Destpêk
Êrîşên dibistanê (school attacks) di serdema nûjen de wekî
yek ji krîzên civakî yên herî giran tê nirxandin. Ev rûdan ne tenê jiyana
mirovan dixe xetereyê, lê di heman demê de bi kûrahî bandorê li pergala perwerdehiyê
(educational system) jî dike. Li gorî vekolînên (research) dawî, piraniya
êrîşkarên dibistanê xwendekarên berê yan ên heyî ne ku di rewşên derûnî yên
dijwar de ne (Langman, 2009). Ji ber vê yekê, pirsgirêka êrîşên dibistanê ne
tenê meseleyeke ewlehiyê ye, lê di heman demê de pirsgirêkeke derûncivakî
(psychosocial) ya tevlihev e ku pêdivî bi nêrîna pirzimanî û nêzîkatiya piralî (multidisciplinary
approach) heye.
Wekî din, êrîşên dibistanê di hinek aliyan de dişibe
xwe-kuştinê (suicide). Di xwe-kuştinê de takekes ji ber êrîşî xwebûna (self)
xwe dike û xwe dikuje. Lê di êrîşa dibistanê de, takekes civakê tawanbar
dibîne, ji ber vê yekê bi xwebûna xwe re civakê jî cezê dike. Ev cudatî nîşan
dide ku êrîşên dibistanê xwediyê rengekî aloz û tevlihev ê derûnî û civakî ne û
divê bi nêrînek berfireh werin vekolîn.
Nexweşiyên Derûnî
Gelek lêkoler destnîşan dikin ku nexweşiyên derûnî di êrîşên
dibistanê de roleke girîng dilîzin. Bi taybetî, nexweşiyên psîkotîk (psychotic
disorders), nexweşiya dualî (bipolar disorder) û nexweşiyên kesayetiyê
(personality disorders) di navbera êrîşkaran de zêdetir tên dîtin (Vossekuil û
hev., 2002). Lêkolîna Rêxistina Tendirustiya Cihanê (World Health Organization)
jî nîşan dide ku gelek kesên ku êrîş kirine, berî rûdanê nîşanên depresyonê û
ramanên xwe-kuştinê (suicidal ideation) nîşan dane (Leary û hev., 2003).
Lê divê were zanîn ku piraniya mirovên bi nexweşiyên derûnî
ne êrîşkar in û hemû êrîşkar jî ne nexweşên derûnî ne. Ji ber vê yekê, girîng e
ku mirov wê têkiliyê giştî neke û nekeve xeletiya deqkirinê (stigmatization) ya
nexweşên derûnî (Metzl & MacLeish, 2015).
Derkirina Civakî û Zorbazî
Derkirina civakî û îzolasyona civakî (social isolation) wekî
yek ji hêmanên herî berbelav di profîla êrîşkarên dibistanê de tên dîtin û nasîn.
Lêkolîna Vossekuil û hevkaran (2002) diyar kir ku ji %71ê êrîşkaran berê bûne
hedefên derkirin an jî îzolasyona civakî li dibistanê. Ev serpêhatiyên neyînî
dikarin bibin sedema hestê tawanbarkirinê (sense of grievance) û di encamê de
nehevsengiya derûnî (psychological imbalance).
Bîrdoziya hewcedariyên bingehîn (basic needs theory) ya
Maslow destnîşan dike ku mirov xwediyê pêdiviya pejirandina civakî (social
acceptance) û hesta aîdiyetê (sense of belonging) ye. Dema ev hewcedarî têk
diçin, hinek takekes dikarin rêgezên tundiyê (violent means) wekî rêya çaresêriyê
bibînin û hilbijêrin (Baumeister & Leary, 1995).
Hêmanên Malbatî
Jîngeha malbatî (family environment) roleke bingehîn di
geşedana kesayetiya zarokan de dilîze. Tundiya malbatî (domestic violence), îstismara
zarokan (child abuse) û xwedankariya îhmalkirinê (neglect) gelek caran di
jiyana êrîşkarên dibistanê de tên dîtin. Li gorî Langman (2009), gelek êrîşkar
di malbatên bêpergal de mezin bûne ku tê de şidet, erênekirina hizra tundiyê
(normalization of violence) an jî neçêkirina sînorên etîkî hebûn.
Bîrdoziya girêdana têkiliyê (attachment theory) ya Bowlby
destnîşan dike ku têkiliya şikestî di navbera dêûbav û zarokan de dikare bibe
sedema pirsgirêkên li ser rêveberiya hestan (emotion regulation) û meylên
tundiyê di kamilbûn û mezinbûnê de.
