Destpêk
Ziman û derûnkolînerî du qadên zanistî ne ku di sedsala bîstî de pêwendiyeke kûr û berfireh di navbera xwe de ava kirin in. Ji aliyekê ve, ziman weke amûrek bingehîn a ragihandinê tê zanîn; ji aliyê din ve, derûnkolînerî, weke rêbazek ji bo lêkolîna zihn û hişmendiya derhişî (unconscious mind), nîşan dide ku ziman ne tenê wekî navgîna danûstandinê, lê di heman demê de weke mînak û nîşaneya jîna navxweyî (hundirîn) ya mirovî jî xizmetê dike.
Sigmund Freud, damezrînerê derûnkolîneriyê, pêwendiya di navbera ziman û derûniyê de yekem car bi awayekî sîstematîk vekolî. Di nêrîna Freud de, parapraxis — ango xeletiyên devkî yên bêmane wekî 'Freudian slips' (xeletiyên Freudî) — nîşan didin ku derhişî di şiqîtin û xeletiyên axaftinê de xwe eşkere dike. Di heman demê de, xewn û sembolên wan di nav zimanê wêneyî de cihê xwe digirin û werger û şîrovekirina wan di zanista derûnkolîneriyê de roleke sereke dilîzin.
Lacan, derûnnas û fîlozofê fransî, bi angaşta xwe ya navdar a ku 'derhişî wekî zimanekî rêzdar û binemal e' bîrdoziyên Freud xurt kir û zimanê hêma û nîşanî (semiotic language) di navenda derûnkolîneriyê de danî. Ev têkiliya kûr di navbera ziman û derûniyê de gelek şaxên nû di zanistê de vekir, ji wan derûnnasiya venasînî (cognitive psychology), rexneyî-edebî û antropolojî.
Freud û Zimanê Derhişî
Di bîrdoziya Freud de, hişmendiya mirovan di sê qonaxên bingehîn de tê dabeşkirin: hişmendî (conscious), ber-hişmendî (preconscious) û derhişî (unconscious). Ziman bixwe di qonaxa hişmend de tê hilberandin, lê naverok û wateya wê ji qonaxên kûr tên. Freud destnîşan kir ku 'bibîranîna azad' (free association) rêbazeke bibandor e ji bo kifşkirina van naverokên derhişî û veşartî.
Xeltiyên devkî (verbal slips) ku di jiyana rojane de pirî caran diqewimin, di nêrîna Freud de bêserûber nînin. Ew eşkerekirina arezû, xwestek û tirsên ku di derhişiyê de hatine kilêtkirin in. Ji bo nimûne, xeberdana navek din li şûna navê kesekî nêzî dikare nîşaneya hestên veşartî be (Freud, 1901/1960). Ev têgeh di zimannasiya derûnkolînerî de weke 'têkilîkirina derhişî' (unconscious interference) tê zanîn.
Lacan û Strukturalîzma Zimanî
Jacques Lacan, bi bandora zimannasiya strukturalîst a Ferdinand de Saussure, bîrdoziya Freud ji nû ve şirove kir. Lacan bi vê angaşt kir ku derhişî wekî zimanekî rêzdar e û di encamê de bîrdoziya 'signifier û signified' (nîşankirin û nîşankirî) guncav kir ji bo ravekirina kartêkirin û hêz û şiyana derhişiyê. Di têgihiştina Lacan de, mijara mirovî bixwe jî di nav zimanê sembolik de tê avakirin; mirov ne beriya zimên tê, lê di hundirê zimên de dibe xwediyê xwe û nasnameya xwe.
Di bîrdoziya Lacan de sê rêzikên sereke hene: Rastî, Xeyal û Sembol. Ziman di qonaxa sembolîk de cih digire û ew qonaxa ye ku meriv bi navgîna wê dikeve nav civakê û nasname xwe pêk tîne. Lacan destnîşan kir ku 'bavê sembolîk' (the symbolic father) û 'qanûna bavê' (the Name-of-the-Father) di rêxistina derûniya mirovî de rolên bingehîn dilîzin û bi taybetî di dema zaroktiyê de qadên zimanî û derûnî bi hev ve têne girêdan (Lacan, 1977).
