Terapiya Rêzkirina Malbatê (Family Constellation Therapy)

Nirxandinek di Çarçoveya Derûnkolîneriyê (Psychoanalysis) de

Dahûrîneke Teorîk, Metodolojîk û Klînîk

Destpêk

Çarçoveya Giştî û Armanca Xebatê

Terapiya Rêzkirina Malbatê – TRM (Family Constellation Therapy — FCT) ku di salên 1990î de ji aliyê Bert Hellinger ve hatiye avakirin û di van dehsalên dawî de li gelek welatên cîhanê belav bûye, yek ji rêbazên terapiyê yên herî nîqaşbar ên serdemê ye. Hellinger, derûnterapîst û filezofê Elmanî (1925–2019), ev rêbaz li ser bingehên fenomenolojiyê, terapiya malbatê ya pergalî (systemic family therapy) û hin têgehên spîrîtuel ava kiriye. Rêbaz li ser vê baweriyê radiweste ku malbat xwedî pergaleke enerjetîk û giştî ya veşartî ye û ku nakokî û trawmayên di nav malbatê de dikarin ji nifşekî bo ya din, bi awayekî nayê zanîn, bêne veguhestin.

Di vê xebatê de, em ê terapiya rêzkirina malbatê bi awayekî birêkûpêk û pergalatîk ji çarçoveya derûnkolîneriyê (psychoanalysis) ve binirxînin. Derûnkolînerî, weke yek ji bingeh û stûnên derûnnasiya klînîk, pergalek berfireh a têgihîştinê pêşkêş dike ku hem teorî, hem metodolojî, hem jî pratîka klînîk di xwe de vedihewîne. Bi alîkariya vê çarçoveyê, em ê hewl bidin ku hem hêzên teorîk ên TRM bifikirin, hem kêmasî û pirsgirêkên wê ronî bikin, û hem jî rê û rêbazan ji bo yekbikirina van her du nêrînan pêşniyar bikin.

Armanca vê xebatê ne tenê rexneyek akademîk e, belkî hewldanek e ku fêmkirineke kûrtir û hişkartir li ser bingehên derûnî yên TRM pêk were. Di vî warî de, dê pirsên bingehîn ên jêrîn werin lêkolînkirin: Bingehên teorîk ên TRM bi kîjan têgehên derûnşîkarî re li hev dikin? Li ku cihê cûdahiyên bingehîn derdikevin? Rêbaza klînîk a TRM çawa dikare ji perspektîfa derûnşîkarî bê şirovekirin? Û di dawiyê de, ji çarçoveya zanistî û etîkê ve, TRM çiqas bikêr û pêbawer e?

Derûnkolînerî (Psychoanalysis): Bingehên Teorîk û Dîrokî

Freud û Bingehên Destpêkê

Sigmund Freud (1856–1939), bavê derûnkolîneriyê, di destpêka sedsala bîstî de teoriyeke şoreşgerî li ser jiyana derûnî ya mirovan avakir. Li gorî Freud, reftar û tevgera mirov bi piranî ji hêzên ramanên derhişî (unconscious) têne rêvebirin — hêzên ku ji hişmendiya takekesî re nayên xuyakirin, lê bandorek bihêz li ser hest, raman û tevgera wî/wê dikin (Freud, 1915). Di vê çarçoveyê de, çend têgehên bingehîn hene ku ji bo fêmkirina têkiliya TRM û derûnkolîneriyê pir girîng in.

Têgîna nizimezî, ezî û bilindezî (id, ego, and superego) ya Freud yek ji wan têgehên herî navdar ên derûnkolîneriyê ye. Nizimezî hêzên xwezayî û derhişî in, ezî navenda rêvebiriyê ye ku bi realîteyê re têkiliyê datîne, û bilindezî erk û normên civakî û malbatî temsîl dike. Li gorî vê modelê, gelek ji êşên derûnî ji nakokiya di navbera van sê mercên derûnî de derdikevin. Dema pergalên berevaniyê (defense mechanisms) — weke înkarkirin (denial), tepisandin (repression), cihguhertin (displacement) û bertekên çêkirinê (reaction formation) — di jiyana takekesî de zêde domînan dibin, ev yek dikare bibe sedema nîşaneyên (symptoms) derûnî yên cûda.

Bîrdoziya psîkoseksûel a geşedanê (theory of psychosexual development) û bi taybetî girêka Odîpûs (Oedipus complex) di çarçoveya têkiliyên malbatê de xwedan wateyek taybet e. Freud destnîşan kir ku zarok di qonaxa falîk de (di navbera 3–6 salî) bi dêûbavên xwe re girêdanên hestî yên tevlihev pêk tîne ku tê de evîn, hevrikî, xemgînî û tirsên veşartî hene. Ev nakokiyên hestî yên ku di vê qonaxê de bêne çareserkirin an jî bi awayekî saxlem bêne derbaz kirin, bingehê têkiliyên pêşîn ên mirov bi dê û bav û rola dêûbav di jiyana takekesî de dipêjin (Freud, 1923).

Post-Freudian Geşedan: Klein, Winnicott û Bîrdoziya Têkiliyên Heyberî

Piştî Freud, derûnkolînerî bi geşedan û guhertinên girîng re rû bi rû bû. Melanie Klein (1882–1960), yek ji teorîsyenên herî girîng ên derûnkolîneriyê yên piştî Freud, li ser jiyana derûnî ya zarokan di mehan û salên destpêkê de disekine. Klein bîrdoziya pozîsyonên paranoîd-şizoîd (paranoid-schizoid position) û depresîf (depressive position) avakir û nîşan da ku zarok ji destpêka jiyânê ve di têkiliyên hundir-heyberî (internal object relations) de ye. Ev têkiliyên hundir, ku bi babeta dê û bavê rastîn re têkildar in lê jî ji wan cûda ne, bandorek mezin li ser jiyana derûnî ya siberoja mirov dikin (Klein, 1946).

Donald W. Winnicott (1896–1971) di serî de li ser têkiliya dayik-zarok (mother-child relationship) û rola "jîngeha holderê" (holding environment) disekine. Li gorî Winnicott, zarokekî ku jiyana destpêkê ya wî/wê bi hawirdorek ewlehiyê û pêbawer tê parêztin, dikare geşedanek derûnî ya saxlem pêk bîne. Li hemberî vê, têkolîn û birîna têkiliyên pêşîn dikarin bibe sedema geşedana "xwebûna derewîn" (false self) — rewşeke ku mirov xwe ji derveyî xwe nîşan dide lê di hundurê xwe de vala û perçe hîs dike (Winnicott, 1960).

John Bowlby (1907–1990) û bîrdoziya girêdanê (attachment theory) jî di vê çarçoveyê de pir girîng e. Bowlby nîşan da ku zarok bi xwezayî bi yekê ku lê dinêre re girêdanek hestî (emotional bond) çêdike û kalîteya vê girêdanê bandorek binyatî li ser têkiliyên mirov di jiyana siberojê de dike. Bîrdoziya girêdana bêsext (insecure attachment) û girêdana hişkirî (disorganized attachment) bi taybetî ji bo fêmkirina bandora têkiliyên malbatê yên xerab li ser geşedana derûnî yên zarokan pir balkêş e (Bowlby, 1969, 1973, 1980).

Derûnkolîneriya Nifşguhêzî: Veguhestina Trawmaya Nifşî

Yek ji aliyên herî nêzîkbûnê di navbera TRM û derûnkolîneriyê de mijarên têkildar bi veguhestina trawmaya nifşî (transgenerational transmission of trauma) ne. Di vî warî de, psîkanalîstên Frensî Nicolas Abraham û Maria Torok (1994) xebateke pêşengane pêşkêş kirin. Ew têgîna "goristana derûnî" (psychic crypt) û "fantoma" (phantom) pêşxistin: goristana derûnî, cihê veşartî yê di derûna takekesî de ye ku tê de trawmayên bavûkalan/dêûdapîran, bi awayekî bêdeng û biêş, tên parastin; fantoma jî hêzeke derhişî ye ku ji nifşê berê derbas bûye û jiyana takekesî bi awayekî nayê zanîn rêve dibe.

Françoise Dolto (1908–1988), psîkanalîstê Frensî, nîşan da ku ziman û sirên (secrets) ên di nav malbatê de dikarin bandoreke kûr li ser zarokan bikin. Sirên û tiştên ku di nav malbatê de nayên gotin an bîranîn, bi awayekî sembolîk di jiyana zarokan de xwe dide xuyakirin — di şikil û xewnan, têkiliyên xerab an jî nîşaneyên laşî û derûnî de (Dolto, 1984). Ev nêrîna Dolto bi îdîaya Hellinger ya "barên malbatê" (family burdens) re têkildaryekî berçav nîşan dide.

