MALXULYANIYA BINDESTAN (Melancholy of the Oppressed)

Destpêk

Malxulyanî (melancholy), di kevneşopiya felsefeyê û derûnnasiyê de, rewşeke giyanî û derûnî ya aloz û tevlihev e ku bi xemgînî, windabûn û bêhêvîtiyê ve girêdayî ye. Lê dema em vê têgehê bi cîhana bindestan — yên ku di bin darê zorê, di nava zilm û neheqiyê dijîn de girê didin, wateya wê kûrtir û girantir dibe. Malxulyaniya bindestan (melancholy of the oppressed) ne tenê nexweşiyeke takekesî ye; ew xwezayeke civakî, siyasî û dîrokî ye ku ji bindestiyê çêdibe.

Armanc vê gotarê ew e ku têgeha malxulyaniya bindestan bikole, çavkaniyên wê yên teorîk û pratîk ronî bike û têkiliya wê bi têgehên wekî trawma (trauma), ‘bîr’anîn (memory), bergirî (resistance) û azadiyê (freedom) ve vebêje. Ji bo vê armancê, em ê ji çarçoweya derûnnasiya civakî (social psychology), felsefeyê û bîrdoziya rexnegir (critical theory) sûd werbigirin.

Malxulyanî çi ye?

Sigmund Freud (1917) di nivîsa xwe ya navdar a "Şîn û Malxulyanî" (Mourning and Melancholia) de, cudahiya di navbera şîn û malxulyaniyê de diyar kiriye. Li gorî wî, şîn rewşeke xwezayî ye — mirov ji windabûnê nesax û bêzar dibe, lê demek şûnda vedigere jiyana xwe ya siruştî. Malxulyanî jî windabûnekê nîşanî me dide, lê xwebûn (self) û ezî (ego) xwe bi heybera windabûyî re xwewekdîtinekê dike û nikare jiyana xwe ya li derve (derxweyî)  bidomîne.

Judith Butler (1997), li ser Freud sekinî, malxulyaniyê wekî hêmanek bingehîn a avabûna siyasî ya kirdewarî (subjectivity) dide pênasekirin. Ew argûman dike ku hin windabûn — bi taybetî yên ku di bin nîrê serdestiyê de rû didin — di civakê de hişmend nabin û ji bîra hevpar (collective memory) tên jêbirin. Ev rewş malxulyaniyekê çêdike ku nikare xwe û xwebûna xwe vebêje, nikare nûşiyan bibe û were şînûşûngirtin.

Walter Benjamin (1940) jî di "Tezên li ser Felsefeyê ya Dîrokê" (Theses on the Philosophy of History) de, malxulyaniyê bi têgeha "daxwaza mesîhî" (messianic wish) ve girê dide. Li gorî Benjamin, kesê malxulyanî li dîrokê bi çavekî rexnegir dinêre û berpirsiyariya siyasî hildigire ku tiştê winda neçê ji bîrê.

Bindestî û Malxulyanî

Bindestî (oppression) — çi bi awayê nijadperestî (racism), şovenîzma neteweyî (nationalist chauvinism), zayendperestî an jî serdestiya çînayetî (class domination) be — hertim ziyanek derûnî û giyanî li mirovên bindest dide. Frantz Fanon (1952), di berhema xwe ya "Çermê Reş, Maskeyên Spî" (Black Skin, White Masks) de, diyar dike ku kolonîzasyon (colonization) ne tenê laşê mirov dagir dike, lê derûn û giyana wî jî têk dibe.

Mirovên bindest, ji ber ku nasnameya xwe (identity) li ser bingeh û nirxên serdest avadikin, bi demê re malxulyaniyeke taybet pêş dixe. Ev malxulyanî ji sê çavkaniyên sereke peyda dibe:

Yekem, windabûna çand û zimên (cultural and linguistic loss): dema zimanekî bindest tê qedexekirin û çanda wî tê tunekirin, mirov tiştekî bingehîn ji bîranîna xwe winda dike. Ev windabûn dibe sedema malxulyaniyeke kûr.

Duyem, trawmayên hevpar (collective trauma): jenosîd, koçberî, girtîbûn û kuştinên komî, di bîr û hafizaya hevpar a civakekê de birînek vekirî ye. Ev birîn, heke were naskirin û were şînûşûngirtin, dikare bibe aliyê nûşiyan û başbûnê; lê heke were înkarkirin an were paşguhxistin, malxulyaniyekê çêdike.

Sêyem, windabûna nenaskirî (unrecognized loss): heke zirar, kuştin û zilma ku hatiye kirin ji aliyê civaka giştî ve were înkarkirin, ên windabûyî nikarin şînên xwe bi şûn bikin. Ev rewş windabûnekê ku şînûşûngirtina wê ne gengaz e (non-grievable loss) çêdike û malxulyaniyê kûrtir dike.

Malxulyanî û Bergirî

Divê em malxulyaniya bindestan tenê wekî nexweşiyeke hilnegirin. Gelek teorîsyen argûmanan nîşan dikin ku malxulyanî dikare bibe hêzek siyasî û çavkaniyekê ji bo berevanî, berxwedan û bergiriyê (resistance). Benjamin (1940) dibêje ku yê ku heyber û tiştê winda ji bîr nake, berpirsiyariyek dîrokî hildide ser bîr û milê xwe. Bîranîna êşê dikare bibe sotemeniya şerê dadmendiyê (justice).

