JI RAGEŞIYÊ HETA GIRÊDANÊ

Destpêk

Derûnnasî (psychology), wekî zanista lêkolîna tevger û reftarê û pêvajoyên derûnî ya mirovan, di sedsala borî de geşedan û pêşveçûnek girîng vedîtiye. Ji Freud heta Watson, ji Piaget heta Seligman, gelek zanyaran têgehên girîng xistine derûnnasiyê yên ku têgihîştina me ya siruşt û xwezaya mirovî qewimandin. Lê mixabin, ev pêşveçûn di zimanê kurdî de hê kêm tê nîşandan û têgehên zanistî yên derûnnasiyê bi kêmî ketine wêje û derûnnasiya kurdî.

Di nav civaka kurdî de, pirsgirêkên derûnî carinan wekî qelsiyê an jî şermê tên dîtin û kêmbûna têgehên zanistî li zimanê xwezayî van xeletiyan pirtir dike. Ji ber vê sedemê, yek ji armancên sereke yên vê gotarê ew e ku têgehên zanistî ên derûnnasiyê bi kurdî rûniştandin û nîşan bide ku hest û rewşên derûnî tiştên siruştî û normal ên jiyana mirovî ne.

Di vê gotarê de, em ê li ser şeş koma têgehan bisekinin: (1) rageşî û nexweşiyên têkildar, (2) girêdan û geşedana zarokan, (3) mekanîzmayên berevaniyê, (4) bêçaretiya fêrbûyî, (5) nûşiyan û saxlemiya derûnî û (6) têgehên pêvajoyên zanistî. Ji bo her komê, em ê pênaseyê bidin, bingeh û bîrdoziyê rave bikin û mînakên jiyana pratîk pêşkêş bikin.

Rageşî û Nexweşiyên Têkildar

Rageşî (anxiety) rewşa hestyariya tirs û xemgîniyê ye ku carinan ji sedemeke diyar û carinan bêsedem derdikeve. Ew ne tenê rewşeke hestî ye, lê bi nîşaneyên laşî yên wekî dillêdana bilez, lerzîn, terîn û tengiya nefesê jî tê. Li gorî rêjeyên DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th edition), rageşî dema ku jiyana rojane ya kesekî têk bibe û berdewam be, dikare bibe nexweşî û bêpergalî.

Têgehên sereke yên di vê qadê de ev in: rageşiya giştî (generalized anxiety) ya ku bi xemgîniya domdar a li ser gelek mijarên jiyanê tê diyar kirin; rageşiya civakî (social anxiety) ku tirsa giran ya rewşên civakî ye; û rageşiya cihêbûnê (separation anxiety) ku bi taybetî di zarokan de tirsa ji dûrbûna xwediyên girêdanê ye. Lêkolîna Kessler û hevkarên xwe, (2005) nîşan daye ku nexweşiyên rageşiyê di nav nexweşiyên derûnî de yên herî gelemperî ne, digihîjin nêzî %18 ya nifûsa mezinan ya Dewletên Yekbûyî.

Berevajiya baweriyek gelemperî, rageşî ne qelsî ye. Ew ji rêkxistina noronnasî ya mêjî tê, bi taybetî ji sîstema amîgdalayê (amygdala) ya ku di bersivên tirsan de roleke navendî dilîze. Cortisol (kortîzol), hormona stresê, dema ku rageşî çêdibe zêde dibe û bandorê li laş û derûnê dike.

Girêdan û Geşedana Zarokan (Attachment and Child Development)

Bîrdoziya Girêdanê ya Bowlby

John Bowlby (1969) bîrdoziya girêdanê (attachment theory) pêşxist û nîşan da ku zarok ji bo geşedana saxlem hewcedariya girêdana xurt bi xwediyê lênêriyê heye. Girêdan (attachment) girêdana hestî ya domdar e di navbera zarok û dêûbavan de û bingeha geşedana derûncivakî (psychosocial development) ye. Mary Ainsworth paşê bi ceribandinên xwe yên navdar ên "Rewşa Biyanîbûnê" (Strange Situation) şêwazên girêdanê dabeş kir.

Sê şêwazên sereke yên girêdanê hene: girêdana ewledar (secure attachment) ya ku tê de zarok xwediyê xwe wekî bingehekê ewle dibîne û bi canfikiriyê jiyana xwe vedikole; girêdana ne-ewledar a dûrketî (avoidant insecure attachment) ya ku zarok xwe ji xwedî dûr dike; û girêdana ne-ewledar a aloz (anxious insecure attachment) ya ku zarok hem dixwaze nêzik be û hem ditirse. Lêkolînan nîşan daye ku şêwaza girêdanê ya zaroktiyê geşedana têkiliyên mezintiyê bandor dike.

