derhişî (Unconscious) Di bîrdoziya Freud de, qata hizirînê ya ku naveroka wê ji hişê dûr e; reftarê bandor dike bêyî zanebûn.

Derhişiya hevpar (Collective unconscious) Di bîrdoziya Jung de, qata derhişê ya ku di hemû mirovan de hevbeş e û arketîpên gerdûnî dihewîne.

Derhişiya takekesî (Personal unconscious) Di bîrdoziya Jung de, qata derhişiya kesane ku ji bîranînên ji bîrhatî û hestên veşartî pêk tê.

Derlixweyî (Extroversion) Xasiyeta kesayetî ya ku tê de mirov ji têkiliyên civakî enerjî digire û li derveyê kêfa xwe dibîne.

Derûnkolînerî (Psychoanalysis) Bîrdozî û rêbaza dermankirinê ya ku Freud ava kir; derhişî û têkoşînên pêşiye ya derûnî navendî ne.

Derûnnas (Psychologist) Pispor di warê derûnnasiyê de. Dikare lêkolîn bike, nirxandî û dermankirinê pêşkêş bike.

Derûnnasî (Psychology) Zanista lêkolîna reftarê û pêvajoyên derûnî ya mirovan û ajalan; hem zanistî û hem jî pratîk e.

Derûnnasiya azmûnî (Experimental psychology) Bikaranîna rêbazên azmûnî di lêkolîna derûnî de.

Derûnnasiya civakî (Social psychology) Xwendina çawa mirov hev bandor dikin û têkiliyên civakî geşe dikin.

Derûnnasiya çandî (Cultural psychology) Xwendina çawa çand û psîkolojî hev bandor dikin.

Derûnnasiya dahûranî (Analytical psychology) Dibistana derûnnasiyê ya Jung ya ku li derhişiya kolektîf û arketîpan disekine.

Derûnnasiya erênî (Positive psychology) Şaxê derûnnasiyê ya ku li ser xurtiyên mirovî û xweşhaliyê disekine; Seligman serekê wê ye.

Derûnnasiya geşedanê (Developmental psychology) Xwendina guherînên di demê de ji zaroktiyê heta pîrbûnê.

Derûnnasiya hebûnparêzî (Existential psychology) Nêzîkahîtêdana derûnnasiyê ya ku li gelemşeyên hebûnê yên wekî mirin, azadî û mana disekine.

Derûnnasiya klînîkî (Clinical psychology) Nirxandin û derûnterapiya nexweşiyên derûnî.

Derûnnasiya navçandî (Cross-cultural psychology) Berawirdkirina pêvajoyên derûnî di çandên cuda de.

Derûnnasiya ne-siruştî (Abnormal psychology) Xwendina reftarên ne-siruştî û nexweşiyên derûnî.

Derûnnasiya peresanî (Evolutionary psychology) Nêzîkahîtêdana derûnnasiyê ya ku li ser koka evolutive ya reftarê disekine.

Derûnnasiya perwerdehiyê (Educational psychology) Xwendina çawa mirov di çarçoweyên perwerdehiyê de fêr dibin û pêş dikevin.

Derûnnasiya pirçandî (Multicultural psychology) Xwendina piraniya çandî û bandora wê li ser derûnnasiyê.

Derûnnasiya pîşesazî û rêxistinê (Industrial and organizational psychology) Bikaranîna prensîbên derûnî di kar û rêxistinê de.

Derûnnasiya saxlemiyê (Health psychology) Xwendina têkiliya di navbera reftarê û saxlemiya laşî de.

Derûnnasiya venasînî (Cognitive psychology) Xwendina pêvajoyên zanistî yên wekî bîranîn, baldarî û ziman.

Derûnperwerdehî (Psychoeducation) Agahidarkirina mexdûran li ser nexweşiyên xwe û çareserkirinan.

Derûnterapî (Psychotherapy) Derûnterapiya nexweşiyên derûnî û tengasiyên jiyanî bi rêya têkiliyê bi terapistê, bêyî derman.

Desthilat (Authority) Hêz û rêzdariya ku ji wezifeyê, zanîn an karekterê tê.

Dêûbavîtiya xemsar (Neglectful parenting) Şêwaza ku germa kêm û beşdariya kêm dike.

Domdar (Chronic) Rewşek an nexweşiyek ku dirêj e û dom dike; berevajiya aqût.

Domdariya heyberê (Object permanence) Têgihîştina ku tişt hene tevî ku nayên dîtin; di temen 8-12 meh de pêşve diçe.

Ensest (Incest) Têkiliya zayendî di navbera xwişkûbira an kesên din ên malbatê de.

Êrîşkarî (Aggression) Reftarê ku bi mebesta ziyankirina kesekî an tiştekî pêk tê.

Eros (Eros) Di bîrdoziya Freud de, nesta jiyanê û evîn û zayendiyê.

Ezî (Ego) Di bîrdoziya Freud de, beşa keşê derûnî ya ku bi rastiyê re têkildar e û di navbera id û superego de birêvebir e.

Ezperestî (Egocentrism) Di bîrdoziya Piaget de, nebûna hêz û şiyana dîtina perspektîfa kesên din, bi taybetî di zarokatiya destpêkê de.

Feraseta venasînî (Cognitive insight) Têgihîştina cûreyên ramanê yên pirsgirêkdar û bandora wan li ser reftarê û rewşehestiyê; armanceke derûnterapiya venasînî ye.

Fêrbûn (Learning) Guherîna domdar a reftarê an zanistê ya ji tecrube û pratîkê çêdibe. Celebên hînbûnê cûrbecûr in.

Fêrbûna civakî (Social learning) Li gorî Bandura, fêrbûna bi çavdêrîkirina yên din, teqlîd û modelgirtinê. Bêyî tecrubeyê ya rasterast dibe.

Fêrbûna venasînî (Cognitive learning) Fêrbûna bi têgihîştin, analîzkirin û entegrasyon ya agahiyê, ne tenê dubarekirin.

Geşbînî (Optimism) Meyldariya hêvîkirina encamên erênî û baş; bi berxwedanê û saxlemiya baştir re têkildar e.

Geşedan (Development) Guherîna bi plan û domdar ya di demê de di hêz, hêz û şiyan û avahiyê de, ji zaroktiyê heta pîrbûnê.

Geşedana derûncivakî (Psychosocial development) Li gorî Erikson, geşedana bi qonaxên 8ên jiyanê di warê têkiliya kesan û civakê de.

Geşedana hevdiliyê (Empathy development) Geşedana hêz û şiyana fêmkirina hestên yên din di zarokatiyê de.