Vamik Volkan, psîkanalîstê Tirk-Amerîkî, têgîna "veguhestina wezîfeyê bi nifşê paşîn re" (depositing task to the next generation) pêşxist. Li gorî Volkan, dê û bav dikarin bi derhişî wezîfe û erkên tamamnebûyî yên xwe li zarokên xwe bar bikin — û zarok jî bêyî ku bizanin, vê wezîfeyê bi ser dikevine. Ev yek bi taybetî di rewşên trawmayên girseyî yên mîna şer, komkujî an jî koçberiyê de derdikeve holê (Volkan, 2001).

Bîrdoziya TRM ji Nêrîna Derûnşîkarî

Pergala Energetîk û Derhişî

Hellinger îdîa dike ku di nav malbatê de "pergaleke enerjetîk û hêzdar" (energetic system) heye ku hemû endam, herî kêm ji aliyê derhişî ve, bi hev ve girê dide. Ji çarçoveya derûnşîkarî ve, ev têgeh dikare weke "jiyana derûnî ya gelemperî ya malbatê" (shared psychic life of the family) bê fêmkirin. Di derûnkolîneriyê de, têkiliyên hundir (internal objects) ên ku takekesek di jiyana destpêkê de çêdike, di jiyana derûnî ya wî/wê de weke temsîlên derhişî (unconscious representations) dijîn û bandorê li ser têkiliyên wî/wê bi derveyî xwe dikin.

Di vê çarçoveyê de, têgîna "bîra hevpar" (collective memory) ya Hellinger dikare weke "bîra nifşguhêzî" (transgenerational memory) ya derûnkolîneriyê bê fêmkirin. Di derûnkolîneriyê de, bi taybetî di bîrdoziya "epigenetîka derûnî" (psychic epigenetics) de, tê nîşandan ku ezmûnên trawmatîk ên dêûbav dikarin bi awayên gelek cûda, weke şêwazên girêdanê (attachment patterns), mekanîzmayên berevaniyê û şêwazên têkiliyê, li zarokan bêne veguhestin. Ev veguhestin ne bi awayê mîrata biyolojîk tenê çêdibe, belkî bi awayê têkiliyên derûnî û perwerdehiyê jî pêk tê.

"Rêzên Evînê" û Têkiliyên Heyberî yên Derûnşîkarî

Hellinger sê "rêzên evînê" (orders of love) destnîşan dike: mafê aîdiyetê (right to belong), rêzgirtin (precedence) û hevsengî (balance). Di derûnkolîneriyê de, van têgehan bi şêwazên têkiliyên heyberî (object relations patterns) û bi avahiya bilindezîyê re têkildar in. Mafê aîdiyetê bi têkiliya bingehîn a mirov bi malbata xwe re, ku Bowlby weke "girêdana bingehîn" (primary attachment) bi nav dike, têkildar e. Şikanandina vê girêdanê an jî înkara aîdiyetê dikare bibe sedema birîna derûnî (psychic wound) ya kûr.

Hevsengiya dayîn û stendinê (balance of giving and taking) jî di derûnkolîneriyê de temsîleke xwe heye. Di bîrdoziya têkiliyên heyberî de, têkiliya saxlem weke têkiliyeke ku tê de hem "lêdan" (giving) hem jî "stendin" (receiving) bi awayekî hevseng pêk tê tê fêmkirin. Dema vê hevsengiya tê hilweşandin — mînak dema zarokek di rolê dêûbav de tevdigere (parentification) — ev yek dikare bibe sedema avahiyên derûnî yên xerab.

Cûdahiyên Bingehîn di Navbera TRM û Derûnkolîneriyê de

Digel hevpariyên têgehî ku li jor hatine destnîşankirin, di navbera TRM û derûnkolîneriyê de cûdahiyên bingehîn ên metodolojîk û epîstemolojîk hene. Yekem û herî girîng, derûnkolînerî li ser rêbaza zanistî disekine: çavdêriya pergalatîk (systematic observation), verastkirin (verification), û bi taybetî rola terapîst weke "neynika bêbêj" (blank screen / mirror) ku veguheztinê (transference) çalak dike û şîrove dike. TRM jî berevajî vê, rêbazeke fenomenolojîk û hema bêje nestî (întûîtîf) bi kar tîne ku tê de terapîst rolek aktîf û rêvebirî dilîze.

Duyem, derûnkolînerî li ser dîroka birêkûpêk, dirêj û kûr a têkiliya terapîstî-xerîdarî (therapeutic relationship) disekine. Di derûnkolîneriyê de, veguhestin (transference) û veguhestina-hember (countertransference) weke amûrên sereke yên têgihîştina jiyana derûnî ya nexweş (xerîdar) têne bikaranîn. TRM, bi şêweyê xwe yê kurt û nestî, vê rêbazê bi kar nayne û ji bo vê yekê di warê derûnkolîneriyê de pirsgirêkên jêrîn çêdikin: Ka terapîst çawa dikare jiyana derûnî ya kûr a nexweş di xebateke tenê saetan de bikole û çareser bike?

Sêyem, di derûnkolîneriyê de têgîna "mane-xwestin" (wish-fulfillment) û xweza sembolîk a karê derûnî girîng e. Xewn, şaşiyên ziman (parapraxes), semptomên laşî û tevgerên dubareker (repetition compulsions) hemû weke nîşaneyên jiyana derûnî ya derhişî tên şirovekirin. TRM jî bi şêweyên xwe, mîna cihgirtina nûneran û bertekên laşî yên wan, mekanîzmayên wekhev pêk tîne, lê şirovakirina van mecazan di çarçoveya teorîk a TRM de ji ya derûnkolîneriyê pir cûda ye.

Derûnkolînerî û Rexneyên Zanistî yên TRM

Pirsgirêka "Hişmendiya Morfogenetîk" û Bingeha Zanistî

Yek ji xalên herî nîqaşbar ên TRM têgîna "hişmendiya morfogenetîk" (morphogenetic awareness) ye — îdîa ku nûnerên hilbijartî bi awayekî nayê zanîn hestên xwe yên "rastîn" ên têkildarê endamên malbatê hest dikin. Ji çarçoveya derûnşîkarî ve, ev mekanîzma dikare bi awayekî din bê fêmkirin: dibe ku nûner bi awayê xwewekdîtina rengvedanî (projective identification) û arezûyên derhişî ên terapîst û xerîdar hestên xwe yên di seansê de bipêlin. Di derûnkolîneriyê de, xwewekdîtina rengvedanî (projective identification) weke pêvajoyek e ku tê de takekesek hestên xwe yên ne-dixwaze li "heybereke derveyî" dide û ev heybera derveyî dest bi hêstina van hestan dike (Klein, 1946; Ogden, 1979).

Ji vê aliyî ve, pêşniyar tê kirin ku bertekên laşî û hestî yên nûneran di TRM de ne delîleke "rastiya pergala enerjetîk a malbatê" ne, belkî dikarin weke projeksiyonên derhişî ên xerîdar û terapîst ku bi awayekî civakî û kêmtir veşartî tên veguhestin, bêne fêmkirin. Ev şirovekirin ji çarçoveya zanistî ve bêhtir pejirandin e û hewceyî îdîayên metafîzîkî yên ne-zanistî nîne.

Kêmbûna Delîlên Zanistî û Lêkolînê

Rexneya zanistî ya herî bihêz li ser TRM ew e ku hîn jî lêkolînên kontrolkirî (randomized controlled trials — RCTs) yên bes tune ne ku bandora wê bi awayekî heye û bê guman destnîşan bike. Lêkolînên Weinhold û Hunger (2010) û Baum (2012) hinek encamên erênî nîşan dan, lê herdu jî kêmasiyên metodolojîk ên girîng — weke nebûna komên kontrolê, mesafeya demkî ya kurt a şopandinê û xwe-raporkirina xerîdar weke yekane amûra pîvandinê — hene. Ji çarçoveya zanistî ya derûnkolîneriyê ve ku xwe di van dehsalên dawî de li ser bingehên lêkolînên empirîk bihêztir avakir (Shedler, 2010), vê kêmbûna delîlan weke pirsgirêkeke cidî pêşkêş dike.

