BINDESTIYA NAVXWEYÎKIRÎ

Destpêk

Mirovên ku demek dûdirêj di bin destê desthilatdarên zordar de dimînin, nexweşiyeke ku navê wê di bîrdoziya derûnkolînê de wekî bindestiya navxweyîkirî (internalized oppression) tê zanîn pêk tînin (Fanon, 1961/2004; Memmi, 1965). Civata kurdî, di çarçoveya siyasî û dîrokî ya xwebûna xwe ya taybet de, êrîşên sîstematîk ên li ser nasnameya xwe dîtiye; lê belê ne hemû birîn ji derve têne. Gelek jê ji hundirê xwebûna xwe ve hatine.

Di dîroka kurdan de, bindest bûna li bin siya dewletên cûda — Tirkiyê, Îranê, Iraqê û Sûriyeyê — çarçoveyeke taybet a trawmayê afirandiye. Mirovê kurd di hundirê sîstemeke wiha hatiye mezinkirin ku zimanê wî hatiye qedexekirin, nasnameya wî hatiye înkarkirin û qîmeta wî bi rêya çand, perwerde û siyasetê hatiye xwarkirin (Jwaideh, 2006). Encam ev e ku gelek kesên kurd, bêyî ku hay ji xwe hebe, bûne bindestê hundirê xwe — baweriyeke ku kurd bi xwe xwebûna xwe kêm, xayin û bêqîmet in — wekî rastiyekê qebûl kirine; wekî ku formulên "kurd qewmê kewê ne" ne dîtinên rast ên civakî ne, demeke dirêj e ku bi mekanîzmayên berevaniya derûnî ketine hundirê derhişiya hevpar (collective unconscious) ya kurdan.

Bîrdoziya Bindestiya Hundirkirî (Internalized Oppression)

Frantz Fanon (1952/2008) di xebata xwe ya bingehîn Çermê Reş, Maskên Spî (Black Skin, White Masks) de nîşan da ku kolonîzasyon ne tenê laş dagir dike — hiş jî dagir dike. Kolonîzebûyî, bi demê re, xwe bi çavên kolonîzevêker dibîne û wê nexşeyê wekî nasnameya xwe qebûl dike. Ev pêvajo ji hêla Memmi (1965) ve wekî xwe-redkirina kolonîzekirî (the colonized's self-rejection) hatiye binavkirin — redkirina xwe ya hundirê xwe.

Paulo Freire (1970/2000) di çarçoveyeke din de heman pêvajoyê dît û jê re got navxweyîkirina bindestiyê "internalization of the oppressor" — ku tê mana ku bindest dengê dagirkerê xwe di hundirê xwe de hildiberîne û ew deng dike dengê xwe. Di mînaka kurdan de, ev pêvajo bi taybetî zelal e: gava kurdek dibêje "kurd xayin in," ew dengê dewletê û perwerdehiya dewletê ji hundirê xwebûna xwe bilind dike — ne nêrîna xwebûna xwe ya serbixwe ye.

Şerm û Bîrdoziya Kohut

Heinz Kohut (1971, 1977), damezrênerê derûnnasiya xwebûnî (self psychology), du celeb êşa derûnî ji hev cuda kir: sûc (guilt) û şerm (shame). Sûc dibêje: "Min tiştekî xirab kir." Şerm dibêje: "Ez bixwe xirab im." Di civata kurdî de, dewletên dagirker ne tenê kirinên kurdan tawanbar kirin — hebûna kurdî bi xwe tawanbar kirin. Ev pêvajo birîna narsîstîk (narcissistic wound) afirand — birîneke kûr a ku di binê her êrîşeke biçûk de derdikeve û mirov dide ber bertekên zêde.

Kohut (1984) rave dike ku birîna narsîstîk gelek caran bi du awayan xwe nîşan dide: an bi xwe-mezinkirina zêde (grandiosity) an bi têkçûna xwebûna xwe ya têkûz. Di civata bindest de, ev dibe polarîzasyoneke civakî — hinekan xwe û gelê xwe biçûk dibînin, hinekan jî dixebitin ku bi êrişên zêde nasnameya şikestî bişon.

