Gotinên Pêşiyan - Xezineya Çanda Kurdî

Destpêk

Gotinên pêşiyan (proverbs) ne tenê berhevoka gotinên kevin in — ew nasnameya civakî (social identity), bîrûbaweriya hevpar (collective belief) û şehrezayiya dîrokî ya gelekî bi xwe re hildigirin. Ji nifşekî ber bi nifşekî din hatine veguhêztin, gelek caran ne bi xwendin û nivîsandinê, lê bi devkî ji hev girtinin. Zimannas Edward Sapir (1949) got ku ziman tenê amûrek vegotinê nîne — ew rêbazeke fikr û ramînê bi xwe ye. Gotinên pêşiyan jî tam bi vê rêbazê ve girêdayî ne.

Di vê nivîsê de em ê li ser sê xalên sereke bisekinin: (1) gotinên pêşiyan wekî neynika ziman û xwebûnê, (2) nirxên civakî û sincî (exlaqî) ku di wan de tên vegotinê û (3) têkiliya di navbera ziman, mirin û wateya jiyanê de. Hemû materyalê bingehîn ji gotinên pêşiyên kurdî hatiye girtin û bi çarçoveya teoriya zimannasî û civaknasiyê hatiye şirove kirin.

Bingeh û pirsa lêkolînê ev e: Gotinên pêşiyan çawa jiyana civakî (social life), nasname (identity) û wateya mirovî (human meaning) nîşanî me didin?

Ziman Wekî Nasname û Welatê Derûnî

Ji ziman şîrîntir û tahltir tiştek tune — ev hevok bixwe vekirina tevahiya mijarê ye. Ziman dikare nerm be û şêrîn, lê dikare bibe şûrek jî. Gotinên pêşiyan vê rêya du-alî ya zimanê bi awayekî balkêş nîşanî me didin:

"Ziman bê hestî ye, lê ji şûr tûjtir e."

"Li ber ziman, ne çiya hene ne gelî."

"Li pêşiya ziman, ne dîwar in, ne diyar in."

Zimannas Noam Chomsky (1965) di teoriya xwe ya avahiya kûr (deep structure) de nîşanî me da ku ziman ne tenê pergaleke nîşanan e — ew kapasîteyeke mirovî ya binyatî ye. Gotinên pêşiyan jî vê hêza zimanê bi rêyeke pratîk û jînî diyar dikin: mirov bi zimanê xwe, heywan bi hefsarê xwe bi rê ve diçe. Ev gotina cudahiya di navbera mirov û heywanan de nîşanî me dide — ew ziman e ku mirov dike mirov.

Pirs û bersiveke watedar di vê gotinên pêşiyan de heye: miletê bê zar û ziman ne ti milet e. Zar di vir de hem zarok hem jî tê wateyê ziman— her du jî berdewamiya neteweyekê pêk tînin. Wittgenstein (1953) di Lêkolînên Felsefî de got ku sînorên zimanê mirov, sînorên dinyaya wî ne. Ev têgeh tam di van gotinên pêşiyan de jî heye — bila ez qijika zimanê diya xwe bim, ne bilbilê zimanê xelkê bim.

Hêza Gotinê û Bandora Wê

Di gotinên pêşiyan de hêza gotinê wekî şûr û dermanek tê pêşkêşkirin. Austin (1962) di teoriya kiryara axaftinê (speech act theory) de nîşanî me da ku gotin ne tenê agahdariyê dide — ew tiştan jî dike. Ev têgeh di gotinên pêşiyan de bi awayekî xwezayî xuya dike:

"Gotin heye: Heft gundan dişewitîne. Gotin heye: Heft neyaran li hev tîne."

"Carinan qelem ji şûr tûjtir e."

"Gotina xweş, bide neyarê xwe; pariyê xweş, bide hevalê xwe."