Digel vê yekê, derûnkolîneriyê jî di dîroka xwe de bi rexneyên wekhev ên zanistî re rû bi rû maye. Lêbelê, di van dehsalên dawî de, bi alîkariya noroderûnnasiyê (neuropsychology), lêkolînên epijenetîk (epigenetic research) û xebatên berfireh ên klînîk, delîlên zanistî yên li ser bandora derûnterapiya derûnşîkarî (psychoanalytic psychotherapy) û derûnkolîneriya demdirêj (long-term psychoanalysis) bihêz bûne (Fonagy et al., 2015; Shedler, 2010). Ev pêşkeftinên zanistî ji TRM re jî mînakek balkêş pêşkêş dikin.

Pirsgirêkên Etîkî û Klînîkî

Ji çarçoveya klînîk û etîkê ve, TRM hin pirsgirêkên girîng ên ku divê bêne nîqaşkirin pêşkêş dike. Yekem, di TRM de terapîst rolek pir aktîf û rêvebirî dilîze û ev yek dikare bibe sedema ku xerîdar di rewşeke bindestî û pêngava de bibe. Di derûnkolîneriyê de, pêşbira şanaziyê û xwerêvebirin a xerîdar (client autonomy) weke yek ji nirxên bingehîn ên terapiyê tê dîtin û bi zanebûn tê parastin.

Duyem, TRM di hin rewşan de dikare serpêhatiyên hestî ên pir nestî çêbike ku xerîdar ji bo wan amade nine û ku dibe ku piştî seansê de bi destekek pêbawer neyê parastin. Di derûnkolîneriyê de, vê pirsgirêkê bi hişyarî tê birêvebirin: pêvajoya seansa bi demek dirêj û gavên hêdî-hêdî pêk tê ku terapîst li her qonaxekê rewşa derûnî ya xerîdar dipîve.

Sêyem, Hellinger di xebata xwe de hin nêrînên civakî û olî yên nîqaşbar jî pêşxistiye — bi taybetî di mijarên weke rola jinê, têkiliyên homoseksûel û mafên zarokan de. Ji çarçoveya etîkê û derûnnasiya nûjen ve, ev nêrîn pir rexne lê hatine û hin sazî û terapîst jî vê beşa xebata Hellinger veqetandine û red kirine (Baum, 2012).

Aliyên Hevpar û Derfetên Yekbûnê

Digel hemû cûdahiyên wan ên bingehîn, di navbera TRM û derûnkolîneriyê de hin aliyên hevpar û derfetên entegrasyonê jî hene. Herdu nêrîn li ser vê baweriyê radiweste ku jiyana derûnî ya derhişî (unconscious psychic life) rolek bingehîn di jiyana mirov de dilîze û ku trawmayên dema berê dikarin bandoreke binyatî li ser jiyana niha bikin. Herdu jî qebûl dikin ku têkiliyên malbatê û dîroka wan di geşedana derûnî ya takekesî de pir girîng in.

Ji çarçoveya derûnşîkarî ve, hin aliyên TRM — mînak xebata bi teswîrên xeyal û jiyana laşî (somatic experience) û vekêşana hestên veşartî yên têkildarê malbatê — dikarin weke amûrên alîkar di nav terapiyeke derûnşîkarî a berfirehtir de bêne bikaranîn. Derûnterapîstên ku hem derûnkolîneriyê hem jî terapiya pergalî dizanin, dikarin bi awayekî yekbûyî ji her du têgehên bikêr sûd bigirin û ji wan ên xerab xwe biparêzin.

Di dawiyê de, derfeta lêkolînên hevpar (joint research) jî heye. Lêkolînan di derbarê mekanîzmayên derûnî yên ku di TRM de kar dikin de, bi rêbazên derûnşîkarî ên lêkolînê yên pispor (weke Q-methodology, single-case research designs, û lêkolînên process-outcome), dikarin fêmkirineke kûrtir û zanistîtir li ser TRM pêşkêş bikin.

Nirxandina Giştî ya Bingehên Teorîk

Terapiya Rêzkirina Malbatê (Family Constellation Therapy), dema ji çarçoveya derûnkolîneriyê (psychoanalysis) bi awayekî pergalatîk tê nirxandin, xwe weke rêbazeke kompleks û gelek alî nîşan dide. Di vê xebatê de hatiye nîşandan ku di navbera TRM û derûnkolîneriyê de hem hevpariyên girîng ên têgehî hene û hem jî cûdahiyên bingehîn ên metodolojîk û epîstemolojîk hene ku divê bêne qebûlkirin û bi rêkûpêk bêne nîqaşkirin.

Ji aliyê hevpariyên teorîk ve, her du nêrîn li ser xalên jêrîn li hev dikin: (a) jiyana derûnî ya derhişî û bandora wê ya binyatî li ser tevgera mirov; (b) têkiliyên malbatê û dîroka wan weke faktorên sereke yên geşedana derûnî ya takekesî; (c) veguhestina trawmaya nifşî (transgenerational trauma transmission) weke mekanîzmayek derûnî ya rastîn û girîng; û (d) pêwîstiya kûrkirina têgihîştina jiyana hestî û têkiliyên derhişî weke armanca sereke ya terapiyê. Ev xalên hevpar bingeha nêzîkbûna di navbera van her du nêrînan de ava dikin.

Ji aliyê cûdahiyên bingehîn ve, di warê metodolojiyê de cûdahiya herî girîng ev e ku derûnkolînerî li ser rêbaza zanistî ya pergalatîk, demdirêj û kontrolkirî disekine, di ku TRM rêbazeke nestî, kurt û fenomenolojîk bi kar tîne. Ji aliyê teorîk ve jî, derûnkolînerî ji têgehên zanistî û testpêjirandî sûd digire, di ku TRM li ser têgehên spîrîtuel û energetîk ên ne-zanistî radiweste. Ev cûdahî ji bo pratîka klînîk û armancan xweza cidî ye.

Veguhestina Trawmaya Nifşî: Têkiliya Sereke

Di vê xebatê de, yek ji xalên herî girîng ên girêdana teorîk di navbera TRM û derûnkolîneriyê de mijarê veguhestina trawmaya nifşî (transgenerational transmission of trauma) ye. Psîkanalîstên Abraham û Torok (1994), Volkan (2001), û Dolto (1984) bi xebatên xwe yên teorîk û klînîk nîşan dan ku trawmayên neçareserkirî yên dê û bav dikarin li zarokan werin veguhestin û di jiyana wan de nîşan û semptomên cuda bidin. Ev veguhestin bi awayên gelek cûda pêk tê: veguhestina ziman (linguistic transmission), veguhestina laşî û hestî (somatic and affective transmission), veguhestina şêwazên girêdanê (attachment pattern transmission), û jî bi awayê bêdengî û sirên (silences and secrets) ên di nav malbatê de.

TRM vê diyardeyê bi têgîna "barên malbatê" (family burdens) û "bîra hevpar" (collective memory) bi nav dike û di pratîka klînîk de hewl dide ku van baran bide xuyakirin û çareser bike. Ji aliyê derûnkolîneriyê ve, ev armanc di bingeha wê de rast û girîng e, lê rêbaza bi kar anî û çarçoveya teorîk ku têgehên ne-zanistî vedihewîne, pirsgirêkên cidî ên metodolojîk çêdikin. Ji ber vê yekê pêşniyar tê kirin ku di xebatên siberojê de jî mekanîzmayên veguhestina trawmaya nifşî ku hîn jî bi temamî nayên fêmkirin, bi rêbazên zanistî yên bes û bi çarçoveyên teorîk ên derûnşîkarî ên bihêztir bêne lêkolînkirin.

Nirxandina Klînîkî û Sînorên Bikaranînê

Di warê pratîka klînîkî de, encama vê xebatê pêşniyarên jêrîn pêşkêş dike. Pêşî, TRM dikare weke amûreke alîkar (adjunctive tool) di nav terapiyeke berfirehtir a derûnşîkarî an jî derûnterapîk de bêne bikaranîn. Bi taybetî di rewşên ku nexweş/xerîdar dijwar e ku têkiliyên malbatê û dîroka wan bi awayê devkî veşifrîne, TRM dikare pêvajoyeke xeyalî û laşî ya alîkar pêşkêş bike ku ji bo veguheztina paşêtir a derûnşîkarî bibe bingehek.

