DÛÇARHIŞTIN (EXPOSURE)

‘Zimanê Kurdî hem derd e hem derman e’

Destpêk

Têgeha dûçarhiştinê (exposure) di derûnnasiya klînîkî de rêbazeke terapî û tedawiyê ye ku tê de mirov bi serpêhatî û ezmûnên sawdar, tirsnak, êşdar an qedexekirî re bi zanebûn û bi rêkûpêk rû bi rû tê hiştin — ango dûçarî wê saw û tirsê dibe. Armanca bingehîn ew e ku bersiv û bertekên tirsê (fear responses) bêne kêmkirin û gengaz bibe ku mirov serpêhatî û ezmûnên berê yên êşdar ji nû ve li ser wan bisekine, bixebite û wan nerm û sivik bike (Foa & Kozak, 1986).

Dema em vê têgehê ji du qadên cûda lê bi hev girêdayî dinêrin — ji derûnkolîneriyê û ji dîroka zimanê kurdî — em ê bibînin ku hem di asta takekesî (individual) hem jî di asta hevpar (collective) de dûçarhiştin xebateke derûndermanî ya girîng pêk tîne. Bi vê nêrînê, rewşa zimanê kurdî ne tenê pirsgirêkeke zimannas­iyê ye, lê pirsgirêkeke derûnî û civakî ya kûr e jî.

Bingeh

Sigmund Freud di dawiya sedsala 19an de bîrdoziya derhişiyê (unconscious theory) danî û got ku pirsgirêkên derûnî ji bîranîn û daxwazên tepisandî (repressed) derdikevin. Dema ku serpêhatî û ezmûnên êşdar ji hişmendiyê dûr dikevin — tên tepisandin (repression) — lê ew di derhişiyê de zindî dimînin û wekî nexweşiyên fizîkî û derûnî li mirov vedigerin; dibin çavkaniyên jiyana takekesî ya mayî û bandorê li ser wan dikin (Freud, 1915/1957).

Ji perspektîfa Freudî, dermankirina sereke vekirina deriyê derhişiyê û rûbirûkirina nexweş bi serpêhatî û ezmûnên tepisandî ye. Ev pêvajo ku Freud (1914/1958) jê re xebata têkûz (working through) gotiye, bi tûşîbûn û rûbirûbûn (confrontation) û bi rave û şirovekirinê (interpretation) dixebite. Nexweş hêdî hêdî fêrî serpêhatî û ezmûnê ku jê ditirse dibe û bi vî awayî fêr dibe ku ew saw û tirs ne bi qasî ku difikirî metirsîdar û xeternak e.

Mekanîzmayên Berevaniyê û Dûçarhiştin

Anna Freud (1936/1966) mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) — wekî înkarkirin (denial), rengvedan (projection) û îzolasyon — bi awayekî berfireh belge kir. Di çarçoveya dûçarhiştinê de, mekanîzmayên berevaniyê rasterast astengiya geşedanê ne: çiqasî nexweş ji saw û tirsê bireve, girîft û pirsgirêk ewqasî mezintir dibe.

Fenichel (1945) destnîşan kir ku dûçarhiştin ne têkbirina mekanîzmayan e, lê hêdî hêdî kêmkirina pêwîstiya wan e. Nexweş divê hîs bike ku dikare bi saw û tirsên xwe re rû bi rû bimîne û bijî — û piştî ku ev rûdan çêbibe bê karesat û felaket, hişê nexweş piştrast dike ku di saw û tirsa wî de rastiyek nîne; bi vî awayî mekanîzmayên berevaniyê hêdî hêdî bêkêr dibin.

Veguhastin û Têkiliya Terapotîk

Freud (1912/1958) têgeha veguhastinê (transference) pêşxist û got ku nexweş di pêvajoya dermankirinê de hestên girêdayî kesên din ên jiyana xwe li ser terapîst mişt dikin. Di dûçarhiştinê de, têkiliya terapîst-nexweş û ewlehiya terapotîk (therapeutic safety) bingeh e: bê ewlehî, nexweş nikare bi saw û tirsên xwe re bi rastî rû bi rû bimîne (Wachtel, 2011). Veguhastin dikare hem alîkar be — nexweş bi terapîst xwe ewle hest dike — hem jî astengiyekê çêbike — dema nexweş wê saw û tirsê mişt li ser terapîst bar dike.

Nêzîkatiyên Yekgirtî

Di salên dawî de, nêzîkatiyên ku bîrdoziya derûnkolînerî û teknîkên dûçarhiştinê yekgirtinê pêş ketine. Wachtel (1977, 2011) modelek pêşkêş kir ku têgehên derûnkolînerî bi teknîkên reftar û tevgerbazî (behavioral techniques) re têkel dike. Shapiro (1995) jî Tevgera Çava û Jiholaxistina Ezmûnê — EMDR — pêşxist ku herdû hêmanan di terapiya Nexweşiya Stresê ya Piştî Trawmayê (NSPT / Post-Traumatic Stress Disorder, PTSD) de li hev dike û bandoreke zanistî ya berbiçav destnîşan kiriye.