Bandora Medyayê û Teknolojiyê
Bandora medyayê di şemalkirina (shaping) tevger û reftarên
tundiyê de mijarekî nîqaşkirî ye. Lêkoler nîşan didin ku bandora vegirtinê
(contagion effect) yan jî diyardeya kopya-kirinê (copycat phenomenon) di
rûdanên şûnde pirî caran tê dîtin. Muschert (2007) diyar dike ku rûpera
berbelav a balê kişandina medyayê dikare êrîşkaran wekî "lehengên
neyînî" (negative heroes) nîşan bide û ev yek dikare handêriyê
(motivation) bide yên din ku bi heman rewşa derûnî ne.
Di heman demê de, lîstikên vîdyoyê yên tund (violent video
games) û radîkalîzekirina înternetê (online radicalization) jî wekî hêmanên
potansiyel tên nirxandin, her çend têkiliya rasterast hîna jî bi tevahî
nehatibe îsbatkirin (Ferguson, 2015).
Bêhêvîtî û Meyla Tundiyê
Hestê bêhêvîtiyê (hopelessness) û bêhêzî (powerlessness) di
profîla gelek êrîşkaran de xuyaye. Ev takekes hest dikin ku ji aliyê civakê ve
têne paşguhkirin û çaresêriyek asayî ji xwe re nabînin. Modela rêyê (pathway
model) ya Mullen (2004) pêvajoyeke qonaxan nîşan dide: ji tawanbarkirinê
(grievance) berbi naskirin û xwewekdîtina armancê (target identification) û di
dawiyê de jî ya êrîşê pêk tê.
Encam
Êrîşên dibistanê encama hevgirtina hêmanên cihêreng ên derûnî,
malbatî, civakî û medyayî ye. Nexweşiyên derûnî yên neteşxîzkirî û ne-dermankirî,
derkirina civakî û îzolasyona civakî, jîngêhên malbatî yên tundiyê û bandora
neyînî ya medyayê dikarin hevpar bên ser hev û takekesekî ji bo êrîşê amade
bikin.
Ji bo pêşîlêgirtina (prevention) van rûdanan, pêdivî bi
nêzîkatiyek berfireh (comprehensive approach) heye. Di vê çarçoveyê de,
xizmetên tendirustiya derûnî (mental health services) di dibistanan de divê
werin xurtkirin, pergalên hişyariya pêşwext (early warning systems) divê werin
avakirin û hevkariya di navbera mamosteyan (teachers), derûnnasann
(psychologists) û malbatan de divê were zêdekirin. Wekî ku Reddy û hevkaran
(2001) jî teqez dikin, stratejiyên pêşîlêgirtinê divê li ser nîşaneyên
hişyariyê (warning signs) yên zanistî û delîldar werin damezrandin.
Çavkanî
Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to
belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation.
Psychological Bulletin, 117(3), 497–529. https://doi.org/10.1037/0033-2909.117.3.497
Ferguson, C. J. (2015). Do angry birds make for angry
children? A meta-analysis of video game influences on children's and
adolescents' aggression, mental health, prosocial behavior, and academic
performance. Perspectives on Psychological Science, 10(5), 646–666. https://doi.org/10.1177/1745691615592234
Langman, P. (2009). Why kids kill: Inside the minds of
school shooters. Palgrave Macmillan.
Leary, M. R., Kowalski, R. M., Smith, L., & Phillips, S.
(2003). Teasing, rejection, and violence: Case studies of the school shootings.
Aggressive Behavior, 29(3), 202–214. https://doi.org/10.1002/ab.10061
Metzl, J. M., & MacLeish, K. T. (2015). Mental illness,
mass shootings, and the politics of American firearms. American Journal of
Public Health, 105(2), 240–249. https://doi.org/10.2105/AJPH.2014.302242
Mullen, P. E. (2004). The autogenic (self-generated)
massacre. Behavioral Sciences & the Law, 22(3), 311–323. https://doi.org/10.1002/bsl.590
Muschert, G. W. (2007). Research in school shootings. Sociology
Compass, 1(1), 60–80. https://doi.org/10.1111/j.1751-9020.2007.00008.x
Reddy, M., Borum, R., Berglund, J., Vossekuil, B., Fein, R.,
& Modzeleski, W. (2001). Evaluating risk for targeted violence in schools:
Comparing risk assessment, threat assessment, and other approaches. Psychology
in the Schools, 38(2), 157–172. https://doi.org/10.1002/pits.1007
Comments
Post a Comment