Geşedana sincî (Moral development) Geşedana têgihîştina rast û çewt, nirxên sincî; Kohlberg qonaxên vê pênase kir.

Geşedana venasînî (Cognitive development) Geşedana hêz û şiyanên zanistî di demê de; Piaget qonaxên wê pênase kir.

Geşedana zarokan (Child development) Guherînên laşî, zanistî, hestî û civakî yên di demê de di zarokatiyê de.

Geşedana zayendî (Gender development) Geşedana nasnameya zayendî û hêz û şiyanên girêdayî zayendê.

Geşedana zimên (Language development) Geşedana hêz û şiyana fêmkirin û bikaranîna zimanî di dema zarokatiyê de; bi qonaxên diyarkirî derbas dibe.

Girêdan (Attachment) Girêdana hestî ya domdar di navbera du kesan de, bi taybetî di navbera zarok û dêûbavan de; Bowlby bîrdoziya wê xwend.

Girêdana ewledar (Secure attachment) Şêwaza girêdanê ya saxlem: zarok hest dike xwediyê girêdanê ewle û pêbawer e.

Girêdana ne-ewledar (Insecure attachment) Şêwazên girêdanê yên ne-saxlem; dûrketî, dilnegirêdanî an aloz-belengazî.

Girêka eziyê (Ego complex) Koma ramanên û hestên ku li dora nasnameya eziyê kom bûne. Di gava qirîzên jiyanê de dikare aloz bibe.

Girêka gerdûnî (Universal complex) Li gorî Jung, kompleksên ku di hemû mirovan de hevbeş in û ji arketîpên kolektîf çêdibin.

Girêka hêzê (Power complex) Meyldariya ne-saxlem a bidestxistina hêz û kontrolê li ser yên din. Di derûnkolîneriyê de bi girêka kêmasiyê re girêdayî ye.

Girêka Odîpûs (Oedipus complex) Di bîrdoziya Freud de, hestên evîn û dijminahiyê yên zarok ên li ber dêûbavê hevîn di qonaxa falîk de (3-6 sal).

Girêka xwekêmdîtinê (Inferiority complex) Di bîrdoziya Adler de, hesta kêmasiyê ya kûr û domdar ya li gorî yên din kêmtir bûnê.

Handan (Motivation) Pêvajoya ku dest pê dike, rêvebir û domandina reftara armanckêş. Ji motîvasyona navxweyî û derveyî du celebên sereke.

Handana derveyî (Extrinsic motivation) Motîvasyona ku ji xelat û ceza yên derveyî tê.

Handana navxweyî (Intrinsic motivation) Motîvasyona ku ji kêf û xwestineke navxweyîn tê, ne ji diyariyan.

Hayjêbûn (Mindfulness) Hesta hişyariyê ya li ser rewşên xwe, jîngeh û rewşên hêrsbûnê; têgeha hişmendiya bê nirxandinê.

Helwest (Attitude) Nirxandina erênî an neyînî ya li hember tiştekî; ji pêkhateyên zanistî, hestî û reftarî pêk tê.

Hestên bingehîn (Basic emotions) Hestên gerdûnî ku di hemû çandan de hevbeş tên xuyakirin: tirs, kêf, xemgînî, hêrs, nefret û surprîz (Ekman).

Hesûdî (Envy) Hesta xwestina tiştên kesên din; di derûnnasiyê de bi self-esteem û berawirdkirina civakî re têkildar e.

Hevahengî (Compatibility) Hevahengiya di nirx, bawerî û armancên di têkiliyekê de.

Hevahengîtî (Conformity) Guherandina reftarê an baweriyê ji bo ku bi koman re lihev bê.

Hevberdan (Divorce) Veqetandina fermî ya zewacê; dikare bandorên girîng ên derûnî li ser hevjînan û zarokan bike.

Hevdilî (Empathy) Hêz û şiyana têgihîştina hest û xwezaya kesên din û hişkên wan nîşan dan. Di têkiliyên civakî de roleyek girîng dilîze.

Hevdîtin (Session) Hevdîtina yekane ya di navbera terapîst û mexdûr de.

Hevkarî (Cooperation) Karkirina bi hev re ji bo armanceke hevbeş.

Hevrikî (Competition) Hewldana serkeftinê li dijî yên din.

Hevsengî (Balance) Rewşa wekheviyê di navbera hêz û dezgehên cûrbecûr de; girîng e ji bo tendirustiyê.

Hevzayend (Homosexual) Kesê ku kêşana zayendî ji heman zayendê ye.

Hewcedariyên bingehîn (Basic needs) Hewcedariyên pêwîst ên ku ji bo jiyan û geşedana saxlem divê têr bibin; Maslow 5 astek pênase kir.

Hewldan – tawanbarî (Initiative vs. guilt) Qonaxa sêyem a Erikson (3-6 sal): geşedana teşebisê.

Hêza derûnî (Psychological power) Hêz û şiyana bandorkirina li ser raman, hest û reftarên yên din bi rêyên derûnî.

Hêza navxweyîn (Inner strength) Hêz û şiyana domandina kesayetiyê û serederîkirinê di rewşên dijwar de; dayanıklılık.

Hişmendîkirin (Intellectualization) Bikaranîna aqilmendiyê ji bo dûrketina ji hestên nerehet.

Hişmendiya civakî (Social consciousness) Têgihîştina komgirî ya pirsgirêk û rewşên civakî yên ku komek civakî bi xwe re parve dike.

Hiyerarşiya pêdiviyan (Maslow's hierarchy) Pîramîda Maslow a hewcedariyên mirovî: laşî, ewlehî, girêdan, rêzdarî, xwepêkanîn.

Hizirîna geşedanê (Growth mindset) Baweriya ku hêz û şiyan dikarin bi hewldan û hînbûnê pêşve biçin.

Înkar (Denial) Di derûnkolîneriyê de, mekanîzmaya berevaniyê ya ku mirov rastiya rûdanekê an hestekê înkar dike.

Îstîsmara zarokan (Child abuse) Ziyankirina laşî, hestî an zayendî ya zarokan.

Katarsîs (Catharsis) Serbestkirina hestên veşartî û paqijkirina têkildar a derûnî.

Kateksîs (Cathexis) Di bîrdoziya Freud de, danîna enerjiya psîşîk li ser tiştekê an kesekî.

Kemilîna derûnî (Psychological maturity) Hêz û şiyana serederîkirina bi rewşên dijwar, pêşxistina têkiliyên saxlem û jiyana birêkûpêk.