Zimanê Kurdî û Dûçarhiştina Hevpar

Zimanê kurdî, ku ji aliyê 30–40 mîlyon kesan ve tê axaftin, di sedsala 20an de li gelek dewletan hat qedexekirin û înkar kirin. Li Tirkiyê, piştî 1923an, bikaranîna kurdî di qadên giştî, dibistanan û medyayê de hate qedexekirin; li Iraqê, di dema rêjîma Baasê de, Kurdên ku bi kurdî diaxiviyan hatin cezakirin (Hassanpour, 1992). Ev qedexe ne tenê qedexeya zimên bû, lê qedexeya nasnameya civakî (social identity) û ‘bîr’anînên hevpar (collective memory) bû jî.

Vanhanen (2016) û Skutnabb-Kangas (2000) destnîşan dikin ku qedexeya zimanê dayikê (mother tongue) celebek zilm û îşkenceyeke derûnî ya hevpar e. Dema zarokek bi zimanê xwe nikare biaxive û xwe îfade bike, ev ne tenê astengiyeke zimannasî ye, lê xerabûna nasnameyê (identity disruption) ye jî. Di vê çarçoveyê de, axêverên kurdî û civaka kurdî wekî civakeke ku dûçarê trawmaya zimanî (linguistic trauma) bûye dikarin bêne şirove kirin.

Analogiya Tepisandinê

Di analogiyeke derûnkolînerî de, qedexeya zimanê kurdî dikare wekî mekanîzmaya tepisandinê (repression) ya hevpar bê şirove kirin. Ziman di jiyana fermî û giştî de hate tepisandin, lê di nava malbatan, efsane û stranan de zindî ma. Mîna derhişiya Freudî, ziman di binhişiya jiyana civakî de hebû — bi rêya stranan, çirokên devkî û duayan — lê rasterast nedihat gotin (Blau, 1989).

Ev rewş bi nîşanên hevpar ên NSPT (PTSD) — Nexweşiya Stresê ya Piştî Trawmayê — re dişibe. Lêkolerên wekî Danieli (1998) destnîşan dikin ku trawma û tepisandina hevpar ji nifşekî berê dikare bi rêya vegotina malbatê û motîfên çandî bê hilgirtin û bandorê li nifşên nû bike, bêyî ku ew bixwe rûdana bingehîn û eslî jiyabin — ev têgeh wekî trawmaya navnifşî (intergenerational trauma) tê zanîn.

Dûçarhiştina Hevpar

Piştî ku qedexeyên zimanî hatin sivik kirin — di Tirkiyê de bi çend reformên salên 2000î re, di Iraqê de piştî 2003an û di Rojava de piştî 2011an — civaka kurdî bi awayekî organîk dest bi dûçarkirina xwebûna xwe bi zimanê xwe kir. Malper, kanalên televîzyonê, xwendingeh û dezgehên zimanî dest pê kirin. Ev pêvajo bi pêvajoya dûçarhiştinê ya klînîkî re gelek wekheviyên girîng hene.

Di her du rewşan de jî mirov dest bi rûbirûbûna bi serpêhatî û ezmûna qedexekirî dike, bi saw û tirsê dijî û hêdî hêdî fêr dibe ku ew serpêhatî û ezmûn ewqasî ne xeternak e. Herçend ev analogî ne têkûz be jî — ji ber ku dûçarhiştina klînîkî prosedûreke kontrolkirî ye, lê vejînkirina zimanî pêvajoyek civakî ya spontan e — lê çarçoveya analîtîk a wê ji bo têgihiştina pêvajoyên civakî kêrhatî ye (Fishman, 1991).

Têkiliya Di Navbera Her Du Perspektîfan de

Di navbera dûçarhiştina klînîkî û dûçarhiştina zimanî ya hevpar de hin prensîbên hevbeş hene. Ya yekem, her du jî li ser wê baweriyê disekinin ku înkar û revîn (avoidance) pirsgirêkê çareser nake, berovajî wê mezintir dike. Ya duyem, her du jî pêwîstiya ewlehiyê destnîşan dikin: di tedawiya takekesî de ewlehiya terapotîk, di vejînkirina zimên de jî ewlehiya siyasî û civakî pêwîst e ku takekes bi zimanê xwe biaxive. Ya sêyem, di her du rewşan de rola civakê û piştgiriya civakî (social support) pir girîng e.