Ev gotinên pêşiyan her sê jî ravekirina pratîk a hêza ziman e. Gotina xweş dikare dijmin bide ber xwe; gotina xerab dikare gundan bişewitîne. Mirovê ku zimanê xwe baş bikar tîne, carinan ji hezar şûran bihêztir e — ev ne diyardeyeke helbestî ye, ev rastiya jiyana civakî ye.

Di heman demê de bêdengî jî nirx e: dengnekirin zêr e. Çêtir e ku mirov bêje û bifikire: gotina xwe bipêje, piştre bibêje. Ev nasîna wê rastiyê ye ku gotinên bilezûbez in, lê encamên wan giran in.

Jin û Mêr: Hevsengî û Nakokî

Gotinên pêşiyan wêneyeke pêçûkelkirî ya têkiliya jin û mêr û rolên wan di malbatê de nîşanî me didin. Hin gotinên pêşiyan jinê bilind dikin, hin jî rewşa wê ya di civakê de bi rexne nîşanî me didin:

"Jin kaniya jînê ye."

"Şêr şêr e, çi jin e, çi mêr e."

"Jin heye ji sed mêrî çêtir e."

"Mala bê jin, bê nan û xwê ye."

Lê di heman demê de gotinên din jî hene ku êşa jinê û rewşa wê ya dijwar nîşanî me didin: jin darê şikestî ye. Ev nakokî — bilindkirina jinê û di heman demê de naskirina êşa wê — nîşana alozî û tevlîheviya civakî ya dîrokî ye. Civaknas Bourdieu (1977) di teoriya sermayeya sembolîk de (symbolic capital) nîşanî me da ku nirxandina civakî ya mirovan gelek caran bi rolên wan ên kolektîf re girêdayî ye, ne bi kesayetiya wan a takekesane.

Gotineke pir girîng di gotinên pêşiyan de ev e: jin kilîta serê mêran e. Ev gotina hem nirx û hem jî berpirsiyariya jinê di nav xaniyê de dide ber çavan. Mêr çem e, jin gol e — metaforeke xwezayî ya ku têkiliya hevsengî û cûdahiyê bi hev re vedibêje.

Zarok û Geşedana Nifşî

Gotinên pêşiyan têkiliya bi zarokan re û rolê wan di pêvajoya geşedana civakî de wekî yek ji mijarên herî girîng hildibijêrin. Di van gotin de zarok wekî zengînî û berpirsiyarî hatine dîtin:

"Zarok, gula malan e."

"Zarok perdeya spî ne, nexşên xweşik lê bike."

"Zarok, çi bibîne digire, çi bibîhîse dibêje."

Vygotsky (1978) di teoriya geşedana civakî de (social development theory) nîşanî me da ku zarok bi têkiliyên civakî re hîn dibin û mezin dibin. Gotina "zarok perdeya spî ne" vê teoriyê bi zimanekî gelêrî pêşkêş dike — ew tê wê wateyê ku zarok wekî perdeya spî ye, her tişt lê tê xuyakirin; berpirsiyariya mezin e ku em çi nexşê lê dixin.

Gotina dayikê jî di gotinên pêşiyan de cihekî girîng digire: heqê dê weke heqê Xwedê ye. Diya baş ji hezar mamosteyî çêtir e. Ev gotin têkiliya kûr a di navbera dê û zarok de nîşanî me didin û rola dayikê wekî pêşê pêşên hemû perwerdeyê hildibijêrin.

Heval, Êl û Cîranên Civakî

Civaka mirovan li ser tevna têkiliyên civakî ava dibe — û gotinên pêşiyan vê yekê bi awayekî pratîk îfade dikin:

"Êl, maka mirov e."

"Hevalê rê, wek birayê ji dê."

"Kî gora hevalê xwe dikole, bi xwe dikevê."

"Cîranê xerab, ji ezabê qebrê xerabtir e."