Duyem, TRM bi ti awayî nabe ku weke rêbazek sereke û bi serê xwe ji bo dermankirina nexweşiyên derûnî yên giran — weke nexweşiya depresyonê (major depressive disorder), nexweşiya du-qutbî (bipolar disorder), nexweşiyên fobîk û rageşiyê (anxiety disorders), an jî nexweşiyên kesayetiyê (personality disorders) — bêne bikaranîn. Di van rewşan de, dermankirinên bi delîlên zanistî yên bihêz, weke derûnterapiya derûnşîkarî, derûnterapiya venasînî/kognitîf-reftarî (CBT), an dermanên derûnbijîşkî yên pêwîst, divê di pêşiyê de bêne tercîh kirin.

Sêyem, terapîstên ku TRM bi kar tînin divê xwedî perwerdehiyek berfireh a derûnnasiya klînîk an derûnterapiyê bin û di warê TRM de jî xwedî perwerdehiya taybetî û serêwiran (supervision) ên bes bin. Berpirsyariya parastina ewlekariya xerîdar û rêvebiriya xwebûna etîkî ya pratîkê hertim divê di pêşiyê de be.

Pêşniyarên Ji bo Lêkolînan û Geşedana Teoriyê

Ji bo siberojê, gelek lêkolîn û xebatên girîng tên pêşniyarkirin. Di warê lêkolîna zanistî de, pêwîst e ku (a) lêkolînên RCT ên bi komên kontrolê yên rast û pîvandinên standardkirî yên pîvandina encaman bêne kirin; (b) mekanîzmayên derûnî û noronnasî yên bandora TRM di xebatên process-research de bêne lêkolînkirin; û (c) lêkolînên demdirêj (longitudinal studies) yên li ser domandina bandorên erênî bikin.

Di warê teoriyê de, pêwîst e ku têgehên TRM yên weke "hişmendiya morfogenetîk" (morphogenetic awareness) û "pergala energetîk" (energetic system) an bêne destnîşankirin û ji çarçoveyên zanistî re nêzîkbûn pêk bên an jî bi eşkere bêne diyarkirin ku ev têgeh metaforik in, ne bi mana zanistî rastîn. Ev ronîkirin ji bo xerîdar û terapîstan herdukan girîng e ku bigihêjin têgihîştinayek rastîn û ne xapandî ya çarçoveya vê rêbaza terapiyê.

Di warê perwerdehiya terapîstên TRM de jî divê standardên baş ên bingehî yên perwerdehiya derûnterapiyê û derûnnasiya klînîkî bêne diyarkirin û li hemû warên sepana TRM bêne bikaranîn. Ev yek hem ji bo parastina xerîdar û hem jî ji bo geşedana kalîteya xizmetê pir girîng e.

Encama

Di encamê de, terapiya rêzkirina malbatê rêbazeke balkêş e ku hin aliyên wê yên teorîk bi têgihîştina derûnşîkarî re li hev dikin û ku ji bo hin xerîdaran dibe ku derfeta têgihîştineke cuda û bikêr pêşkêş bike. Lêbelê, ji çarçoveya zanistî û etîkê ve, gelek pirsgirêkên cidî hene ku divê berî her karanîna klînîk a berfireh bêne çareserkirin: kêmbûna delîlên zanistî yên bihêz, têgehên teorîk ên ne-zanistî û metafîzîk û çend pirsgirêkên etîkî yên têkildarê çarçoveya civakî û rêvebiriya pratîkê.

Derûnkolînerî, weke çarçoveyek teorîk û klînîkî ya ku hem di warê zanistî de û hem jî di warê praktîka klînîkî de berfireh e, ji TRM re mînakek û mertalekek pêşkêş dike. Têgihîştina mekanîzmayên veguhestina trawmaya nifşî, bîrdoziya têkiliyên heyberî û bandora jiyana derhişî ya malbatê li ser takekesî, hemû wan têgehên teorîk pêşkêş dike ku TRM hewce dike, lê di awayekî zanistî û bi mane ve. Bi vê rêkê, hêviya me ew e ku di siberojê de her du nêrîn, bi rêbazeke rexneyî û lêkolîner, karibin ji hev sûd bigirin û fêmkirineke kûrtir a jiyana derûnî ya malbatê û takekesî pêşkêş bikin.

 

Çavkanî:

Abraham, N., & Torok, M. (1994). The shell and the kernel: Renewals of psychoanalysis (N. T. Rand, Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1987)

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Erlbaum.

Baum, N. (2012). Wirksamkeit von Familienaufstellungen: Eine Längsschnittstudie [Effectiveness of family constellations: A longitudinal study]. Familiendynamik, 37(1), 30–45.

Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. Aronson.

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.

Bowlby, J. (1973). Attachment and loss: Vol. 2. Separation: Anxiety and anger. Basic Books.

Bowlby, J. (1980). Attachment and loss: Vol. 3. Loss: Sadness and depression. Basic Books.

Boszormenyi-Nagy, I., & Spark, G. M. (1973). Invisible loyalties: Reciprocity in intergenerational family therapy. Harper & Row.

Damasio, A. (1994). Descartes' error: Emotion, reason, and the human brain. Putnam.

Dolto, F. (1984). L'image inconsciente du corps [The unconscious body image]. Seuil.

Erikson, E. H. (1963). Childhood and society (2nd ed.). Norton.

Fairbairn, W. R. D. (1952). Psychoanalytic studies of the personality. Routledge.

Fonagy, P., Rost, F., Carlyle, J., McPherson, S., Thomas, R., Pasco Fearon, R. M., Goldberg, D., & Taylor, D. (2015). Pragmatic randomized controlled trial of long-term psychoanalytic psychotherapy for treatment-resistant depression. World Psychiatry, 14(3), 312–321. https://doi.org/10.1002/wps.20267

Freud, S. (1915). The unconscious. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 159–204). Hogarth Press. (Original work published 1915)

Freud, S. (1917). Mourning and melancholia. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 237–258). Hogarth Press. (Original work published 1917)

Freud, S. (1923). The ego and the id. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 19, pp. 1–66). Hogarth Press. (Original work published 1923)

Freud, S. (1937). Analysis terminable and interminable. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 23, pp. 209–253). Hogarth Press. (Original work published 1937)

Fromm-Reichmann, F. (1950). Principles of intensive psychotherapy. University of Chicago Press.

Guntrip, H. (1968). Schizoid phenomena, object relations and the self. International Universities Press.

Hellinger, B. (1998). Orders of love: A Bert Hellinger reader. Carl-Auer Verlag.

Hellinger, B. (2001). Love's hidden symmetry: What makes love work in relationships. Zeig, Tucker & Theisen Publishers.

Hellinger, B. (2003). Peace begins in the soul: Family constellations in the service of reconciliation. Carl-Auer Verlag.

Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery: The aftermath of violence — from domestic abuse to political terror. Basic Books.

Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. The International Journal of Psychoanalysis, 27, 99–110.

Klein, M. (1952). The origins of transference. The International Journal of Psychoanalysis, 33, 433–438.

Kohut, H. (1971). The analysis of the self: A systematic approach to the psychoanalytic treatment of narcissistic personality disorders. International Universities Press.

Krause, R. (1998). Allgemeine psychoanalytische Krankheitslehre [General psychoanalytic theory of illness] (Vol. 2). Kohlhammer.

Lacan, J. (1977). Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). Norton. (Original work published 1966)

Levine, P. A. (1997). Waking the tiger: Healing trauma. North Atlantic Books.

Lyons-Ruth, K. (1999). The two-person unconscious: Intersubjective dialogue, enactive relational representation, and the emergence of new forms of relational organization. Psychoanalytic Inquiry, 19(4), 576–617. https://doi.org/10.1080/07351699909534267

Mahler, M. S., Pine, F., & Bergman, A. (1975). The psychological birth of the human infant: Symbiosis and individuation. Basic Books.

Malan, D. H. (1979). Individual psychotherapy and the science of psychodynamics. Butterworth.

Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Harvard University Press.

Ogden, T. H. (1979). On projective identification. The International Journal of Psychoanalysis, 60, 357–373.

Ogden, T. H. (1994). Subjects of analysis. Aronson.

Porges, S. W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. Norton.

Shedler, J. (2010). The efficacy of psychodynamic psychotherapy. American Psychologist, 65(2), 98–109. https://doi.org/10.1037/a0018378

Siegel, D. J. (1999). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. Guilford Press.

Stern, D. N. (1985). The interpersonal world of the infant: A view from psychoanalysis and developmental psychology. Basic Books.

Sullivan, H. S. (1953). The interpersonal theory of psychiatry. Norton.

van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.