Ann Cvetkovich (2003), di berhema xwe "Arşîvek Hestên Nexweş" (An Archive of Feelings) de, diyar dike ku civakên bindest ên ku jiyanê bi zor û zehmetî dijîn, ji trawmayên xwe malxulyaniyê çê dikin û wê di huner, edebiyat û çalakiyê de bi kar tînin. Ev têgeha "çanda trawmayê" (trauma culture) nîşanî me dide ku êş dikare bibe çavkaniyeke afirîneriyê.

Li gorî Paulo Freire (1968) jî perwerdehiya azadîparêz (liberatory education) divê ji windabûnan û êşa bindestan dest pê bike. Hişmendiya rexnegir (critical consciousness) — ku Freire wê bi navê "hişmendîkirin"ê (conscientization) bi nav dike — dema mirov êşa xwe dizane û wê bi civakê ve girê dide, peyda dibe. Ev hişmendî rêya veguherîna civakî (social transformation) vedike.

Encam

Malxulyaniya bindestan (melancholy of the oppressed) têgehek e ku di nav xwe de êş, windabûn, bîranîn û bergiriyê hildigire. Ev ne tenê rewşeke takekesî ya derûnî û giyanî ye; ew berhema sîstemên zilm û bêdadiyê ye ku li ser komên civakî derbas dibin. Teoriyên Freud, Butler, Benjamin, Fanon û yên-din arîkariya me dikin ku em vê diyardeyê bi kûrahî fêm bikin.

Di heman demê de, malxulyaniya bindestan ne pêgirtî ye. Ew dikare bibe hêzek ku bibîne û birovîne, biafirîne û bergiriyê biafirîne. Girîng e ku em windabûnên ên bindestiyê nas bikin, êşa wan binasin û rêya şînûşûngirtinê (grieving) û başbûna (healing) wan veke. Ew rêya dadmendiya civakî jî ye.

Wekî ku Walter Benjamin gotibû, erk û wezîfeya me ye ku em tiştên windabûyî ji bîr nekin, ji ber ku bîranîn bi xwe zilamek e li hember ji-bîr-kirinê yên pergalên serdest (hegemonic systems). Malxulyanî ne qedexeya jiyanê ye; ew bang û dengekî nayê bihîstin e ku ji bo dadmendiyê dixwaze were bihîstin.

Termên Sereke

Malxulyanî (Melancholy) Rewşeke derûnî û giyanî ye ku bi xemgînî, windabûn û bêhêvîtiyê ve girêdayî ye. Li gorî Freud, di malxulyaniyê de mirov xwe bi tiştê winda re yek dibîne û nikare jiyana xwe ya normal bidomîne.

Bindestî (Oppression) Zilm û neheqiya ku li ser komên civakî tê kirin — çi bi awayê nijadperestî, şovenîzma neteweyî, zayendperestî an serdestiya çînî be.

Trawma (Trauma) Birîna derûnî ya kûr ku ji bûyerên giran — wekî jenosîd, koçberî û zilm — peyda dibe. Di nivîsê de trawmayên hevpar ên komên bindest têne xuyakirin.

Bîranîn / Hafiza (Memory) Bîranîna hevpar a civakekê. Li gorî Benjamin, bîranîn bi xwe berxwedanekê ye li dijî ji-bîr-kirina pergalên serdest.

Bergirî / Berxwedan (Resistance) Tevgera li dijî zilmê. Nivîs argûman dike ku malxulyanî dikare bibe çavkaniyeke hêzê ji bo berxwedanê.

Windabûna Nenaskirî (Unrecognized Loss) Dema windabûn û zirarên bindestan ji aliyê civaka giştî ve nayên pejirandin, şînkirina wan ne mimkun dibe û malxulyanî kûrtir dibe.

Hişmendiya Rexnegir (Critical Consciousness) Têgeha Paulo Freire ye — mirov êşa xwe dizane û wê bi pergala civakî ve girê dide, rêya veguherîna civakî vedike.

Çavkanî

Benjamin, W. (1940). Theses on the philosophy of history. Di M. Löwy (Ed.), Fire alarm: Reading Walter Benjamin's 'On the Concept of History' (pp. 1–25). Verso.

Butler, J. (1997). The psychic life of power: Theories in subjection. Stanford University Press.

Cvetkovich, A. (2003). An archive of feelings: Trauma, sexuality, and lesbian public cultures. Duke University Press.

Fanon, F. (1952). Black skin, white masks (C. L. Markmann, Trans.). Grove Press.

Freire, P. (1968). Pedagogy of the oppressed (M. B. Ramos, Trans.). Herder and Herder.

Freud, S. (1917). Mourning and melancholia. Di J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 237–258). Hogarth Press.

hooks, b. (1990). Yearning: Race, gender, and cultural politics. South End Press.

Mbembe, A. (2001). On the postcolony. University of California Press.