Durkheim (1893) di teoriya xwe ya entegrasyona civakî de (social integration) nîşanî me da ku mirov ne tenê bi aboriyê ve girêdayî bi civakê ne — ew bi nirxên hevpar, bi dîrokeke hevpar û bi hestên hevpar ve girêdayî ne jî. Gotina "êl maka mirov e" ev têgeh bi hevokeke kurt û kûr dibêje.

Lêbelê gotinên pêşiyan di heman demê de li dijî hevalên sexte û têkiliyên xapandinê jî dibêjin: ne bi hevalê derewîna, tê talî bifroşe livîna. Hevaltiya wan hevaltiya gur û rovî ye — ev rexneya têkiliyên sexte û manipûlatîf e.

Xebat Wekî Rûmet û Bingeha Jiyanê

Gotinên pêşiyan xebatê wekî nirxeke bingehîn a jiyanê vedigirin — ne wekî mecbûrî, lê wekî rûmet û destpêkeke geşedanê:

"Kar, ne şerm e."

"Kar mirov dike hoste."

"Geryan derman e, risq li ser piyan e."

"Nebêje, ez ê bikim; bibêje, min kir."

Weber (1905) di analîza xwe ya etîka protestandî û giyana kapîtalîzmê de nîşanî me da ku di gelek civakan de xebat wekî erêkirin û nirxekî exlaqî tê dîtin. Ev têgeh di gotinên pêşiyan de jî heye — kar ne tenê amûrê debara jiyanê ye, ew rêya gihandina şehrezayî û rûmetê ye jî.

Gotina "nebêje ez ê bikim, bibêje min kir" têgihiştina pratîk a giring e: kirina tiştan ji soza kirinê çêtir e. Mirovê bêfedî, kal û pîr nabe — ev gotinê têkiliya di navbera xebat û geşedana mirovan de nîşanî me dide.

Zanîn Wekî Zengîniya Herî Mezin

Di navbera hemû mijarên gotinên pêşiyan de, zanîn û xwendin cihekî taybet digirin:

"Zanîn, behra bê binî ye."

"Zanebûn kela ye, nezanî bela ye."

"Bedewiya mirov, ilm û merîfeta mirov e."

"Bixwînin, bidin xwendin û xwe ji bîr ve nekin."

Freire (1970) di Pedagojiya Bindestan (Pedagogy of the Oppressed) de nîşanî me da ku zanîn ne tenê agahdarî ye — ew amûreke rizgariyê ye. Gotina "zanebûn kela ye, nezanî bela ye" tam vê rêyê dişopîne: nezanî ne tenê kêmasiyekê ye, ew xetereyeke heyî ye.

Ilmdar pêşî ji kîsê xwe dixwe, dûv re ji aqilê xwe dixwe — ev gotin rewşa alimên gelêrî bi xweşikî nîşanî me dide: pêşî ew zehmetiyê dikişînin, paşê ji zanîna xwe sûd werdigirin. Aqilê pir sermiyan e, ne karê her mirovan e — zanîn ne ji hemûyan re hêsan e, lê nirxa wê ji hemû sermayan mezintir e.

Bext, Dem û Berpirsiyarî

Gotinên pêşiyan têkiliya di navbera bext û hewldanê de jî bi awayekî hevseng nîşanî me didin:

"Divê mirov bextê xwe bihefidîne."

"Dem şûr e, heke tu wê nebire, ew ê te bibire."

"Tu çi bikî, tu bi xwe dikî."

Ev sê gotin têkiliya berpirsiyariya takekesane (individual responsibility) û pêvajoya jiyanê nîşanî me didin. Mirov ne tenê bindestê bextê xwe ye — ew dikare bi karên xwe rewşa xwe biguheze. Sartre (1943) di felsefeya xwe ya hebûnparêzî û egzîstansyalîst de got ku mirov mehkûmê azadiyê ye. Gotina "tu çi bikî, tu bi xwe dikî" vê têgehê bi zimanekî gelêrî vedibêje.

Wijdan Wekî Pîvana Mirovan

Gotinên pêşiyan nirxên exlaqî yên civakê wekî yek ji mijarên herî girîng hildibijêrin:

"Wijdan ku ket bazarê, dest bişo ji hewarê."