Kêmîne (Minority) Koma civakî ku ji ber aborî, kultural, olî an zayendî ya kêmtir hêz û derfetê di civakê de heye.

Kesayetî (Personality) Koma şêweyên domdar ên ramanê, hestê û reftarê yên ku mirovek ji yên din cihê dikin.

Kesayetîkirin (Personalization) Dema mirov rûdanên derveyî wekî têkildar bi xwe dibîne bêyî delîlê.

Kompûlsiyon (Compulsion) Kiryarên dubarekirin ên ne-xwestî ku ji bo kêmkirina rageşiyê têne pêkanîn.

Kontrola civakî (Social control) Rêbazên ku civak bikar tîne ji bo rêvebirina reftarê û domandina normên civakî.

Kontrola plasebo (Placebo control) Bikaranîna plaseboyê wekî şertê kontrolê di ceribandinên klînîkî de.

Korelasyon (Correlation) Têkiliya di navbera du guherbarên di heman demê de diguhere.

Korpeyvî (Dyslexia) Gelemşeyên xwendin û şifreyên dengên zimanî.

Kortîzol (Cortisol) Hormona stresê ya ku laş ji bo bersivdana tehdîdê derdixe.

Lêkolîna qadê (Field research) Lêkolîna ku di jîngeha siruştî de, ne di laboratuvarê de, pêk tê.

Lêkolîna vegêranî (Narrative research) Xwendina çîrokên jiyana mirovan ji bo têgihîştina tecrubeyê.

Lêkolîna zanistî (Scientific research) Lêkolîna ku prensîbên metodolojiyê rêza zanistî dişopîne ji bo bidestxistina zaniyariyên nû.

Lêvegerîn (Flashback) Vejîna nişkeve ya hestê û bîranîna rûdaneke trawmatîk wekî ku niha diqewimî; nîşaneyek sereke ya NSPT/PTSD.

Malbata kakilî (Nuclear family) Malbata ku ji dêûbavan û zarokên wan pêk tê, berevajiya malbata mezin.

Maqûlkirin (Rationalization) Avakirina delîlên aqilmend ji bo reftarên ku rastî sedemên din hene.

Mêjîkok (Cerebellum) Beşa mêjî ya ku koordinasyon û hevdengiya motor birêve dibe.

Mekanîzmaya berevaniyê (Defense mechanism) Pêvajoyên derûnî yên bêhişmend ku ego bikar tîne ji bo parastina xwe ji rageşiyê.

Mekanîzmaya serederîkirinê (Coping mechanism) Stratejiyên serederîkirinê yên laşî û derûnî yên ku mirov bikar tîne ji bo birêvebirina stresê.

Nasname (Identity) Hesta kesê ya kî bûna xwe; koma taybetmendiyên kesane, civakî û çandî.

Nasnameya civakî (Social identity) Beşa nasnameya kesê ya ji endambûna wî/wê di koman de tê: netewî, olî, zayendî û yên din.

Nasnameya vegêranî (Narrative identity) Têgihîştina nasnameya kesê wekî çîroka jiyana wî/wê; McAdams vê xwend.

Nasnameya zayendî (Gender identity) Hesta navxweyîn a mirovekî ya zayend xwe û kesandina wî/wê ya di civakê de.

Nest (Instinct) Reftareke siruştî ya konjenîtal ku bêyî fêrbûn xuya dike. Di cûrbecûr ajalan û mirovan de heye.

Nesta jiyanê (Life instinct) Di bîrdoziya Freud de, Eros: hêzên jiyanê, evîn û zayendiyê ku jiyanê bidomîne.

Nesta mirinê (Death instinct) Di bîrdoziya Freud de, Thanatos: meyldariya bêhiş ber bi mirin, rûxandin û rawestandê.

Nesta serkeftinê (Achievement motivation) Meyldariya lêgerîna serkeftinê û qenckirina performansê; McClelland û Atkinson vê xwendin.

Nexweşiya Alzheimer (Alzheimer's disease) Celeba herî gelemperî ya demansê; bi kêmbûna hêdî ya bîranîn û zanistê tê.

Nexweşiya dengên axaftinê (Speech sounds disorder) Gelemşeyên di hilberandina dengên zimanî de ku têgihîştina axaftinê dijwartir dikin.

Nexweşiya depresîf a sereke (Major depressive disorder) Xemokiya giran a ku nîşaneyên xurt û domdar dihewîne.

Nexweşiya geşedanê (Development disorder) Gelemşeyên ku di pêvajoya geşedana siruştî de çêdibin û bandorê li hêz û şiyanên laşî, zanistî an civakî dikin.

Nexweşiya hestî (Affective disorder) Koma nexweşiyên ku di wan de rewşa hestî ya sereke xirabtir e, wekî xemokî û nexweşiya dualî.

Nexweşiya hevahengiyê (Adjustment disorder) Bersiva derûnî ya zêde ji rewşeke stresê ya nasnamekirî, bi nîşaneyên hestî an reftarî yên zêde.

Nexweşiya hevsengiyê (Balance disorder) Gelemşeyên di domandina balansê yên laşî an birêvebirina rewşa xwe ya giştî de.

Nexweşiya hînbûnê (Learning disorder) Gelemşeyên taybetî di xwendin, nivîsandin an hesaban de, bêyî ku ji newekheviya zanistî ya giştî bên.

Nexweşiya kesayetiya bengî (Dependent personality disorder) Hewcedariya zêde û çalak a çavdêrî û pêşgiriya ji kesên din; tirsa tenêbûnê û bêkêmasiyê.

Nexweşiya kesayetiya dijcivakî (Antisocial personality disorder) Paşguhkirina domdar a mafên yên din û normên civakî; berê wekî 'psîkopati' an 'sosyopati' dihat nasîn.

Nexweşiya kesayetiya hîstriyonîk (Histrionic personality disorder) Şêweyeke domdar a hestên zêde û lêgerîna bala zêde; kesên bi vê bêpergaliyê dixwazin her dem nava balkêşiyê de bin.

Nexweşiya kesayetiya narsîsîstîk (Narcissistic personality disorder) Şêweyeke domdar a xwemezinandinê, hewcedariya tesnîfê ya zêde û nebûna empatiyan ji yên din.

Nexweşiya kesayetiya obsesîf-kompûlsîf (Obsessive-compulsive personality disorder) Mijûlbûna zêde ji birêkûpêkî, kamiliyetparêzî û kontrolê, ku nehevsengiya reftarî û esnekbûna zihnî kêm dike.