Ji bo geşedana girêdana ewledar, pêwîst e ku xwediyê lênêriyê bi pêbawerî bersivê bide hewcedariyên zarokê û germa hestî (emotional warmth) û piştgiriya hestî (emotional support) pêşkêş bike. Di civaka kurdî de, malbat roleke navendî dilîze û têkiliyên malbatê yên xurt dikarin ji bo geşedana saxlem bingehekê ava bikin.

Mekanîzmayên Berevaniyê

Di derûnkolîneriyê (psychoanalysis) de, Sigmund Freud û keça wî Anna Freud mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) wekî pêvajoyên derûnî yên derhişî pênase kirin ku ezî (ego) bikar tîne ji bo xwe ji rageşiyê biparêze. Ev mekanîzma jiyana derûnî ya kesekî rêve dibin û dikarin hem saxlem û hem jî ne-saxlem bin.

Înkar (denial) mekanîzmayeke berevaniyê ya gelemperî ye ku mirov rastiya rûdanekê an hestekê înkar dike. Maqûlkirin (rationalization) jî wisa ye ku mirov delîlên aqilmend ji bo tevger û reftarên ku rastî sedemên din hene ava dike. Rengvedan (projection) jî hebûna hestên xwebûna xwe yên ne-qebûl li ser kesên din danîn e. Di berevajiyê de, berzikirin (sublimation) mekanîzmaya berevaniyê ya herî saxlem tê hesibandin ku enerjiya nestekê (instinct) dibe çalakiyeke civakî qebûl û afirîner.

Di jiyana rojane de, em gelek caran mekanîzmayên berevaniyê bikar tînin bêyî ku hay jê hebin. Mînak, kesek piştî windakirina karê xwe dikare bêje "ez ne layîqî wî karî bûm" (maqûlkirin) an jî bi temamî înkar bike ku qet nexebitiye (înkar). Têgihîştina van mekanîzmayan ji bo karê terapîstên derûnî û ji bo kesên ku dixwazin xwe baştir fêm bikin pir girîng e.

Bêçaretiya Fêrbûyî

Martin Seligman (1975) di ceribandinên xwe de bêçaretiya fêrbûyî (learned helplessness) kifş kir. Ew rewşa ku tê de organîzmayek fêr dibe ku çalakiyên wî nikarin bandorê li encaman bikin û ji ber vê sedemê dev ji hewldanê berdide. Ango, kesek dema ku bi bersiva xwe ya erênî ya li ser rewşê nafikire, dikeve nav vê rewşê.

Di mirovahiyê de, bêçaretiya fêrbûyî gelek caran wekî hêmanek sereke di xemokiyê (depression) de tê dîtin. Mirovên ku xwe bêçare dibînin dikarin bi nîşaneyên wekî bêhêvî (hopelessness), kêmbûna motîvasyonê û hêrs û êşa derûnî re rû bi rû bibin. Seligman û hevkarên wî paşê bîrdoziya xwe berfireh kirin û pênaseya " şêwaza ravekirinê ya optîmîst hwd. pesîmîst" (optimistic vs. pessimistic explanatory style) pêşxistin.

Ji bo mirovên ku bêçaretiya fêrbûyî dikişînin, dermankirina venasînî-reftarî (cognitive-behavioral therapy) û bîrdoziya derûnnasiya erênî (positive psychology) gelek caran alîkar in. Armanca van nêzîkahîtêdan ew e ku mirov dîsa bibe xwedî hesta kontrolê li ser jiyana xwe û baweriya xwe di hêz û şiyanên xwe de ji nû ve ava bike.

Nûşiyan û Saxlemiya Derûnî

Nûşiyan (resilience) hêz û şiyana vegerandina rewşa normalê piştî rewşên zehmet, trawma an windabûnê ye. Ev ne tenê taybetmendiyeke kesayetî ye, lê jî komek hêmanên derûnî, civakî û jîngehehê vedihewîne. Bonanno (2004) di lêkolînên xwe de diyar kir ku gelek kes piştî windabûn û trawmayên girîng, bi xwezayî nûşiyan nîşan didin û vedigerin jiyana xwe ya normal.

Hêmanên ku nûşiyanê xurt dikin gelek in: piştgiriya civakî (social support), têkiliyên malbatî yên saxlem, hêza navxweyîn (inner strength), şêweyên serederîkirinê yên saxlem (healthy coping mechanisms), û baweriya kesê ya di hêz û şiyanên xwe de ne. Di civakên ku dêûbavîtî û girêdanên malbatî xurt in, wekî gelek civakên kurdî, nûşiyan bi gelemperî bêhtir xuya dike.