Parçebûn (Splitting) û Bîrdoziya Klein

Melanie Klein (1946) mekanîzmaya du-perçebûnê wekî berevaniyeke destpêkê ya zaroktiyê danî: dema ku zarok hişên "baş" û "bed" ji hev cuda digire da ku xwebûna xwe ji tengahiyê biparêze. Di psîkopatolojiya mezin de, dabeşbûn nîşana nexweşiyên giran e. Di asta civakî de jî ev mekanîzma xebat dike.

Vamik Volkan (1997, 2001), psîkiyatristê navdar, ji bo trawmayên mezin ên civatan têgeha trawmaya bijartî (chosen trauma) bikar anî. Ev ne trawmayek e ku milet dilxwaz bijarte — lê belê milet "hildibijêre" ku birîna dîrokî bike nasnameya xwe ya navendî, ji ber ku ev tê mana ku ew dibe nasnameya koma mezin (large group identity). Di kurdan de, çendîn trawma — Şêx Seîd, Dêrsim, Enfal, Halabça û gelek din — di bîr û hafîzaya hevpar de wekî trawmaya nehatiye têkûzkirin û xebitandin (unprocessed trauma) mane.

Trawmaya nehatiye xebitandin, li gorî bîrdoziya Volkan (2004), xwe bi zordariya dubarebûnê (repetition compulsion) nîşan dide: milet heman şerên hundirî dubare dikin, heman xayintiyê li hev dikin û heman şikestinên dîrokî dubare dikin — bêyî ku zanibin çima. Ev pêvajo, wekî ku Freud (1920/1955) jî rave kir, ne tenê ji bîranîna tiştên êşbar e — xebata trawmaya netêkûzkirî ye.

Yê-Din û Bîrdoziya Lacan

Jacques Lacan (1977) ji me re rave dike ku kirde xwe bi çavên Yê-Din (the Other) dibîne. Yê-Din ne tenê mirovekî taybetî ye — ew sîstema ziman, çand û qanûnê ye ku di hundirê wan de mirov dibe kirde. Di mînaka kurdan de, Yê-Dina serdest di dîroka dawî de dewleta tirk, dewleta ereb, dewleta farisî û perspektîfa kolonyal ya rojavayê bû. Ev dewlet û perspektîv gotibûn: "Kurd kêm in, xayin in, çandek tune ye." Gava mirovekî kurdî vê dengî di hundirê xwe de hildibire û wekî nasnameya xwe qebûl dike, wî nerîna Yê-Din bi hundirê xwe kiriye û di bin wê nerînê de jiyaye.

Mekanîzmaya Yekem: Rengvedana Siya Hevpar

Carl Jung (1951/1959) nîşan da ku her tiştê ku civat di nav xwe de qebûl nake, dike the Shadow (sî) — beşek ji binhişê hevpar. Civat wê hingê Shadowê xwe davêje derve û di yên din de dibîne. Ev pêvajoyê rengvedana siya hevpar (collective shadow projection) tê gotin.

Di mînaka kurdan de, sedsalên bindestî û şikestinên dîrokî tirs, xwestekên şikestî û bêhêvîtiyê anîne. Qebûlkirina van hestan di civata patriarxal û bindest de, ya ku êş û qelsiyê wekî şermê dibîne, zehmet bûye. Ji ber vê yekê, ev hest û tecrubeyên neyekpêkhatî ketine siya (Shadow) hevpar. Û paşê, ew sî (Shadow) hatiye rengvedankirin — lê ne li ser dagirker, li ser xwe: "kurd xayin in, kurd kirêt in." Ev formulên xwekêmkirinê ne dîtin in — rengvedan in.