"Wijdanê hinek mirovan, di binê sola wan de ye."

"Tu çi dikî bikî, di navbera xwe û Xwedê binêre."

Kohlberg (1969) di teoriya geşedana exlaqî de (moral development theory) nîşanî me da ku pêşveçûna exlaqî ya mirov di qonaxan re derbas dibe — ji qonaxên bingehîn ên tirsê û xelatan ber bi qonaxên bilind ên prensîban û wijdanê. Gotinên pêşiyan ev têgeh bi awayekî pratîk nîşanî me didin: wijdan ne tirseke derxweyî ye, ew dengê hundurî ye.

Gotina "wijdan ku ket bazarê, dest bişo ji hewarê" wêneyeke gelêrî ya kûr e: dema mirov wijdanê xwe difroşe, êdî nikare ji rewşa xwe xelas bibe. Derew sêwî ne — derew ne tenê xelet in, ew bêbav in jî, kes naxwaze wan bi maf bikire.

Rûmet Wekî Nirxeke Civakî

Rûmet û namûs di gotinên pêşiyan de wekî nirxên herî hêja hatine pênasekirin:

"Ber, li cihê xwe bi rûmet e."

"Camêrî pîvana mirovantiyê ye."

"Bila pariyê mirov nêvî be, bila rûmeta mirov li cih be."

Goffman (1959) di analîza xwe ya performansa civakî de (social performance) nîşanî me da ku rûmet ne tenê taybetmendiyeke takekesane ye — ew di nav têkiliyên civakî de tê ava kirin û tê winda kirin. Gotina "ber li cihê xwe bi rûmet e" vê yekê nîşanî me dide: rûmet bi cih û warê mirov re girêdayî ye.

Mirovê bê-heya weke girara bê-xwê ye — heya (shame/dignity) di vê çarçoveyê de ne tirseke neyînî ye, ew hesteke civakî ya girîng e ku mirovan li ber kirinên xerab disekine. Esil pişt e, zik ne titişt e — esil û kok ji aboriyê girîngtir in.

Xapandin û Derew

Gotinên pêşiyan li dijî xapandin û derew bi awayekî berxwedêr û rexnegir diaxivin:

"Sofî ye, ne safî ye."

"Bi rû ve gul e, ji hundir ve kul e."

"Derew sêwî ne, tu berê wan dide ku bi wê de diçin."

Ev gotin têgihiştina kûr a dualîteya mirovî (human duality) nîşanî me didin. Lê gotinên pêşiyan di heman demê de bêhêvî jî nabin — qencî, qenciyê tîne. Tiştê xerab dibe derdê xwe, tiştê baş dibe xêra xwe.

Welat Mala Rastîn e

Têkiliya mirov bi welatê xwe re di gotinên pêşiyan de wekî têkiliyeke laşî û giyanî ya kûr tê dîtin:

"Çawa diya xelkê nabe diya mirov, welatê xelkê jî nabe welatê mirov."

"Mirov bi axa xwe, dibe mirov."

"Ber li cihê xwe bi rûmet e."

Anderson (1983) di xebata xwe ya Civakên Xeyalî (Imagined Communities) de nîşanî me da ku neteweperwerî (nationalism) li ser civakên xeyalî hatiye ava kirin — mirov bi mirovên ku ticarî nedîtine hestê yekîtiyê hîs dike. Gotinên pêşiyan vê hestê bi awayekî pratîk û laşî nîşanî me didin: welat ne fikrek e, ew hest û bîranîn e.

Welat welatê kurda ye, miletê kurd di nav de winda ye — ev gotineke rexneyî ye ku rewşa miletekî bêdewlet nîşanî me dide. Kurd, dilsoz û bextewar e lê ji xerîban re, ne ji xwe re — ev paradoks jî di gotinê de xuya dike.