Volkan, V. D. (2001). Transgenerational transmissions and chosen traumas: An aspect of large-group identity. Group Analysis, 34(1), 79–97. https://doi.org/10.1177/05333160122077730

Weinhold, J., & Hunger, C. (2010). Zur Wirksamkeit von Systemaufstellungen [On the effectiveness of systemic constellations]. Systeme, 24(2), 167–187.

Winnicott, D. W. (1960). Ego distortion in terms of true and false self. In D. W. Winnicott, The maturational processes and the facilitating environment (pp. 140–152). Hogarth Press.

Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment. Hogarth Press.

Wolpe, J. (1958). Psychotherapy by reciprocal inhibition. Stanford University Press.

Yalom, I. D. (1995). The theory and practice of group psychotherapy (4th ed.). Basic Books.

Ferhengoka Termên Sereke

Terapiya Rêzkirina Malbatê û Derûnkolîneriyê

(Family Constellation Therapy & Psychoanalysis)

Derûnkolînerî  (Psychoanalysis)

Rêbaza terapiya derûnî û bîrdoziya psîkolojîk e ku ji aliyê Sigmund Freud ve di destpêka sedsala bîstî de hatiye avakirin. Derûnkolînerî li ser vê bingehê radiweste ku gelek ji êş, nakokî û tevgerên mirovan ji hêzên ramanên derhişî (unconscious) têne — hêzên ku ji hişmendiya takekesî re nayên xuyakirin lê bandoreke bihêz û binyatî li ser jiyana wî/wê dikin. Di pratîka klînîk de, armanca derûnkolîneriyê ew e ku bi rêya têkiliya terapîstî-xerîdarî ya kûr û demdirêj, ramanên derhişî bêne xuyakirin, bêne fêmkirin û bêne çareserkirin.

Di seranserê dîroka xwe de derûnkolînerî gelek guhertin û geşedanan dîtiye. Ji bîrdoziya destpêkê ya Freud a ku li ser daxwaziyên seksûel û mekanîzmayên berevaniyê disekine, heya bîrdoziya têkiliyên heyberî ya Melanie Klein û nêrîna têkiliyên mirovane ya Winnicott, derûnkolînerî weke zanisteke zindî û her dem geşbûnê maye. Emroza roj, derûnterapiya derûnşîkarî (psychoanalytic psychotherapy) û derûnkolîneriya klasîk herdu bi delîlên zanistî bihêz têne bikaranîn.

Derhişî (Unconscious)

Beşa derûna mirov e ku tê de ramanên, arezû û bîranînên ku hişmendiya takekesî lê negihîştiye cih digirin. Freud îdîa kir ku derhişîne tenê beşek piçûk a hişmendiyê ye, belkî beşa herî mezin û bihêz a jiyana derûnî ya mirov e — weke çiyayekî qeşayê ku beşa piçûk jê li ser avê xuya dike, lê beşa mezin û girêngir jê di binê avê de veşartî ye.

Derhişîbi çend awayan xwe dide xuyakirin: di xewnan de (di çarçoveya derûnkolîneriyê de xewn weke 'rêya qereşelê bo derhişî' tê zanîn), di şaşiyên axaftin û tevgerê de (parapraxes — an jî 'şaşiyên Freudî'), di nîşaneyên laşî û derûnî de (symptoms), û di tevgerên dubarekêr de (repetition compulsion). Di terapiyê de, armanca sereke ew e ku van nîşaneyan weke zimanê derhişîbêne xwendin û fêmkirin.

Nizimezî, Ezî û Bilindezî  (Id, Ego, and Superego)

Modela sêaliyî ya avahiya derûnî ya mirov e ku Freud di sala 1923an de pêşkêş kir. Nizimezî (ji Latînî: 'ew') beşa herî destpêkê ya derûniyê ye, ku tê de hewce û daxwaziyên xwezayî yên bingehîn — weke xwarin, tenduristî, zewacê û êşê — bi prensîba kêfa zûtirîn (pleasure principle) dixebite. Ezî(ji Latînî: 'ez') beşa navendî ya birêvebirinê ye, ku realîteyê dipîve û bi prensîba realîteyê (reality principle) hewl dide daxwaziyên nizimezî û sînorên cîhanê li hev bike. Bilindezî (ji Latînî: 'ji xwe bilindtir') beşa erkan û normên civakî û malbatî ye, ku ji perwerdehiya malbatê û civakê pêk tê û weke 'dengê wijdanê' tevdigere.

Di jiyana saxlem de, van sê mercên derûnî di hevsengiyekê de dixebitin. Dema ev hevsengî tê hilweşandin — mînak dema ezînikare di navbera daxwaziyên nizimezî û talibên bilindezîyê de hevsengiyê bigire — nîşaneyên derûnî yên mîna rageşî (anxiety), depresyon, an jî tevgerên kompulsîf derdikevin.

Mekanîzmayên Berevaniyê  (Defense Mechanisms)

Pergalên derûnî yên derhişî in ku ezîbi wan hestan û ramanên êşbêr, xofte an jî me'qûl nayên dike ji hişmendiyê dûr dike. Freud wan destpêkî bi nav kir û keça wî Anna Freud wan bi awayekî pergalatîk klasîfiye kir. Di jiyana rojane de mekanîzmayên berevaniyê rola normal û saxlem dilîzin — ew mirovan ji êşa mezin diparêzin û dihêlin ku jiyan bidomin. Lêbelê, dema ew zêde bihêz dibin an jî tê de diminin û takekesek nikare bi rastiyê re rû bi rû bibe, ew dibin sedema pirsgirêkên derûnî.

Mekanîzmayên sereke ev in: înkarkirin (denial) — red kirina rastiyeke êşbêr; tepisandin (repression) — avêtina ramaneke naçar ji hişmendiyê; projeksiyonkirin (projection) — veguhestina hesta xwe ya nepejiriyayî li kesekî din; rasyonalîzekirn (rationalization) — dîtina sedemên 'maqûl' ji bo kiryareke derhişî; û veguhestina ber bi heyberyeke bêxeter (displacement) — veguheztina hestekê ji babeta eslî bo babetek xewnakî û ewletir.

Veguhestin  (Transference)

Di terapiya derûnşîkarî de yek ji mekanîzmayên herî sereke û girîng e. Veguhestin wê diyardeyê vedibêje ku xerîdar hestên xwe, bertek û têkiliyên derhişî ên ku ji têkiliyên wî/wê yên destpêkê — bi taybetî bi dê û bavê xwe — re têkildar in, li terapîst 'vediguhêze'. Xerîdar terapîst weke heke bavê wî/wê be, dêya wî/wê be, an jî kesekî din ê girîng ê jiyana berê be, hest û bertek nîşan dide.

Ji çarçoveya derûnşîkarî ve, veguhestin ne 'şaşiyek' e, belkî amûreke herî giranbiha ya terapiyê ye. Bi şirovekirina veguhestinê, terapîst û xerîdar dikarin têkiliyên derhişî ên ji jiyana berê bixebitin û wan bi awayekî kûr û saxlem çareser bikin. Veguhestina-hember (countertransference) jî têkildar e: hestên terapîst ên ku di bersiva xerîdar de di terapistê de çêdibin, û yên ku jî eger bi awayekî baş bêne bikaranîn, dikarin ji bo fêmkirina jiyana derûnî ya xerîdar pir bikêr bin.

Girêka Odîpûs  (Oedipus Complex)

Freud vê têgehê ji trajediya Yewnanî ya Sophocles wergirt ku tê de Odîpûs, bêyî zanîn, bavê xwe dikuje û dêya xwe dizewice. Di çarçoveya derûnkolîneriyê de, girêka Odîpûs pêvajoyek derûnî ya geşedanê ye ku di navbera 3–6 saliyê de çêdibe. Di vê qonaxê de, zarok ji dêya xwe (an babeta lêdinêrê destpêkê) re hestên evînê yên tîvir pêşdixe û di heman demê de ji bavê xwe (an babeta sêyem) re hestên hevrikiyê yên tevlihev xwedî dibe.

Çareseriya saxlem a vê qonaxê dema çêdibe ku zarok bi bavê xwe re xwewekdîtin (identification) pêk tîne û bilindezî tê avakirin. Ev pêvajo di geşedana kesayetiyê, têkiliyên civakî û şêwazên evînê de rolek bingehîn dilîze. Di derûnkolîneriyê de tê bawerkirin ku nakokiyên neçareserkirî yên vê qonaxê dikarin bibe sedema gelek pirsgirêkên derûnî yên jiyana siberoj.