Nexweşiya kesayetiya paranoîd (Paranoid personality disorder) Meyldariya domdar a gûmana nerast û nebawerbûnê ji kesên din bêyî sedemeke têra xwe.

Nexweşiya kesayetiya pirhejmar (Multiple personality disorder) Wekî nexweşiya nasnameya dîsosiyatîf tê zanîn; du an zêdetir kesayetiyên cihê di nava kesekî de hene.

Nexweşiya kesayetiya rageşîyî (Anxious personality disorder) Şêweyeke domdar a tirs, dûrketinê ji têkiliyên civakî û hesta kêmasiyê; hema hema bi avoidant personality re heman.

Nexweşiya kesayetiya sadîstîk (Sadistic personality disorder) Şêweyeke domdar a kêfa ji ziyankirina yên din, kontrolkirina wan an xistina wan bin zilmê.

Nexweşiya kesayetiya şermok (Avoidant personality disorder) Şêweyeke domdar a dûrketina civakî ji ber tirsa rexnekirin û tawanbarkirinê; hesta kêmasiyê ya kûr.

Nexweşiya kesayetiya şîzoîd (Schizoid personality disorder) Şêweyeke domdar a dûrbûna ji têkiliyên civakî û sînorkirina xuyakirina hestên di rewşên navtakekesî de.

Nexweşiya kesayetiya şîzotîpal (Schizotypal personality disorder) Gelemşeyên giran di têkiliyên civakî de, xeyalên de û nerêkûpêkiyên zanistî.

Nexweşiya komkirinê (Hoarding disorder) Dijwariya berdan an destdanê li malên ku arîşeyê çêdikin, bêyî ku nirxên wan bibe.

Nexweşiya konsantrasyonê (Concentration disorder) Gelemşeyên di domandina balê û karekkirina zanistî de li ser erkên taybetî.

Nexweşiya konversiyonê (Conversion disorder) Nîşaneyên nevrî bêyî bingeha organîk; bi gelemperî ji stresê tê.

Nexweşiya nasnameya parçebûyî (Dissociative identity disorder) Hebûna du an zêdetir nasnameyan an rewşên kesayetiyê yên cihê di kesekî de, bi windabûna bîranînan di navbera wan de.

Nexweşiya nasnameya zayendî (Gender identity disorder) Nerehetiya girîng ji zayendê ku hatiye destnîşankirin. Niha wekî 'nerazîbûna zayendî' tê nasîn.

Nexweşiya obsesîf-kompûlsîf (OCD) Nexweşiya ku obsesyon û kompûlsiyonên nehişkirî hene.

Nexweşiya rageşiya civakî (Social anxiety disorder) Tirsa giran ya rewşên civakî an performansê.

Nexweşiya rageşiya giştî (Generalized anxiety disorder) Xemgîniya domdar û zêde ya li ser gelek mijarên jiyanê ya ku kêm bike dijwartir e; nîşaneyên laşî jî hene.

Nexweşiya ramanê (Thought disorder) Gelemşeyên di rêkxistin, çêkirin an ragihandina ramanan de; nîşaneyeke sereke ya şîzofreniyê ye.

Nexweşiya reftara civakî (Social behavior disorder) Şêweyên reftarî yên ku ji normên civakî pir dûr dikevin û gelemşeyên girîng ên civakî çêdikin.

Nexweşiya reftarên narsîsîstîk (Narcissistic behavior disorder) Şêweyên reftarî yên ku tê de meyldariya narsîsîstîk bi bandorî xuyangî dikin; xwemezinandin û nebûna empatiyan.

Nexweşiya rewşehestî (Mood disorders) Koma nexweşiyên ku rewşa hestî wekî sedema sereke heye: xemokî, nexweşiya dualî û yên din.

Nexweşiya stresê ya piştî trawmayê (NSPT/PTSD) Nexweşiya ku piştî tecrubeyê an dîtina rûdanên trawmatîk pêk tê; bi lêvegerîn, firar û hişyariya zêde tê diyar kirin.

Nexweşiya têgihîştinê (Perceptual disorder) Guherînên ne-siruştî di şêweyên têgihîştinê ya hestî de, wekî halusinasyon û îluzyon.

Nexweşiya xwebûnê (Self disorder) Gelemşeyên di nîşanekirina xwebûnê de, wekî nexweşiya sînorê û narsîsîstîk.

Nexweşiya xweyîkirinê (Internalizing disorders) Nexweşiyên ku di wan de pirsgirêk ber bi hundirê ve têne arêdan, wekî xemokî û rageşiyê.

Nexweşiyên derkirinê (Externalizing disorders) Nexweşiyên ku di wan de pirsgirêk ber bi derveyê ve têne derxistin, wekî ADHD û nexweşiya kiryarê.

Nexweşiyên hestî (Affective disorders) Koma nexweşiyên ku rewşa hestî wekî kêşeya sereke hene, wekî xemokî û nexweşiya dualî.

Nexweşiyên kesayetiyê (Personality disorders) Şêweyên domdar ên nefleksîbel a tecrube û reftarê yên ji hêviyên çandê dûr dikevin û nerehetiyê çêdikin.

Nexweşiyên pedofiliyê (Pedophilic disorders) Kêşana zayendî ya domdar ji zarokên berî erêniştiyê; bêpergaliyeke giran û yasadışî ye.

Nexweşiyên rageşiyê (Anxiety disorders) Koma nexweşiyên ku di wan de rageşiya giranî û domdar heye.

Nexweşiyên reftaran (Behavior disorders) Koma nexweşiyên ku di wan de şêweyên reftarê yên pirsgirêkdar hene, wekî nexweşiya kiryarê û ADHD.

Nexweşiyên xwarinê (Eating disorders) Koma nexweşiyên ku di wan de reftarên xwarinê yên ne-saxlem hene.

Neyînî (Negative) Rewşa berevajî ya erênî; di derûnnasiyê de bi pêvajoyên xirabker an kêmkirinê re têkildar e.

Nihiçk (Drive) Hêz û şiyana derûnî ya hişyarker ku mirov ber bi kiryareke taybet ve dikşîne. Dikare zindewerî (birçîbûn) an hînbûyî (serfirazî) be.

Nihiçka ajalî (Animal drive) Nestên zindewerî ên siruştî yên ku di ajalan û mirovan de hevbeş in, wekî xwarin, vexwarin û zayendiyê.

Nihiçka berevaniyê (Defense drive) Hêza siruştî ya ku mirov û ajalan ber bi xweberevaniyê ve dikşîne. Bingeha gelek mekanîzmayên berevaniyê ye.