Ziman Wekî Sînorê Neteweyê

Di gotinên pêşiyan de têkiliya di navbera ziman û nasname de wekî têkiliyeke jidayikbûyî û bêguhêz tê dîtin:

"Miletê bêziman, ne ti milet e."

"Zar yê dê ye ne yê bavê ye. (Zar, hem zarok e hem ziman e)"

"Bila ez qijika zimanê diya xwe bim, ne bilbilê zimanê xelkê bim."

Herder (1772) got ku her zimanek dinyayek e û windabûna zimanekî windabûna dinyayekê ye. Sapir û Whorf (1956) di teoriya xwe de (Sapir-Whorf hypothesis) nîşanî me dan ku ziman ne tenê ramanê vediguhêzw — ew ramana mirov dikilîne û dimeyîne, dike û tê de dijî. Gotina "zar yê dê ye" ev têgeh bi awayekî hêja û kûr vedibêje — ziman û zarok ê hevdu ne.

Mirin Wekî Rastiya Rasteqîn

Gotinên pêşiyan ji mirinê narevin — ew wê wekî beşekî jiyanê qebûl dikin:

"Mirin tahl e."

"Mirin, ne li malê pir ne li gerdana sitûr dipirse."

"Tu hezar salî li ser rûyê dine bî, tê rojekê mêvanê qebrê bî."

"Rêwî diçe, rê dimîne; berf dihele, çiya dimîne; mêr dimire, nav dimîne."

Heidegger (1927) di Hebûn û Dem (Being and Time) de têgeha "hebûna ber bi mirinê" (being-toward-death) pêşkêş kir — zanîna mirinê jiyana mirov watedar dike. Gotinên pêşiyan vê têgehê bi awayekî pratîk nîşanî me didin: mirin ne encam e, ew beşekî rêwîtiyê ye. Lê nav dimîne — ev xezîneya jidayikbûnê ye ku ji piştî mirinê dimîne.

Gotina "xew û mirin yek in" ji ramana Yunanî ya kevn tê — Hypnos (xew) û Thanatos (mirin) bira bûn. Ev têgeh bêhna jiyanê û bêhna mirinê wekî xwişk û bira dibîne — du aliyên heman rêwîtiyê.

Dem Wekî Zengîniyê Winda Nabe

Dem di gotinên pêşiyan de wekî zengîniyeke taybet tê dîtin — ew ne tê kirîn, ne tê stendin:

"Sal, mîna bawişkan tên û diçin."

"Roj weke bawişkan derbas dibin."

"Dem şûr e, heke tu wê nebire, ew ê te bibire."

"Şev çiqasî dirêj be jî wê roj derkeve."

Bergson (1889) di teoriya xwe ya dem de (durée) nîşanî me da ku dem ne yek e — dem ê jiyankirî (lived time) ji dem ê çendane û jimarî cûda ye. Gotinên pêşiyan ev cûdahiyê bi awayekî gelêrî vedibêjin: demê bijî, ne tenê bijmêre.

Şîn û şahî bira ne — keder û şahî ne dijberên hevdu ne, ew hevalbendên hevdu ne. Jiyan bêyî her duyan jî ne temam e, ne jî rastîn e.

Wate Wekî Armanca Jiyanê

Di dawiyê de gotinên pêşiyan mirov ber bi pirsa wateyê ve dikişînin:

"Qencî, qenciyê tîne."

"Dilê xweş her bihar e."

"Bi bêhna fireh, mirov digihîje heqê xwe; bi bêhna teng mirov winda dike."

Frankl (1946) di teoriya xwe ya logoterapiyê de (logotherapy) nîşanî me da ku mirov bi wateyê dijî — ne bi kêf û ne-kêfê. Gotinên pêşiyan ev têgeh bi awayekî jînê nîşanî me didin: qencî, qenciyê tîne — jiyana watedar encamên xwe bi xwe tîne. Dilê xweş her bihar e — kêfxweşiya hundurîn ne bi demsalê ve girêdayî ye.