Bîrdoziya Têkiliyên Heyberî  (Object Relations Theory)

Pêşkeftineke girîng a derûnkolîneriyê ye ku bi taybetî bi navên Melanie Klein, Donald Winnicott û Ronald Fairbairn ve girêdayî ye. Di vê teoriyê de, 'heyber' (object) ne tiştekî bê can e, belkî kesek an temsîla derûnî ya kesekî ye — bi piranî dê, bav an jî babeta lêdinêrê destpêkê. Bîrdoziya têkiliyên heyberî li ser vê radiweste ku zarok ji destpêka jiyanê ve di têkiliyên bi van 'heyberyên' re de ne û ev têkilî temsîlên derûnî çêdikin ku di jiyana siberoj de weke 'templates' (şêwazên rêber) tevdigerin.

Li gorî Melanie Klein, zarok di mehên destpêkê de di navbera 'pozîsyona paranoid-şizoîd' (paranoid-schizoid position) û 'pozîsyona depresîf' (depressive position) de diçe û tê. Di pozîsyona paranoid-şizoîd de, zarok heyberyên xwe weke 'tam baş' an 'tam xirab' dibîne (splitting); di pozîsyona depresîf de, zarok fêm dike ku heman heyberya ku lê dide û heman heyberya ku lê dide êş in û ev fêmkirin hestên xemgînî û xeyidanê bi xwe re tîne.

Bîrdoziya Girêdanê  (Attachment Theory)

Ji aliyê John Bowlby ve hatiye avakirin û paşê ji aliyê Mary Ainsworth ve bi lêkolînên empirîk ve hatiye dewlemendkirin. Bowlby nîşan da ku mirov bi xwezayî pergaleke biyolojîk û derûnî ya 'girêdanê' (attachment system) heye ku zarok bi babeta lêdinêrê destpêkê (bi piranî dêy) re girêdayî dike. Armanca vê pergalê parastin û ewlekarî ye — zarok di rewşên tirsê an xetere de xwe ber bi babeta lêdinêrê dikişîne.

Kalîteya vê girêdana destpêkê şêwaza girêdana siberoj a mirov diyar dike. Ainsworth sê şêwazên sereke destnîşan kir: girêdana ewledar (secure attachment), ku tê de zarok babeta lêdinêrê weke bingeheke ewledar dibîne; girêdana bêewle-xemoşî (anxious-insecure attachment), ku tê de zarok pir xemoş û bêewle ye; û girêdana bêewle-xwepar (avoidant-insecure attachment), ku tê de zarok ji ber êşê ji babeta lêdinêrê dûr dikeve. Paşê Main û Hesse şêwaza çaremîn — girêdana hişkirî (disorganized attachment) — zêde kirin, ku bi taybetî bi trawmaên zaroktiyê ve têkildar e.

Xwewekdîtin û Xwewekdîtina Rengvedanî  (Identification & Projective Identification)

Xwewekdîtin (identification) pêvajoya derûnî ye ku tê de takekesek taybetmendiyên kesekî din weke yên xwe qebûl dike û di hundirê xwe de temsîl dike. Di geşedana normal de, zarok bi xwewekdîtin bi dê û bavê xwe re, nirx, rêbaz û şêwazên jiyanê fêr dibe. Xwewekdîtin mekanîzmayek normal a geşedana kesayetiyê ye.

Xwewekdîtina rengvedanî (projective identification), têgehek pêşketîtir û tevlihevtir e ku Klein di sala 1946an de pêşkêş kir. Di vê mekanîzmayê de, takekesek ne tenê hestên xwe li kesekî din projeksiyonî dike, belkî bi awayekî derhişî wî/wê handêr dike ku bi van hestan bi rastî bibe an jî tevbigere. Ev mekanîzma di têkiliyên nêzîk — weke têkiliya dê-zarok an jî di terapiyê de — rolek girîng dilîze û ji bo fêmkirina hin nîşaneyên veguhestina trawmaya nifşî pir girîng e.

Kompûlzisyona Dubarekêrî  (Repetition Compulsion)

Freud di sala 1920an de vê têgehê bi nav kir û wek 'pêwîstiya dubarêkirina tiştên êşbêr a ji jiyana berê' şirovekir. Kumpulziyona dubarekêrî ew diyardeyê vedibêje ku takekesek xwe derhişî di rewşên wekhev ên yên jibîranêhatin de vedidîne — weke êşên jiyana berê dubare bike. Mînak, kesekî ku di zaroktiyê de cezakirinên neheq dîtiye, dibe ku di jiyana mezintir de têkiliyên ku tê de ji nû ve cezakirî bibe, hilbijêre.

Di derûnkolîneriyê de, ev mekanîzma weke hewldana derhişî a çareserkirina tiştên neçareserkirî yên berê tê fêmkirin. Ji çarçoveya terapiyê ve, nasnamekirina vê kompulziyonê û fêmkirina kok û kêkila wê gava girîng a azadiyê ye.

Veguhestina Trawmaya Nifşî  (Transgenerational Transmission of Trauma)

Pêvajoyeke derûnî û civakî ye ku tê de êş, trawma û nakokiyên neçareserkirî yên dê û bav an jî nifşên berê li nifşên paşîn derbas dibin. Ev veguhestin bi awayên pir cuda pêk tê: bi zimanê veşartî û bêdengiyên di nav malbatê de, bi şêwazên girêdanê yên bêewledar, bi nîşaneyên laşî û tevgerên dubarekêr, û bi awayê xwewekdîtinya rengvedanî. Di vê warê de Abraham û Torok (1994), Volkan (2001), û Dolto (1984) xebatên bingehîn pêşkêş kirin.

Di lêkolînên noroderûnnasî ên nûjen de jî delîlên bihêz hatine dîtin ku trawmaya giran dikare guherînên epigenetîk (epigenetic changes) çêbike — ango, bêyî ku genetika DNA biguhere, awayê diyarkirina geniyan diguheze. Ev guherîn dikarin li nifşên pêşîn bêne veguhestin. Lêkolînên li ser zarokên mîrasan Holokostê û şerên cuda ev mekanîzmayan bi şêweyekî berçav nîşan dane.

Goristana Derûnî  (Psychic Crypt)

Têgeheke Abraham û Torok (1994) ye. Goristana derûnî, cihê veşartî yê di derûna takekesî de ye ku tê de trawma an jî siretek agahdariya negirî ya dê û bav, bêdeng û bi derûnî 'bi ker' hatiye veşartin. Takekesek ku di hundirê xwe de goristana derûnî xwedî e, bi awayekî nayê zanîn xwediyê hestên ku ne yên wî/wê ne, trawmayên ku wî/wê bi serê xwe nejîyane, an jî ziyanek ku ne ya wî/wê ye, dibe.

Goristana derûnî ji 'şîna normal' (normal mourning) cûda ye. Di şîna normal de mirov trawmayê dipejirîne û bi wê re rû bi rû dibe; di goristanê de, trawma bi awayekî radîkal veşartî tê parastin, bêyî ku bê dîtin an bê pêşandin. Li gorî Abraham û Torok, goristana derûnî dikare bibe 'fantoma' (phantom) ku di jiyana zarokan de xwe bi nîşaneyên veşartî û nefêmbar dida nîşankirin.

Fantoma  (Phantom)

Têgeha fantomayê jî ji Abraham û Torok e. Fantoma beşa nifşa berê ye ku di hundirê hişmendiya takekesî de, bêyî ku takekesî bizane, dijî û tevdigere. Fantoma ne trawmaya takekesî ya bi serê xwe ye, belkî trawmaya bavê wî/wê, dêya wî/wê an jî nifşên berê ye ku weke 'mêvanekî nenas' di derûna takekesî de cih girtiye.

Nîşaneyên fantomayê gelek caran bi nîşaneyên tirsnak, fobîk an jî bêmane têne xuya kirin — yên ku ji jiyana takekesî bi serê xwe re têkildar nayên fêmkirin, lê dema dîroka malbatê ya veşartî tê xuyakirin, wateya xwe peyda dikin. Ji vî aliyî ve, têgeha fantomayê bi îdîaya TRM ya 'veguhestina barên malbatê' re têkildarî berçav nîşan dide.

Wezîfedayîna ji Nifşan re  (Depositing Task to the Next Generation)

Têgeheke Vamik Volkan (2001) e. Li gorî Volkan, dê û bav dikarin derhişî wezîfe û erkên tamamnebûyî yên xwe li zarokên xwe bar bikin. Zarok jî, bêyî ku bizanin, vê wezîfeyê diqebûlin û weke mîraseke derhişî bi xwe hildibirin. Mînak, bavekî ku nikare şervanê ku di şerê ji malbata wî kuştiye, bigire hember, dibe ku vê 'wezîfeyê' li kurê xwe bar bike — û kur di jiyana xwe de bi nîşaneyên weke hêrseka netemam an jî nefretekê ji tiştekî bêname re rû bi rû bibe.