Nihiçka birçîbûnê (Hunger drive) Hêza zindewerî a ku mirov ber bi lêgerîna xwarinê ve dikşîne. Ji kêmbûna şekera xwînê û hormonên wekî grelîn çêdibe.

Nihiçka dijminahiyê (Drive of hostility) Hêza navxweyîn a ku mirov ber bi teqandina hêrs û dijminahiyê ve dikşîne. Di derûnkolîneriyê de bi nesta mirinê re girêdayî ye.

Nihiçka duyemane (Secondary drive) Nestek ku bi fêrbûn û tecrubeyê hatiye bidestxistin, ne siruştî ye. Mînak meyla bidestxistina pereyê.

Nihiçka êrîşkar (Aggressive drive) Li gorî Freud, hêza siruştî ya êrîşkarî û rûxandinê; beşek ji nesta mirinê (Thanatos).

Nihiçka lêgeranî (Exploratory drive) Meyla siruştî ya keşfkirina jîngehê û lêgerîna zaniyariyên nû. Di zarokên û gelek ajalan de bi xurtî xuya dike.

Nihiçka mirovî (Human drive) Nestên taybetî yên mirovan: lêgerîna wateyê, evîn, girêdana civakî û serfirazî. Ji nestên ajalî cuda ne.

Nihiçka yekemane (Primary drive) Nestên zindewerî ên bingehîn: xwarin, vexwarin, xew û germ-sarkirin. Bêyî hînbûnê di hemû mirovan de hene.

Nihiçka zayendî (Sex drive) Hêza zindewerî û derûnî ya ku mirov ber bi çalakiyên zayendî ve dikşîne. Di bîrdoziya Freud de cihekî navendî digire.

Nijadperestî (Racism) Baweriya ku nijadek ji yên din bilindtir e û derûnterapiya ne-dadperwer li gorî nijadê.

Nirxandina kesayetiyê (Personality assessment) Nirxandina taybetmendiyên kesayetî bi rêya hevdîtin, teqîn û çavdêriyê.

Nirxandina noroderûnî (Neuropsychological assessment) Nirxandina fonksiyonên zanistî û têkiliya wan bi avahiya mêjî re.

Nirxandina reftarî (Behavioral assessment) Nirxandina reftarên taybet û hêmanên ku wan bandor dikin.

Nizmezî (Id) Di bîrdoziya Freud de, beşa bingehîn a keşa derûnî ya ku nestên siruştî û daxwazên bêhişmend dihewîne.

Normên civakî (Social norms) Rêgezên ne-nivîskî yên reftarê di civakê de.

Noroderûnnasî (Neuropsychology) Zanista têkiliya di navbera mêjî û reftarê û pêvajoyên zanistî de.

Noronnasiya civakî (Social neuroscience) Xwendina bingeha nevrî ya reftarên û pêvajoyên zanistî yên civakî.

Noronnasiya venasînî (Cognitive neuroscience) Zanista navdisiplînerî ya ku pêvajoyên zanistî û bingeha nevrî ya wan lêkolîn dike.

Nûşiyan (Resilience) Hêz û şiyana vegerandina rewşa normalê piştî rewşên zehmet, trawma an windabûnê; hêmana berevaniyê ya girîng.

Paşvegerîn (Regression) Vegerandina reftarê bo qonaxeke berê ya geşedanê di stresê de.

Pêşdarazî (Prejudice) Nirxandina neyînî û ne-dadperwer a li hember komekî bêyî zanîna têra xwe.

Pêşgirî (Prevention) Interveneyên ji bo pêşgirtina nexwehêz û şiyan berî destpêkirina wan.

Pêşhikmî (Biased) Meyldariya ber bi aliyekî taybet bêyî delîla têra xwe. Dikare di ramanê, lêkolîn an nirxandina kesê de xuya bike.

Pêşhikmiya azmûnger (Experimenter bias) Dema ku bawer û hêviyên lêkolînerê bandorê li encamên lêkolînê dikin, bi zanebûn an bêzanebûn. Xeterek sereke ya lêkolîna zanistî ye.

Pêşhikmiya bertekan (Response bias) Meyldariya beşdaran ku bersivên taybet bidin; mînak li gorî çi civakî qebûl e bêjin, ne rastedikeve rastiyê.

Pêşhikmiya bijartinê (Selection bias) Xeletiya ku dema nimûne bi rengekî ne-rastene tê bijartinê çêdibe û encamên nûnertiya hemû nifûsê nake.

Pêşhikmiya çavdêr (Observer bias) Dema ku çavdêr bi bawer û hêviyên berê bandorê li nirxandinên xwe dike. Dikare encamên lêkolînê biguhêre.

Pêşhikmiya medyayê (Media bias) Meyldariya amûrên ragihandinê ku nûçeyan bi rengekî alîgir, ne temam an derew pêşkêş bikin.

Pêşhikmiya navkomî (Ingroup bias) Meyldariya mirov ku endamên koma xwe erênîtir û baştir ji endamên komên din bibîne û pê re bibe.

Pêşhikmiya piştrastkirinê (Confirmation bias) Meyldariya lêgerîna agahiyên ku baweriyên berê piştast dikin.

Pêşhikmiya weşanê (Publication bias) Meyldariya weşandina lêkolîna neyînî an encamên ne-girîng kêmtir.

Pêşhikmiya zayendê (Gender bias) Girêdana nerast li ser bingeha zayendiyê di nirxandin, dermankirinê an lêkolînê de. Gelemperî li dijî jinan e.

Pêşhikmiya zêdebariyê (Overattribution bias) Meyldariya zêde girîngî dan sedemên kesayetî û kêm girîngî dan rewşê dema reftarên kesên din tê şirovekirin.

Pêşhikmiyên venasînî (Cognitive biases) Şêweyên pergalatîk ên deviyandina ramanên mantiqî.

Pevçûn (Conflict) Pevçûna di navbera armanc, bawerî an hewcedariyên dijber de; di kesekî de an di navbera kesan de.

Piştgiriya civakî (Social support) Hestê ku yên din li ba hene û alîkariyê didin; hêmana berevaniyê ya girîng e.

Piştgiriya derûnî (Psychological support) Piştgiriya pisporî ya ji bo saxlemiya derûnî.

Piştgiriya hestî (Emotional support) Xuyakirina germa hestî, hevdilî û têgihîştinê ji kesên din re.

Piştgiriya hevsalan (Peer support) Alîkariya ji aliyê kesên bi serpêhatiyên hevhêz û şiyan ve.