Encam

Di vê vekolînê de me nîşanî we û xwe da ku gotinên pêşiyan ne tenê berhevoka gotinên kevin in — ew pergaleke fikr û ramanê ya jînê ne ku di xwe de zimannasî (linguistics), civaknasî (sociology), felsefe (philosophy) û derûnnasî (psychology) bi hev re vedihewîne. Çar xalên sereke derketin pêş:

Yekem, ziman di gotinên pêşiyan de wekî mal û mafê bingehîn ê mirov tê dîtin — miletê bêziman ne ti milet e.

Duyem, malbat, civak û têkiliyên mirovî wekî bingehên jiyana watedar hatine pênasekirin — êl maka mirov e.

Sêyem, xebat, zanîn û exlaq wekî rêyên geşedanê ne — zanîn behra bê binî ye.

Çarem, mirin û dem ne tirsên ku mirov jê bireve ne, ew rastiyên ku mirov jiyana xwe bi wan şirove dike ne — rêwî diçe, rê dimîne.

Gotinên pêşiyan, wekî ku zimannas Dundes (1965) got, "formên gelêrî yên biçûk" (little folk forms) in ku di xwe de "fikr û ramanên mezin" hildigirin. Ew di heman demê de hem neynika jiyanê ya derbasbûyî ne, hem jî rêberê jiyana roja me ne. Ji bo lêkolerên zimannasî, civakî û felsefî, gotinên pêşiyan çavkaniyek zengîn û bêhempa ne.

"Gotin heye, gotinan dibire."

Ev gotina dawî bixwe xulaseyeke hêja ye: gotin nikare bi gotinê bê vekirin — jiyanê bi jiyanê fêm bikin.

Çavkanî

Anderson, B. (1983). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso.

Austin, J. L. (1962). How to do things with words. Oxford University Press.

Bergson, H. (1889). Essai sur les données immédiates de la conscience [Time and free will] (F. L. Pogson, Trans.). Alcan.

Bourdieu, P. (1977). Outline of a theory of practice (R. Nice, Trans.). Cambridge University Press. (Original work published 1972)

Chomsky, N. (1965). Aspects of the theory of syntax. MIT Press.

Dundes, A. (1965). The study of folklore. Prentice Hall.

Durkheim, É. (1893). De la division du travail social [The division of labor in society] (W. D. Halls, Trans.). Free Press.

Frankl, V. E. (1946). Ein Psychologe erlebt das Konzentrationslager [Man's search for meaning]. Verlag für Jugend und Volk.

Freire, P. (1970). Pedagogia do oprimido [Pedagogy of the oppressed] (M. B. Ramos, Trans.). Herder and Herder.

Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Doubleday Anchor.

Heidegger, M. (1927). Sein und Zeit [Being and time] (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans.). Max Niemeyer.

Herder, J. G. (1772). Abhandlung über den Ursprung der Sprache [Treatise on the origin of language]. Vossische Buchhandlung.

Kohlberg, L. (1969). Stage and sequence: The cognitive-developmental approach to socialization. In D. A. Goslin (Ed.), Handbook of socialization theory and research (pp. 347–480). Rand McNally.

Sapir, E. (1949). Selected writings in language, culture and personality (D. G. Mandelbaum, Ed.). University of California Press.

Sartre, J.-P. (1943). L'être et le néant [Being and nothingness]. Gallimard.

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes (M. Cole, V. John-Steiner, S. Scribner, & E. Souberman, Eds.). Harvard University Press.

Weber, M. (1905). Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus [The Protestant ethic and the spirit of capitalism] (T. Parsons, Trans.). Scribner.

Whorf, B. L. (1956). Language, thought, and reality: Selected writings of Benjamin Lee Whorf (J. B. Carroll, Ed.). MIT Press.

Wittgenstein, L. (1953). Philosophische Untersuchungen [Philosophical investigations] (G. E. M. Anscombe, Trans.). Blackwell.