Ev mekanîzma bi taybetî di rewşên trawmayên girseyî yên mîna şer, komkujî an jî koçberiyê de berçav e. Lêkolînên li ser nifşên duyem û sêyem ên mexdûrên trawmayên girseyî nîşan dane ku ev veguhestin bandoreke binyatî ya derûnî dike.

Rêzkirin  (Constellation)

Di çarçoveya Terapiya Rêzkirina Malbatê de, rêzkirin pergaleke giştî ya têkiliyên di nav malbatê de ye — şêwaza rêzkirin û bandorên her endamê malbatê li ser endamên din. Hellinger îdîa dike ku ev pergal xwedî 'hêzeke energetîk û organîk a veşartî' ye ku malbat weke yekeyeke jiyan digire û dîroka wê, bi awayekî nayê zanîn, li ser endamên nû bandorê dike.

Ji çarçoveya derûnşîkarî ve, têgîna 'rêzkirin' dikare weke temsîla derûnî ya malbatê (internal representation of the family) bê fêmkirin — ango, wêneyên hundirîn ên ku takekesek ji têkiliyên malbatê çêkiriye û ku di jiyana wî/wê ya derûnî de weke rêber û şêwaz tev digerine.

Hişmendiya Morfogenetîk  (Morphogenetic Awareness / Knowing Field)

Têgehek nîqaşbar û ne-zanistî ya Hellinger e. Hellinger îdîa dike ku nûnerên (representatives) di seansan de hilbijartî, piştî ku li cihên xwe yên li zemînê tên danîn, bi awayekî nayê zanîn dikarin hestên 'rastîn' ên endamên malbatê yên ku wan temsîl dikin his bikin — tevî ku ti agahdariya berê li ser wan endaman nebîbistine. Hellinger vê mekanîzmayê bi têgîna biolog Rupert Sheldrake ya 'zeviyên morfogenetîk' (morphogenetic fields) şirovekir.

Ji çarçoveya zanistî û derûnşîkarî ve, ev mekanîzma pir rexneyî hatiye. Psîkanalîstên gelek destnîşan dikin ku bertekên nûneran dikarin bi awayên din bêne fêmkirin: bi awayê xwewekdîtina rengvedanî (projective identification), bi nîşaneyên derhişî ên ku ji xerîdar û terapîst tên, an jî bi awayê hesta girseyî (group contagion). Van şiroveyên bêyî îddîayên metafîzîk xurtir û zanistîtir in.

Rêzên Evînê  (Orders of Love)

Sê prensîbên bingehîn ên bîrdoziya Hellinger in ku ew dê avahiya saxlem a malbatê li wan avadike. Prensîba yekem 'mafê aîdiyetê' (right to belong) e: her endamê malbatê, bêyî şert û merc, mafê cihê xwe di malbatê de heye — tewra ew kesên ku ji malbatê hatine derxistin an bêbîrkirin jî. Prensîba duyem 'rêzgirtin' (precedence) e: her endamê malbatê cihê xwe yê di rêzê de heye û ev rêz divê were parastin — yên berê li pêş yên paşê tên. Prensîba sêyem 'hevsengiya dayîn û stendinê' (balance of giving and taking) e: di têkiliyên saxlem de dayîn û stendin divê bi awayekî hevseng bibe.

Ji nêrîna derûnşîkarî ve, van prensîban bi bîrdoziya girêdanê û têkiliyên heyberî re hevpar in. Lêbelê, Hellinger van prensîban weke 'qanûnên gerdûnî yên gerdûnê' pêşkêş dike — tevliheviyeke ku ji aliyê zanistê ve pirsgirêkdar e, ji ber ku ev prensîb li gorî çand, dîrok û cûdahiyên malbatê pir diguherin.

Barên Malbatê  (Family Burdens)

Têgeha Hellinger ye ku tê de trawma, êş, berpirsiyarî an jî destarezûên malbatê destnîşan dike ku ji nifşekê bo ya din derbas dibin û li ser endamên nifşên nû bar dibin. Hellinger dibêje ku zarokên ku ji malbatê hatine derxistin an bêbîrkirin, an jî yên ku jiyanên trawmatîk jîyane, di pergala malbatê de 'barên xwe' dihêlin û nifşên paşîn derhişî van baran hildidinin.

Ji çarçoveya derûnşîkarî ve, barên malbatê bi têgîna veguhestina trawmaya nifşî, goristana derûnî û fantomayê re têkildar e. Cûdahiya sereke ew e ku derûnkolînerî mekanîzmayên derûnî yên vê veguhestinê bi awayekî zanistîtir û detaytir şirov dike, di ku TRM li ser îddîayên energetîk û spîrîtuelên ne-zanistî disekine.

Nûnerên Rêzkirinê  (Constellation Representatives)

Di seansên komî yên TRM de, nûner kesên din ên di komê ne ku xerîdar wan weke temsîlên endamên malbata xwe hildibijêre û li cihên xwe yên li zemînê datîne. Pêvajoya bicihkirinê bi awayekî intuîtîf û derhişî pêk tê. Piştî bicihkirinê, nûner dest bi hestkirina 'enerjiyên' cihê xwe dikin û ev hest di seans de bi dengekî bilind têne diyarkirin.

Ji çarçoveya derûnşîkarî ve, nûner dikarin weke 'heyberyên transîsyonel' (transitional objects) an jî weke 'ekranan veguhestinê' (transference screens) bêne fêmkirin — ango, kesên li ser ku xerîdar ramanên derhişî ên xwe projeksiyonî dike. Bertekên laşî û hestî yên nûneran jî dikarin bi awayê hesta girseyî ya derhişî (unconscious group contagion) bêne fêmkirin.

Trawma  (Trauma)

Rûdanek an jî rêzek rûdanên pir êşbêr û şokan in ku kapasîteya kesayetiyê ji bo têkildarbûna bi wan re derdikeve. Li gorî Judith Herman (1992), trawma çêdibe dema 'kapasîteya adaptasyonê ya normal' ya mirov bi hêzên derveyî yên pir mezin tê hilweşandin. Trawma dikarin sereke (acute trauma — yek rûdanek pir şokbar) an jî tevlihev (complex trauma — rûdanên dubarekêr û demdirêj, weke kêşa zaroktiyê) bin.

Di lêkolînên noroderûnnasî yên nûjen de (van der Kolk, 2014; Porges, 2011) hatiye nîşandan ku trawma ne tenê bîranînek êşbêr e, belkî guherînên laşî û neuroljîk ên rastîn çêdike — di pergala nervê de, di hormona strêsê de, û di awayê tecrûbe û bîranîna rûdanan de. Ji ber vê yekê, terapiya trawmayê divê hem di warê derûnî û hem jî di warê laşî de xebata xwe bide.

Bandora Plasebo  (Placebo Effect)

Baştirkirina ku ne ji ber çareseriyê bi serê xwe, belkî ji ber bawerpêkirina xerîdar bi çareseriyê pêk tê. Lêkolînên zanistî nîşan dane ku bandora plasebo rastîn û bihêz e — dikare guherînên neuroljîk û fîzîkolojîk ên bejna xwe pêşkêş bike. Ji ber vê yekê, di lêkolînên klînîk de komên kontrolkirî (control groups) ên bi 'dermanên placebo' pêwîst in da ku bandora rastîn a dermanekî yan terapiyekê ji bandora plasebo were veqetandin.

Li ser TRM, hin rexnevan dibêjin ku bandorên erênî yên wê di lêkolînan de dîtî dikarin ji bandora plasebo û bandora giştî ya têkiliya terapîstî-xerîdarî (therapeutic alliance) bêne. Ev îddîa rast be an na, tenê bi lêkolînên kontrolkirî yên rast dikare were destnîşankirin.

Jîngeha Holderê  (Holding Environment)

Têgehek Donald W. Winnicott (1960) e ku rewşa terapiyê — û orîjînal, rewşa dê û zarok — vedibêje. Jîngeha holderê rewşek ewlekar, pêbawer û destekkar e ku tê de takekesek dikare hestên xwe bêyî tirsê bide xuyakirin û bêyî ku were mehkûmkirin were qebûlkirin. Di rewşa terapiyê de, terapîst vê jîngehê ji xerîdar re pêşkêş dike.