Terapiya Axaftinê û Ziman
Derûnkolînerî di pratîkê de bi navgîna zimanê devkî xebatê dike. Terapiya axaftinê (talking cure) ku ji hêla Anna O. û Josef Breuer ve hatiye pêşvebirin û piştra ji hêla Freud ve hatiye berfirehtkirin, nîşan dide ku axaftin bixwe xwediyê hêza şîfakirinê ye. Dema bijîşk û nexweş di diyalogê de ne, ziman wekî navgînek dibe ku nexweş dikare lêgerîna xwe ya derûnî pêk bîne.
Di vê çarçoveyê de têgehên wekî 'veguhêztin' (transference) û 'paş-veguhêztin' (counter-transference) pir girîng in. Veguhêztin tê wê maneyê ku nexweş hestên xwe yên borî li ser bijîşk bisepîne û zimanê ku di dema seansê de tê bikar anîn ev pêwendiya têkildar eşkere dike. Di vê wateyê de ziman ne tenê wekî amûreke danûstandinê, lê di heman demê de wekî mînak û nîşana pêwendiyên derhişî û veşartî xizmetê dike (Mitchell & Black, 1995).
Ziman di Zaroktiya Pêşwext de
Helwesta psîkanalîtîk li ser peresendina zarokan destnîşan dike ku zarok berî xwedaniya zimanê tevahî, di qonaxa xeyalî (imaginary stage) de dijî. Mirêka Lacan — ango 'qonaxa neynikê' (mirror stage) — nîşan dide ku zarok di nav pêwendiya bi diya xwe re yekem car hestê nasnameyê peyda dike û ev pêvajo bi peresendina zimanê dest pê dike. Wergirtina ziman têkiliya zarok bi diya xwe re ji holê radike û ew dikeve qada giştî ya sembolîk (Lacan, 1949/1977).
Encam
Ziman û derûnkolînerî têkiliyeke wan a kûr û aloz heye ku nikare bi hêsanî ji hev were veqetandin. Ziman ne tenê amûreke ragihêner e, lê di heman demê de nîşaneyeke girîng ji bo rewşa derûniya mirovî ye. Freud û Lacan, her yek bi awayê xwe, nîşan dan ku axaftin, nivîsîn û nîşaneyên zimanî dikarin deriyên derhişiyê veke û hevgirtina di navbera mirov û civakê de eşkere bike.
Di bîrdoziya Freudî de, zimanê axaftinê wekî rêyeke sereke ya kifşkirina derhişiyê tê dîtin, lê Lacan ev têgeh hêj berfireh kir û angaşt pê kir ku derhişî bi xwe wekî binyad û strukturek zimanî ye. Ev têgeh di warê bijîşkiyê, derûnnasiyê û zanistên civakî de bandoreke mezin li dû xwe hiştiye.
Di dawiyê de dikare were gotin ku têkiliya di navbera ziman û derûnkolîneriyê de yek ji mijarên herî zengîn û sereke ye di zanistên mirovî de. Ev têkilî, bi lêkolînên nû yên di warê zanistên venasînî (cognitive sciences) û zimannasiya noronnasiyê / norozimannasî (neurolinguistics) de, her diçe xurtir û kûrtir dibe.
Çavkanî
Freud, S. (1960). The psychopathology of everyday life (A. Tyson, Trans.). Norton.
Freud, S. (1965). New introductory lectures on psycho-analysis (J. Strachey, Trans.)
Lacan, J. (1977). Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). Norton
Mitchell, S. A., & Black, M. J. (1995). Freud and beyond: A history of modern psychoanalytic thought. Basic Books.
Saussure, F. de. (1959). Course in general linguistics (W. Baskin, Trans.). Philosophical
Laplanche, J., & Pontalis, J. B. (1973). The language of psycho-analysis (D. Nicholson-Smith, Trans.). Norton.
Fink, B. (1995). The Lacanian subject: Between language and jouissance. Princeton University Press.
Evans, D. (1996). An introductory dictionary of Lacanian psychoanalysis. Routledge.
Comments
Post a Comment