Plasebo (Placebo) Made an dermankirin ya bê bandora laşî ya rasterast; bi bandora baweriyê karê dike.

Prognoz (Prognosis) Pêşbîna siberojeke nexweşiyê, dermankirinê an rewşeke jiyanî li gorî zaniyariyên niha.

Psîkoz (Psychosis) Rewşa ku tê de mirov bi rastiyê têkiliya xwe winda dike; halusinasyon, waswas û reftara bêrêkûpêk nîşan dide.

Qalibgirî (Stereotyping) Bikaranîna baweriyên girseyî yên ne-xweser li hember endamên komê.

Qayîmkirina erênî (Positive reinforcement) Zêdekirina tişteke xweş piştî reftarê ji bo zêdekirina wê reftarê.

Qayîmkirina neyînî (Negative reinforcement) Hilanîna tishteke nerehet piştî reftarê ji bo zêdekirina wê reftarê.

Qonaxa kamilbûnê (Adolescence) Qonaxa di navbera zaroktiyê û mezinahiyê de; bi guherînên laşî, zanistî û civakî tê.

Qonaxa nûciwaniyê (Puberty) Guherînên laşî yên di destpêka erêniştiyê de.

Qonaxên derûncivakî (Psychosocial stages) Qonaxên 8ên Erikson ên geşedanê ji zaroktiyê heta pîrbûnê.

Qonaxên şînê (Grief stages) Qonaxên Kübler-Ross: înkar, hêrs, danûstandin, xemokî û qebûlkirin.

Rageşî (Anxiety) Rewşa hestyariya tirs û xemgîniyê ya bêsedem an ji sedemek zêde. Bi nîşaneyên laşî û derûnî tê xuya kirin.

Rageşiya bêarmanc (Aimless anxiety) Rewşa rageşiyê ya ku tê de sedemek diyar tune ye û mirov nizane ji çi ditirse.

Rageşiya bendewariyê (Anticipation anxiety) Tirsa ji rûdanên hatî an rewşên nenas ên siberojê. Carinan ji azmûnên berê yên zehmet çêdibe.

Rageşiya cihêbûnê (Separation anxiety) Tirs û xemgîniya zêde ji cihêbûna xwediyên girêdanê. Di zarokan de normal e lê di mezinan de bibe bêpergalî.

Rageşiya civakî (Social anxiety) Tirs û xemgîniya zêde ya rewşên civakî. Mirov ditirse ku ji aliyê din ve were nirxandin an rûreşî bibe.

Rageşiya hebûnî (Existential anxiety) Tirs û xemgîniya derûnî ya li derbarê mirin, azadî, tenêtî û nediyariya jiyanê. Di felsefeyê de sereke ye.

Rageşiya heyben (Objective anxiety) Rageşiya ku ji xeterek rastî ya derveyî çêdibe. Berevajiya rageşiya norotîk e ku ji têkoşînên hundirîn tê.

Rageşiya jixweber (Automatic anxiety) Rageşiya ku bêyî fikirîna hişmend û bi xweber, di bersiva tehdîdê de derdikeve holê.

Rageşiya medyayê (Media-induced anxiety) Rageşiya ku ji têkiliya zêde bi nûçe û naveroka medyayê, bi taybetî di dema rûdanên xirab, tê.

Rageşiya mirinê (Death anxiety) Tirs û xemgîniya ji mirin û mirinê. Di bîrdoziya hebûnparêziyê de têgeha navendî ye.

Rageşiya norotîk (Neurotic anxiety) Rageşiya ku ji têkoşîna di navbera id, ego û superego de tê; ne ji xetereyên rastî yên derveyî.

Rageşiya trawmatîk (Traumatic anxiety) Rageşiya ku ji derbasbûna rûdanek trawmatîk pêk tê û dibe beşek ji nîşaneyên NSPT/PTSD.

Rageşiya xwebûnê (Care for the self) Xemgîniya ji rewşa xwe ya derûnî an jiyanî; hewldana lênêrîna xwe di astên cûrbecûr de.

Rageşiya yekem (Primal anxiety) Li gorî Rank, tirsa yekem a zarok dema ji nav zikê dêyê derdikeve. Bingeha hemû rageşiyên paşê tê dîtin.

Rageşîyî (Anxious) Xuyakirina rewşa rageşiyê; rewşa kesê ku rageşiyê dikşîne an pêre dijî.

Ragihandin (Communication) Veguhestina agahî, hest û ramanan.

Ramana rexneyî (Critical thinking) Hêz û şiyana nirxandina argûman û delîlên bi rengekî zanistî û objekîf.

Ramanên jixweber (Automatic thoughts) Di bîrdoziya Beck de, ramanên xweber ên otomatîk ku bandorê li rewşehestiyê û reftarê dikin.

Rêbazên tevlihev (Mixed methods) Lêkolîna ku hem nitelî û hem jî hejmarî bikar tîne.

Reftar (Behavior) Her çalakiyeke laşî ya ku dikare were dîtin an pîvandin; bersiva mirov ya li hember jîngehê.

Reftarparêzî (Behaviorism) Dibistana derûnnasiyê ya ku bawer dike tenê reftarên ku dikarin bêne çavdêr kirin mijara zanistî ne.

Rêgeza rasteqîniyê (Reality principle) Di bîrdoziya Freud de, meyldariya ego ya ertelana daxwazê di demeke guncan de.

Rêgeza zewqê (Pleasure principle) Di bîrdoziya Freud de, meyldariya id ya bidestxistina kêfê û dûrketina ji êşê bi lez.

Rengvedan (Projection) Danîna hest an ramanên xwe yên ne-qebûl li ser kesên din.

Rola civakî (Social role) Baskêşa reftarê û berpirsiyariyên ku civak ji kesê hêvî dike li gorî rewşa wî/wê.

Saw (Phobia) Tirsa tund û ne-siruştî ya tişteke, rewşeke an çalakiyeke taybet ku jiyanê asteng dike.

Sawa civakî (Social phobia) Tirsa giran û domdar a rewşên civakî; niha wekî nexweşiya rageşiya civakî tê zanîn.

Saxlemiya derûnî (Mental health) Rewşa baş a derûnî, hestî û civakî.

Saxlemiya derûnî ya civakî (Community mental health) Xizmetên saxlemiya derûnî di astek civakî de.

Sehek (Sensation) Agahiya ku hestên laşî ji jîngehe digirin; destpêka pêvajoya têgihîştinê.

Serederîkirin (Coping) Hêz û şiyan û hewldanên kesane yên ji bo rêvebirina hewcedariyên derveyî an navxweyî yên giran.