Sînorên Analogiyê

Divê em sînorên vê analogiyê jî ronî bikin. Dûçarhiştina klînîkî pêvajoyek birêkûpêk e, bi razîbûna nexweş û di çarçoveya ewlehiyê de pêk tê; lê rewşa zimanî ya kurdî bi zehf ji ber hewcedarî û neçariyê çêbûye. Herwiha, di dûçarhiştina klînîkî de terapîstekî pispor heye ku pêvajoyê bi rêve dibe; di vejînkirina zimên de jî saziyên perwerdehiyê û siyaseta dewletê wê rola rêvebiriyê dilîzin — lê ew tim amade nabin an jî baş naxebitin. Ev cûdahiyên hûrbîn divê di dahûrîn û analîzê de bêne dest girtin.

Çarçoveya Derûnnasiya Civakî

Derûnnasiya civakî (social psychology) têgehên girîng pêşkêş dike ku her du perspektîfan bi hev girê didin. Tajfel û Turner (1979) di Bîrdoziya Nasnameyê ya Civakî (Social Identity Theory) de nîşan didin ku zimanê mirov beşek ji nasnameya wî ya civakî ye. Dema ziman tê înkarkirin, nasnameya mirov jî tê înkarkirin û ev sedema êşa derûnî ya kûr e. Ji bo çakbûn û başbûnê — mîna pêvajoya dûçarhiştinê — pêwîst e ku zimanê qedexekirî ji nû ve were piştgirîkirin û bikaranîn.

Delîlên Zanistî

Ji aliyê dûçarhiştina klînîkî ve, lêkolîn bi berfirehî bandoriya wê destnîşan kiriye. Ban-dahûrîna/Meta-analîza Powers û hevkarên xwe (2010) nîşan dide ku dûçarhiştin ji bo sawên taybet (specific phobia), nexweşiya obsesîf-kompulsîf (OCD), NSPT (PTSD) û nexweşiya rageşiya civakî (social anxiety disorder) bi bandor dixebite. Lêkolînên norobiyanolojîk jî piştrast dikin ku dûçarhiştin di mêjî de veguhertinê di nava amîgdala û korteksa pêşiya pêşin (prefrontal cortex) de çêdike (Milad & Quirk, 2012).

Ji aliyê rewşa zimanê kurdî ve, lêkolîna Cummins (2000) nîşan dide ku perwerdehiya bi zimanê dayikê bandora erênî ya girîng li ser geşedana venasînî (kognitîf) û serkeftina akademîk dike. UNESCO (2003) jî bi awayekî fermî destnîşan kiriye ku qedexeya zimanê dayikê bandorên derûnî yên neyar û kûr li zarokan û civakê dike û vê wekî binpêkirina mafên mirovan (human rights violation) dinirxîne. Ev yek analogiya di navbera trawmaya zimanî û trawmaya derûnî de piştrast dike.

Skutnabb-Kangas (2000) têgeha jenosîda zimanî (linguistic genocide) pêşxist û nîşan da ku tunekirina zimanê civakekê xetereyên derûnî yên giran li ser axêveran û nifşên bê çêdike — mîna bandorên trawmaya hevpar a ku di lêkolînên Danieli (1998) de hatine vekolîn. Lêkolîna Vanhanen (2016) jî di nava Kurdên Tirkiyê de asta xemsarî, depresyon û stresa girêdayî bi nasnameyê (identity-related stress) bi rewşa zimanî re têkildar dîtiye.

Terapîstên Klînîkî

Terapîstên ku bi nexweşên kurdî re dixebitin divê rewşa dîrokî ya zextên zimanî û bandorên wan ên derûnî nas bikin. Trawmaya zimanî û trawmaya çandî dikarin bandorê li pêvajoyên tedawiyê bikin ku di şirovekirin û têgihiştina serpêhatî û ezmûna nexweş de girîng in. Di hin rewşan de, êşa girêdayî bi zimanê dayikê an bêdestûrkirina wê dikare beşek ji naveroka terapî û tedawiyê be û bi rêbazên dûçarhiştinê û teknîkên reftarî-derûnşîkariyê yên yekgirtî (integrated psychodynamic-behavioral techniques) were kirin.

Siyaseta Zimên û Perwerdehî

Di asta civakî de, rewşa zimanê kurdî pêwîstiya siyasetên çalak ên vejînkirinê (active revitalization policies) nîşan dide. Mîna ku dûçarhiştina klînîkî ewlehiyê hewce dike, pêvajoya vejîna zimanê kurdî jî hewcedariya çarçoveyeke ewleh a siyasî, hiqûqî û civakî heye, da ku axêver bêtirs û bi serbestî zimanê xwe biaxivên. Bernameyên perwerdehiyê bi zimanê dayikê (mother tongue education programs) wekî amrazên sereke yên vê dûçarhiştina hevpar dikarin bêne nirxandin.