Mekanîzmaya Duyem: Kompulsiyona Dubarekirinê (Repetition Compulsion)

Freud (1920/1955) di Ji Prensîba Kêfê Wêdetir (Beyond the Pleasure Principle) de dît ku mirov û civat tiştên êşbar dubare dikin. Ne ji ber ku dilê wan wiha dixwaze — lê ji ber ku trawmaya netêkûzkirî "dixwaze" were têkûzkirin. Ji aliyekê ve ev zordariya dubarebûnê (repetition compulsion) xwedî wateya çareseriyê ye: mirov bi dubarekirin hewl dide trawmayê "xelas" bike û serkevtinê pêk bîne. Ji aliyekê din ve, bê çareserî dom dike ji ber ku derbarê trawmayê de axaftin û xebatkirina wê — li ser xebatkirin (working through) — qewimiye nîne (Freud, 1914/1958).

Di civata kurdî de, şerên hundirî yên ku di meclisên siyasî, civakên xwendevanan û malbatan de diqewimin — "kurd xayin in", "kurd kew in" — ne tenê nîqaşên aqilî ne. Ev kompûlsiyona dûbarekirî (repetition compulsion) ya hevpar e: trawmayên şikestinên dîrokî her tim têne dubarekirin, lê bêyî li ser bê bixebitin û biramin (working through), bêyî xebatkirinê, bêyî çareseriyê. Her dûbarekirina formulên xwekêmkirinê birîna nehatiye xebitandin dubare dike û kûrtir dike.

Mekanîzmaya Sêyem: Xwewekdîtina bi Êrîşkar re (Identification with the Aggressor)

Anna Freud (1936/1966) di xebata xwe ya Ezî û Mekanîzmayên Berevaniyê (The Ego and the Mechanisms of Defense) de mekanîzmaya xwewekdîtina bi êrîşkar re (identification with the aggressor) danî: mexdûr, ji bo ku xwe biparêze, bawerî û nirxên êrîşkarê xwe naskirin dike. Ev ne hilbijartineke dilxwaz e — ev berevaniyeke derhişî ye.

Di mînaka kurdan de, ev pêvajo bi taybetî di xwendeyên ku pergala perwerdehiya dewletê derbas kirine de diyar e. Pergala perwerdehiya tirkî, farisî û erebî ne tenê ziman hîn kirin — nirx, perspektîf û nerîna ku kurd di wê de biçûk û xayin xuya dikin jî hîn kirin. Kurdên ku di vê pergalê de mezin bûne, gelek caran wê nerîna kêmkir bi hundirê ve hilbirin û wekî "rastiyan" qebûl kirin. Wekî ku Fanon (1952/2008) rave dike, ev ne "asîmîlasyon" e — ev xwewekdîtina bi êrîşkar re (identification with the aggressor) ye.

Qonaxa Yekem: Zanîn (Recognition)

Terapiya psîkanalîtîk destpê dike bi zanîn — naskirin û pejirandina mekanîzmayên derhişî (Freud, 1914/1958). Di asta civakî de, ev tê mana ku formulên xwekêmdîtin û xwekêmkirinê wekî bindestiya navxweyîkirî (internalized oppression) were naskirin û ne wekî "rastiyên civakî" were pejirandin. Pêwîst e ku mirovên kurd, bi taybetî ronakbîr û perwerdekaran, sîstematîk zaniyarî û zanebûnên derheqê vê pêvajoyê belav bikin.

Qonaxa Duyem: Şîn (Mourning)

Freud (1917/1957) di Malxulyanî û Şîn (Mourning and Melancholia) de rave kir ku şîna birînên giran gaveke zehmet lê pêwîst e ji bo sihet û silametiyê. Di asta civakî de, Volkan (1997) nîşan dide ku civat pêwîst e trawmayên xwe bisîne — ne wekî bîranîna şerm û têkçûnê, lê wekî bîranîna êşa rast û mafê giryana wê. Trawmaya nehatiye şîngirtin wekî malxulyanî (melancholia) ya hevpar dom dike û enerjiya civakê diqede.