Serpêhatiya siruştî (Natural experiment) Lêkolînek ku tê de mirov ji rewşên siruştî fêde digire ji bo xwendina bandoreke, bêyî meşandina birêkûpêk.

Serpêhatiya zanistî (Scientific experiment) Lêkolînek kontrolkirî ya ku tê de guherbarên serbixwe tên guhertin û bandora wan li ser guherbarên bestê tê pîvandin.

Siruştî (Normal) Tiştê ku di nav rêjeya siruştî ya nifûsê de dikeve; standarda tiştê tê hêvîkirin an qebûlkirin di civakê de.

Siruştîbûna dadê (Normalization of justice) Pêvajoya ku tê de prensîb û pratîkên dadê dibin beşek ji pratîkên siruştî û rûtîn ên civakî.

Siruştîtî (Normality) Rewşa di nav mezinahiya siruştî ya nifûsê de bûnê. Pêhesabkirin pir zehmet e ji ber ku bi çanda civakê ve guherbar e.

Stres (Stress) Bersiva laşî û derûnî ya li hember gerîna navxweyî an hewcedariyên derveyî; dikare bandorên neyînî an erênî hebe.

Şema (Schema) Di bîrdoziya Piaget de, avahiyên zanistî yên ku agahî pêk tên û tecrubeyê rêxistin dikin.

Şemayên venasînî (Schemas) Di bîrdoziya venasînî de, avahiyên zanistî yên ku agahiyê pêk tînin; dikarin erênî an neyînî bin.

Şerm (Shame) Hesta neyînî ya li ser xwe wekî kesê ne-çêtir; berevajiya gunehkariyê, bi xwe ne bi kiryarê girêdayî ye.

Şêweyên dêûbavîtiyê (Parenting styles) Şêweyên xwendina zarokan: dêûbavî, destûrdêrî, otorîter û xemsar.

Şêwirmendî (Counselling) Pêvajoya piştgiriyê ya profesyonel ji bo alîkariya kesan di çareserkirina gelemşeyên kesane an civakî de.

Şîkarên komê (Group dynamics) Pêvajoyên ku di koman de diqewimin.

Şîn (Grief) Bersiva hestî ya windabûnê; dikare windabûna kesan an tishtên din be.

Şirove (Interpretation) Di derûnkolîneriyê de, ravekirin a tiştê ku li derhişî çêdibe.

Şîzofrenî (Schizophrenia) Nexweşiya derûnî ya giran ya ku bi windabûna têkiliya bi rastiyê, halusinasyon û şêweya ramanê ya xirabtir tê diyar kirin.

Takekes (Individual) Kes wekî yekîneya taybet û serbixwe ya civakê; ne koma an dezgehê.

Takekesîbûn (Individuation) Di bîrdoziya Jung de, pêvajoya bûna xwe; gihîştina yekîtiya derûnî ya tam û temam.

Têgiha xwebûnê (Self-concept) Nîşandana mirov ya ji xwe; pêkhateyeke girîng a psîkolojiya mirovperwerî û zanistî.

Têgihîştin (Perception) Pêvajoya derûnî ya şiroveyê a nîşaneyên hestî; çawa mirov cîhanê fêm dike û wate dide.

Têkiliyên heyberê (Object relations) Bîrdoziyên ku li ser têkiliyên navxweyîn ên bi kesên din re disekinin.

Tepisandin (Repression) Di bîrdoziya Freud de, mekanîzmaya berevaniyê ya sereke: veguhestina bîranînan trawmatîk an hestên ne-qebûl bo derhişê.

Terapî (Therapy) Derûnterapiya nexweşî an tengasiyekê bi rêyên bijîşkî, derûnî an fizîkî.

Terapiya derûnkolînerî (Psychoanalytic therapy) Bikaranîna rêbazên derûnkolîneriyê yên Freud di dermankirinê de.

Terapiya derûnşîkarî (Psychodynamic therapy) Terapiya ku li pêvajoyên derhişî û têkoşînên derûnî disekine.

Terapiya duçarhiştinê (Exposure therapy) Derûnterapiya ku mexdûr bi hêdî bi tirsên xwe rû bi rû tîne.

Terapiya hûnerê (Art therapy) Bikaranîna afirîneriyê di pêvajoya terapiyê de.

Terapiya komê (Group therapy) Terapiya ku bi gelek mexdûran di heman demê de têne birêvebirin.

Terapiya malbatê (Family therapy) Terapiya ku bi malbat wekî yekîneyek tê kirin ji bo baştirkirina têkiliyên malbatê.

Terapiya navtakekesî (Interpersonal therapy) Derûnterapiya ku li têkiliyên navtakekesî û gelemşeyên wan disekine.

Terapiya pabendî û pejirandinê (Acceptance and commitment therapy) Terapiya ACT ya ku qebûlkirina hest û peymandana bi nirxan girêdide.

Testên derûnî (Psychological testing) Bikaranîna amûrên standardîzekirî ji bo nirxandina pêvajoyên zanistî û kesayetiyê.

Testên hişî (Intelligence testing) Amûrên standardîzekirî ji bo pîvandina hêz û şiyanên zanistî yên giştî.

Testên rengvedanî (Projective tests) Amûrên nirxandina derûnî yên ku bi materyalên ne-sazkirî pêvajoyên derhişî dixwînin.

Teşxîs (Diagnosis) Naskirina nexweşiyê an rewşeke derûnî.

Thanatos (Thanatos) Di bîrdoziya Freud de, nesta mirinê û rûxandinê.

Tiraliya civakî (Social loafing) Meyldariya karkirina kêmtir di koman de ji bi serê xwe.

Trawma (Trauma) Rûdanek an rêza rûdanên ku ji kapasîteya xwedîlêhatin a kesê derbas dibin û bandorên domdar ên neyînî çêdikin.

Trawmaya girêkî (Complex trauma) Windabûna ji serpêhatiyên trawmatîk ên pirhejmar an domdar di dema zarokatiyê de ku geşedanê bandor dike.

Trawmaya hevpar (Collective trauma) Trawma ya ku komek civakî an neteweyekî bi hev re dikşîne û bandorê li nasname û bîranîna civakî dike.

Veguherîna takekesî (Personal transformation) Guherîna kûr a asta takekesî di bawerî, nirx û şêweyê jiyanê de.

Veguhêzî (Transference) Di derûnkolîneriyê de, veguhestina hest û hêviyên berê yên ji têkiliyên girîng ên berê bo derûnterapîst.