Encam

Têgeha dûçarhiştinê (exposure) ne tenê di qada derûnnasiya klînîkî de girîng e, lê wekî çarçoveyeke analîtîk a berfireh dikare ji bo têgihiştina pêvajoyên civakî û zimannasî jî were bikaranîn. Derûnkolînerî û zimanê kurdî di vê xalê de pêde tên: her du jî nîşan didin ku tepisandin û revîn ne çareserî ne û rûbirûbûna bi ezmûna dijwar — bi piştgirî û ewlehî — pêwîstiyeke bingehîn a çakbûn, başbûn û jiyanê ye.

Axêverên kurdî di dîrokê de mecbûr mabûn ku zimanê xwe bitepisînin û veşêrin, û di jiyana fermî de jê dûr bikevin. Ev rewş, wekî mekanîzmaya berevaniyê (defense mechanism) ya hevpar, ji ber zextên derveyî pêk hat. Lêbelê, mîna ku derûnkolîner dibêjin, tepisandin pirsgirêkê çareser nake — berovajî, wê di şeklê din de vedigerîne.

Rêya başbûnê — hem ji bo takekesî hem ji bo civakê — ew e ku bi ezmûnên qedexekirî re rû bi rû bêne û wan ji nû ve bikar bînin: nexweş bi saw û tirsên xwe, civaka kurdî jî bi zimanê xwe. Ev rê ne hêsan e; piştgirî û demdirêjiyê dixwaze. Lêbelê, delîlên zanistî yên derûnnasiyê û zimannasiyê nîşan didin ku dûçarhiştin — di her du wateyên wê de — rêya herî kêrhatî û xurt a pêş de ye.

Çavkanî

Anna Freud. (1966). The ego and the mechanisms of defense (C. Baines, Trans.). International Universities Press. (Original work published 1936)

Blau, J. (1989). Kurdish literature and the politics of identity. Kurdish Times, 2(2), 5–18.

Cummins, J. (2000). Language, power and pedagogy: Bilingual children in the crossfire. Multilingual Matters.

Danieli, Y. (1998). Introduction. In Y. Danieli (Ed.), International handbook of multigenerational legacies of trauma (pp. 1–17). Plenum Press.

Fenichel, O. (1945). The psychoanalytic theory of neurosis. W. W. Norton.

Fishman, J. A. (1991). Reversing language shift: Theoretical and empirical foundations of assistance to threatened languages. Multilingual Matters.

Foa, E. B., & Kozak, M. J. (1986). Emotional processing of fear: Exposure to corrective information. Psychological Bulletin, 99(1), 20–35. https://doi.org/10.1037/0033-2909.99.1.20

Foa, E. B., Hembree, E. A., & Rothbaum, B. O. (2007). Prolonged exposure therapy for PTSD: Emotional processing of traumatic experiences — Therapist guide. Oxford University Press.

Freud, S. (1957). Repression. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 141–158). Hogarth Press. (Original work published 1915)

Freud, S. (1958). The dynamics of transference. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 12, pp. 97–108). Hogarth Press. (Original work published 1912)

Freud, S. (1958). Remembering, repeating and working-through. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 12, pp. 145–156). Hogarth Press. (Original work published 1914)

Haig, G. L. J. (2004). The invisibilisation of Kurdish: The other side of language planning in Turkey. In S. Conermann & G. Haig (Eds.), Die Kurden: Studien zu ihrer Sprache, Geschichte und Kultur (pp. 121–150). EB-Verlag.

Hassanpour, A. (1992). Nationalism and language in Kurdistan, 1918–1985. Mellen Research University Press.

Milad, M. R., & Quirk, G. J. (2012). Fear extinction as a model for translational neuroscience: Ten years of progress. Annual Review of Psychology, 63, 129–151. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.121208.131631

Powers, M. B., Halpern, J. M., Ferenschak, M. P., Gillihan, S. J., & Foa, E. B. (2010). A meta-analytic review of prolonged exposure for posttraumatic stress disorder. Clinical Psychology Review, 30(6), 635–641. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2010.04.007

Shapiro, F. (1995). Eye movement desensitization and reprocessing: Basic principles, protocols, and procedures. Guilford Press.

Skutnabb-Kangas, T. (2000). Linguistic genocide in education — or worldwide diversity and human rights? Lawrence Erlbaum Associates.

Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Brooks/Cole.

UNESCO. (2003). Education in a multilingual world: UNESCO education position paper. UNESCO Publishing. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000129728

Vanhanen, J. (2016). The Kurdish question and Turkey: Post-2013 developments and identity politics [Doctoral dissertation, University of Helsinki]. Helsinki University Repository.

Wachtel, P. L. (1977). Psychoanalysis and behavior therapy: Toward an integration. Basic Books.

Wachtel, P. L. (2011). Therapeutic communication: Knowing what to say when (2nd ed.). Guilford Press.