Qonaxa Sêyem: Entegrasyon (Integration)

Armanca dawî ya terapiya derûnkolînerî entegrasyonê ye — qebûlkirina hem başiyên xwe hem jî kêmasiyên xwe di nasnameya xwe de (Klein, 1946; Kohut, 1984). Di asta civakî de, ev tê mana ku kurd nikare di haleke polarîzekirî de bijî — ne "kurd têkûzen pak in" ne jî "kurd têkûzen xayin in." Civata saxlem ew e ku karibin bêjin: em mirov in, carinan şaş dikin, carinan rast dikin, û em xwedî mafê nasnameya xwe ne.

Frantz Fanon (1961/2004) wekî gava dawî ya rizgariyê ne tenê azadiya siyasî dît — azadkirina hişê hundirê xwe (decolonization of the mind) dît. Di mînaka kurdan de, ev tê mana ku kurd ne tenê ji bindestiya siyasî azad bibin — ji baweriyên bindestî yên binhişê xwe jî azad bibin.

Encam

Ev xebat nîşan da ku formulên xwekêmdîtin û xwekêmkirinê yên wekî "kurd qewmê kewê ne" ne encamên dîtineke civakî ya heyben (objektif) in — ew encamên projeyek îdeolojîk a sedsalan in ku bi mekanîzmayên bindestiya navxweyîkirî, parçebûn, rengvedan û xwewekdîtina bi êrîşkar re ketine hundirê derhişiya hevpar ya kurdan.

Di çarçoveya bîrdoziya Fanon (1952/2008, 1961/2004), Volkan (1997, 2004), Klein (1946) û Kohut (1971, 1984) de, kurdên ku vê formulê dubare dikin ne dijminê qewmê xwe ne — ew semptomên nexweşiyeke civakî ne. Semptom ne sûcdar e — semptom hewce dike were fêmkirin û dermankirinê.

Kurd ne kew in. Kurd miletekî ne ku di şertên gelekî dijwar de jiyan û nasnameya xwe hildiberîne — û ev bi xwe delîlek e ji berxwedana derûnî û nûşiyanê (resilience) ya kûr e. Lê derb û birîna ku bi sedsalan hatiye xwarin, bêyî ku were xebitandin, dê her tim xwe nîşan bide — carinan bi dengê dijminê derve, carinan bi denge navxweyî — û ev xetereya herî mezin e — bi dengê me yê xwe.

Not: Edîtorê nivîsê Hişê Çêkirî – HÇ (AI) ye.

Çavkanî

Fanon, F. (2008). Black skin, white masks (R. Philcox, Trans.). Grove Press. (Original work published 1952)

Freud, A. (1966). The ego and the mechanisms of defense (C. Baines, Trans.). International Universities Press. (Original work published 1936)

Freud, S. (1955). Beyond the pleasure principle. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 18, pp. 1–64). Hogarth Press. (Original work published 1920)

Freud, S. (1957). Mourning and melancholia. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 237–258). Hogarth Press. (Original work published 1917)

Freud, S. (1958). Remembering, repeating and working-through. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 12, pp. 145–156). Hogarth Press. (Original work published 1914)

Freire, P. (2000). Pedagogy of the oppressed (M. B. Ramos, Trans., 30th anniversary ed.). Continuum. (Original work published 1970)

Jung, C. G. (1959). Aion: Researches into the phenomenology of the self. In H. Read et al. (Eds.), The collected works of C.G. Jung (Vol. 9, Part II). Princeton University Press. (Original work published 1951)

Jwaideh, W. (2006). The Kurdish national movement: Its origins and development. Syracuse University Press.

Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. International Journal of Psycho-Analysis, 27, 99–110.

Kohut, H. (1971). The analysis of the self: A systematic approach to the psychoanalytic treatment of narcissistic personality disorders. International Universities Press.

Kohut, H. (1977). The restoration of the self. International Universities Press.

Kohut, H. (1984). How does analysis cure? University of Chicago Press.

Lacan, J. (1977). Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). Norton.

Memmi, A. (1965). The colonizer and the colonized. Beacon Press.

Ricoeur, P. (1970). Freud and philosophy: An essay on interpretation (D. Savage, Trans.). Yale University Press.