Veguhêziya hember (Countertransference) Di derûnkolîneriyê de, bersivên hestî yên terapîstê yên li hember nexweş; divê were nas kirin.

Venasîn (Cognition) Pêvajoyên derûnî yên giştî yên zanistî: bîranîn, baldarî, ziman, çareserkirina pirsgirêkê.

Vîn (Will) Hêza biryardanê û karekkirina li gorî biryarê bêyî zexta derveyî; azadiya biryardanê.

Xebata demdirêj (Longitudinal study) Lêkolîna ku heman beşdaran di demek dirêj de şopandî.

Xemokî (Depression) Nexweşiya rewşehestî ya ku bi rewşehestiya kûr ên nebaş, windabûna kêfê û cûreyên din a nîşaneyên laşî û derûnî tê diyar kirin.

Xemokiya bertekî (Reactive depression) Xemokiya ku di bersiva rûdaneke taybet a jiyanê de pêk tê.

Xemokiya demsalî (Seasonal depression) Xemokiya ku bi guherandina werzan re xuya dibe, bi gelemperî di zivistanê de.

Xemokiya domdar (Chronic depression) Xemokiya ku bi dirêjî domdar berdewam dike, bi gelemperî du salan an zêdetir.

Xêrxwazî (Beneficence) Prensîba ku lêkolîn divê xêrê beşdaran bike.

Xew (Sleep) Rewşa siruştî ya rûtîn a bêhişmendiya laşî û dihişmendiya derûnî ya ku ji bo bidestxistina tendirustiyê pêwîst e.

Xizmetên saxlemiya derûnî (Mental health services) Xizmetên piştgiriyê yên ji bo saxlemiya derûnî.

Xwebûn (Self) Hesta kesê ya takekesiyê û nasnameya xwe; pêkhateya navendî ya psîkolojiya xwebûnê.

Xwejêvedan (Avoidance) Dûrketina ji tiştên ku bîranînên trawmatîk didin destpêkirin.

Xwe-kontrolkirin (Self-control) Hêz û şiyana astengkirina impulsên û domandina pêkhatinê bi armancan.

Xwekuştin (Suicide) Kuştina xwe bi mebest; yek ji sedemên sereke yên mirinê li cîhanê.

Xwemalîkirin (Introjection) Girtin û bicihkirina kesayetiyên derveyî bo hundirê xwe.

Xwe-pêkanîn (Self-actualization) Di bîrdoziya Maslow de, astê bilind a geşedana mirovan: gihîştina potansiyela xwe ya tam û temam.

Xwe-rêzdarî (Self-esteem) Nirxandina giştî ya mirov ya erênî an neyînî ji bo xwe; bi saxlemiya derûnî û geşedana saxlem re têkildar e.

Xweserî (Autonomy) Mafê biryardana azad ji bo jiyana xwe bêyî zexta derveyî; di bîrdoziya Erikson de qonaxa duyem.

Xweşhalî (Well-being) Rewşa baş a giştî ya derûnî, laşî û civakî.

Xweşhaliya derûnî (Psychological well-being) Rewşa baş a derûnî û giştî ya ku kesê di jiyanê de dikişîne; bêtir ji tunebûna nexweşiyê ye.

Xwewekdîtin (Identification) Di derûnkolîneriyê de, pêvajoya ku kes taybetmendiyên kesên din digire bo nasnameya xwe.

Xwewekdîtina rengvedanî (Projective identification) Di bîrdoziya Klein de, pêvajoya ku beşek ji xwe di kesê din de tê tespîtkirin û bandor dike.

Xweyîkirin (Internalization) Girtin û bicihkirina nirxên, bawerî û normên civakê wekî yên xwe.

Zanist (Science) Rêbaza zanistî ya pergalatîk a zanina cîhana bi çavdêrî, hipotez û ceribandinê.

Zarokatî (Childhood) Qonaxa jiyanê ya ji jidayîkbûnê heta erêniştiyê; qonaxa girîng a geşedana derûnî û civakî.

Zayend (Gender) Cins û nasname; taybetmendiyên zindewerî ên zayendî û pêkhateya civakî ya zayendiyê.

Zayendiya mirov (Human sexuality) Diyarda tevajoyî ya mirovî ya zayendiyê, di nav xwe de nasname, kêşan, têkilî û tevgerên zayendî.

Zayendperestî (Sexism) Pêşhikmiya li gorî zayendê; bi gelemperî ji ber li hember jinan; di rêxistinkirin û civakê de dikare peyda bibe.

Zewac (Marriage) Peymana civakî, dadî an olî ya di navbera du kesan de.

Zewq (Pleasure) Hesta başî û kêfê; di bîrdoziya Freud de, ego pêşî li gorî prensîba zewqê diçe.

Zewqperestî (Hedonism) Baweriya ku kêf û xweşiyê armanc û nirxê jiyanê ye.

Zexta derûnî (Psychological pressure) Zexta derûnî ya ku li ser kesan tê dan ji ber rewşên civakî an navxweyî.

Zexta hevsalan (Peer pressure) Bandora hevsalan li ser reftarê; dikare erênî an neyînî be.

Zexta malbatê (Family pressure) Zexta ku ji malbatê ji bo reftarên taybet an biryarên taybetî tê dan.

Zihnê mirov (Human mind) Giştiya pêvajoyên zanistî, hestî û xwedî-zanebûnê yên ku di mirovan de hene.

Zimanê laş (Body language) Ragihandina ne-peyveyî bi tevger, rûber, xuyangî û rewşa laşî.

Zimannasî (Linguistics) Zanistê zimanî; lêkolîna avahî, pêşkeftin û bikaranîna zimanê.

Not: Edîtor HÇ (AI)

Çavkanî / References

Alûcî, B. (2025, Tîrmeh). Ferhenga hişê çêkirî – HÇ (Artificial intelligence dictionary – AI). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view

Alûcî, B. (2025, 15ê Gulane). Hişê çêkirî – HÇ (Artificial intelligence – AI) û hişê giştî yê çêkirî – HGÇ (Artificial general intelligence – AGI). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/1VWtQNQ12awT-3x9g8AVqG-qCcg3O-IQj/view

Alûcî, B. (2025, Gulane). Ferhenga derûnnasiyê (Dictionary of psychology). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view

Alûcî, B. (2025, Gulane). Ferhenga derûnnasiyê (Dictionary of psychology). Mêrdîn. https://online.pubhtml5.com/oawgi/chnn/

Alûcî, B. (2026, Sersal). Ferhengoka derûnnasiyê (Mini-dictionary psychology). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view

American Psychological Association. (2026). APA dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/