Derûnnasiya erênî (positive psychology) ya ku Seligman û Csikszentmihalyi (2000) ava kirin, disekine ser xurtiyên mirovî ne tenê ser nexweşiyên wan. Di vê çarçoweyê de, hayjêbûn (mindfulness), geşbînî (optimism) û çakbînî (optimism), hevsengiya jiyanê û mana jiyanê têgehên navendî ne.

Pêvajoyên Zanistî û Venasîna Derûnî

Derûnnasiya venasînî (cognitive psychology) pêvajoyên zanistî wekî bîranîn (memory), baldarî (attention), têgihîştin (perception) û biryardayîn (decision-making) lêkolîn dike. Yek ji têgehên herî girîng ên vê qadê bêahengiya venasînî (cognitive dissonance) ya Leon Festinger (1957) e: rewşa nerehetiyê ya ku ji du bawerî an hest û kiryarên dijber pêk tê.

Şemayên venasînî (cognitive schemas) avahiyên zanistî yên ku agahî rêxistin dikin ne û tecrubeyên nû ên me bi wan re tê şirovekirin. Piaget di lêkolînên xwe yên li ser zarokan de nîşan da ku zarok şemayên xwe bi pêvajoyên bişavtinê (assimilation) û lihevkirinê (accommodation) pêşve dikin. Şemayên ku di zaroktiyê de çêdibin dikarin bi rêya dermankirinê werin guhertin.

Pêşhikmiyên venasînî (cognitive biases) şêweyên pergalatîk ên deviyandina ramanên mantiqî ne. Mînak, pêşhikmiya piştrastkirinê (confirmation bias) meyldariya lêgerîna agahiyên ku baweriyên berê piştast dikin e. Van pêşhikmiyên fêm kirin dikare alîkar bike ku mirov biryarên baştir bidin û bi zanebûn jiyana xwe birêve bibin.

Encam

Ev gotar nîşan daye ku têgehên derûnnasiyê yên zanistî ne tenê ji bo akademîsyenan, lê ji bo her kesê ku dixwaze jiyana xwe û têkiliyên xwe baştir fêm bike jî pir girîng in. Rageşî, girêdan, mekanîzmayên berevaniyê, bêçaretiya fêrbûyî, nûşiyan û pêvajoyên zanistî hemû beşên jiyana mirovî ne ku bi zanistî hatine tê xwendin.

Ji bo civaka kurdî, girîngiya wêjeya derûnnasiyê ya bi zimanê kurdî pir mezin e. Dema mirov li zimanê xwe yê dê li ser rewşên xwe yên derûnî dixwîne, ev têgihîştina kûr û takekesane dike û astengiya şermê û tabûyê kêm dike.

Di dawiyê de, divê em bibêjin ku saxlemiya derûnî (mental health) wekî saxlemiya laşî giring e û hewceya lênêriyê ye. Civak û dezgehên lênêriya saxlemiyê divê têgehên derûnî bi zimanên xwecihî bikin û xizmetên piştgiriya derûnî li gel çand û nirxên xwecihî ava bikin.

Edîtorê nivîsê, Hişê Çêkirî – HÇ (AI) ye.

Çavkanî

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum Associates.

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.

Çand Name. (2026, Adar). Hin termên derûnnasiyê (some psychology terms). ÇandName.com. https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/

Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press.

Freud, A. (1936). The ego and the mechanisms of defense. International Universities Press.

Freud, S. (1923). The ego and the id. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 19, pp. 3–66). Hogarth Press.

Kessler, R. C., Berglund, P., Demler, O., Jin, R., Merikangas, K. R., & Walters, E. E. (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the national comorbidity survey replication. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593–602. https://doi.org/10.1001/archpsyc.62.6.593

Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. International Universities Press.

Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On depression, development, and death. W. H. Freeman.

Seligman, M. E. P., & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction. American Psychologist, 55(1), 5–14. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.5

 

Çavkanî / References

 

Alûcî, B. (2025, Tîrmeh). Ferhenga hişê çêkirî – HÇ (Artificial intelligence dictionary – AI). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view

 

Alûcî, B. (2025, 15ê Gulane). Hişê çêkirî – HÇ (Artificial intelligence – AI) û hişê giştî yê çêkirî – HGÇ (Artificial general intelligence – AGI). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/1VWtQNQ12awT-3x9g8AVqG-qCcg3O-IQj/view

 

Alûcî, B. (2025, Gulane). Ferhenga derûnnasiyê (Dictionary of psychology). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view

 

Alûcî, B. (2025, Gulane). Ferhenga derûnnasiyê (Dictionary of psychology). Mêrdîn. https://online.pubhtml5.com/oawgi/chnn/

 

Alûcî, B. (2026, Sersal). Ferhengoka derûnnasiyê (Mini-dictionary psychology). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view

 

American Psychological Association. (2026). APA dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/

Malparê Çandnamê https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/