Ji çarçoveya TRM û derûnkolîneriyê herdu ve, jîngeha holderê ji bo pêşxistina guherînên erênî pêwîst e. Cûdahiya sereke ew e ku di derûnkolîneriyê de, ev jîngeh bi awayekî pergalatîk û bi biryar tê avakirin û dîrokek têkiliyê ya demdirêj dixwaze, di ku di TRM de seans bi piranî kurt û nestî e.

Perspektîfa Zanistî û Delîlên Empirîk  (Scientific Evidence & Evidence-Based Practice)

Di derûnnasiya klînîk û terapiya nûjen de, 'pratîka bi bingeha delîl' (evidence-based practice) prensîba bingehîn e. Ev prensîb dixwaze ku rêbazên terapiyê di lêkolînên kontrolkirî yên rast de — bi komên kontrolê, pîvandinên standardkirî û şopandina demdirêj — bandora xwe nîşan bidin berî ku bêne bikaranîn.

Ji vî aliyî ve, derûnterapiya derûnşîkarî di van dehsalên dawî de bi lêkolînên girîng xwe bihêz kiriye (Shedler, 2010; Fonagy et al., 2015). TRM jî hîn jî kêmasiyên metodolojîk ên girîng hene û hewceyî lêkolînên RCT ên bi kalîte ye da ku cihê xwe ya zanistî bicih bike.

Qonaxa Falîk û Qonaxa Genîtal  (Phallic Stage & Genital Stage)

Di bîrdoziya psîkoseksûel a Freud de, qonaxa falîk (3–6 salî) qonaxa ku girêka Odîpûs tê de çêdibe û bilindezî tê de tê avakirin e. Di vê qonaxê de, zarok berjewendiyê li ser laşê xwe û cûdahiyên zayendî nîşan dide. Çareseriya saxlem a vê qonaxê bi xwewekdîtin bi dê û bavê heman zayendê pêk tê.

Qonaxa genîtal (ji balixbûnê pê ve) qonaxa pêşkeftina cinsî ya mezintir e ku tê de daxwaziyên cinsî yên ciwan têkiliyên bi kesên derveyî malbatê re disekine. Di derûnkolîneriyê de tê bawerkirin ku nakokiyên neçareserkirî yên qonaxa falîk dikarin di vê qonaxê de jî xwe nîşan bidin û bandorê li têkiliyên romantîk û zewaciyê bikin.

Simbiyoz û Cûdabûn-Ferdîbûn  (Symbiosis & Separation-Individuation)

Têgehên Margaret Mahler (1975) ên têkildarê geşedana zaroktiyê ne. Di qonaxa simbiyotîk de (2–6 mehan), zarok û dê weke yekeyekê dixebitin û zarok hîn di navbera xwe û dêya xwe de sînor nake. Pêvajoya cûdabûn-ferdîbûn (separation-individuation) ji vê qonaxê pê ve dest pê dike û zarok hêdî-hêdî fêr dibe ku xwe weke takekesek serbixwe bibîne.

Di vê pêvajoyê de, Mahler qonaxên 'cudabûna destpêkê' (hatching), 'pratîkê' (practicing), 'nêzîk-dûrbûnê' (rapprochement) û 'hişmendiya takekesî ya domdar' (object constancy) destnîşan kir. Pirsgirêkên di van qonaxan de dikarin bibe sedema gelek pirsgirêkên derûnî yên siberoj, weke nexweşiyên kesayetiya sînorî (borderline personality disorder).

Xwebûna Rastîn û Xwebûna Sexte/Derewîn  (True Self & False Self)

Têgehên Donald Winnicott (1960) in. Xwebûna rastîn (true self) beşa jiyana mirov e ku ji hestên spontane, arezûên rastîn û kapasîteya afirandinê pêk tê — 'ez ê rastîn.' Xwebûna derewîn (false self) avahiyeke berevaniyê ye ku zarok di bersiva jîngeheke ne-saxlem de çêdike — rûkala ku ji bo qanîkirina derveyî tê bikaranîn, lê di hundurê xwe de takekesek vala û bêwate hîs dike.

Li gorî Winnicott, xwebûna derewîn dema çêdibe ku hawirdora zaroktiyê — bi taybetî dêya zarok — neşiya bersiva hestên xwezayî yên zarok bide û zarokek neçar bibe ku xwe li gorî daxwazên hawirdorê bişêwirîne. Ev têgeh di fêmkirina hin rewşên klînîk ên mîna depresyona veşartî, hesta valaiyê û pirsgirêkên xwewekdîtinyê pir bikêr e.

Bîrdoziya Polîvagal  (Polyvagal Theory)

Ji aliyê Stephen Porges (2011) ve hatiye pêşxistin. Bîrdoziya polîvagal nîşan dide ku pergala nervê ya otonomîk (autonomic nervous system) sê rewşên sereke heye ku mirovan di bersiva xetere û ewlekariyê de tevdigerin: têkiliya civakî û ewlekariya (social engagement and safety), bertek-şer-an-revê (fight-or-flight response), û dorpêçkirina gelembûnê (dorsal shutdown / freeze response). Di rewşên trawmayê de, pergal dikare di 'dorpêça dorsal' de bimîne — rewşeke ku laş û mêjî ji bo saxlemiyê xwe 'qût' dikin.

Ev teorî di fêmkirina bandorên laşî yên trawmayê de — weke hesta qetbûnê, bêhêzbûna laşî, pirsgirêkên rêwîtiyê — pir girîng e. Ji bo terapiya trawmayê, ev teorî nîşan dide ku ne tenê xebata derûnî, belkî xebata bi laş û pergala nervê jî pêwîst e.

Epigenetîk  (Epigenetics)

Zanista epigenetîkê nîşan dide ku ezmûnên jiyanê dikarin awayê diyarkirina (expression) genên me biguherînin — bêyî ku DNA bi xwe biguhere. Ev guherîn dikarin ji nifşekê bo ya din bêne veguhestin. Lêkolînên li ser mexdûrên trawmayên girseyî û zarokên wan nîşan dane ku guherînên epigenetîk ên bi trawmayê têkildar dikarin li nifşên paşîn bêne dîtin.

Ji çarçoveya veguhestina trawmaya nifşî ve, epigenetîk mekanîzmayek biyolojîk a rastîn pêşkêş dike ku nîşan dide çawa trawma dikare ji laşê dêûbav bigihêje laşê zarok. Ev ne metafîzîk e, belkî zanisteke rastîn e ku bi delîlên laboratuarê hatiye piştrastkirin.

Lêkolîna Kontrolkirî ya Rastî  (Randomized Controlled Trial (RCT))

Di lêkolînên klînîk de, RCT weke 'zêr-standard' a zanistê tê zanîn. Di RCT de, beşdar bi awayekî tesadufî (randomly) li du koman an jî bêtir têne dabeşkirin: koma ku terapiyê digire û koma kontrolê (ku terapiyeke din an jî ti terapiyê nagire). Bi vî awayî, tesîrên terapiyê ji tesîrên derveyî ên weke dema derbasbûnê, pêdiviya xwezayî ya baştirkirinê û bandora plasebo tê veqetandin.

Ji bo RCT-ên kalîtedar, pêwîst e ku pîvandinên standardkirî yên berî û piştî terapiyê bêne kirin, ku şopandina demdirêj (longitudinal follow-up) hebe, û ku şîrovekarên encaman ji koma dermankirinê ya beşdaran bêxeber bin (blind assessment). Kêmbûna RCT-ên bi kalîte, yek ji rexneyên herî girîng ên li ser TRM e.

Peymana Terapîst-Xerîdar  (Therapeutic Alliance)

Di lêkolînên derûnterapiyê de, têkiliya terapîstî-xerîdarî (therapeutic alliance) weke yek ji faktorên herî bihêz ên pêşbînîkirina encamên erênî yên terapiyê hatiye destnîşankirin — tewra ji cureyê terapiyê bêtir. Ev têkilî sê beşan vedihewîne: peymankirina li ser armancên terapiyê, peymankirina li ser wezîfeyên terapiyê, û pêwendiya hestî ya di navbera terapîst û xerîdar de.

Di vê çarçoveyê de, hin rexnevan destnîşan dikin ku bandorên erênî yên terapiyên mîna TRM dikarin ji kalîteya têkiliya terapîstî-xerîdarî bêne, ne ji mekanîzmayên taybetî yên TRM bi serê xwe. Ji bo veqetandina van du xalan, lêkolînên dismantling design pêwîst in.