DERÛNKOLÎNERÎ Û XWE-NASÎN

Destpêk

Ji destpêka dîrokê ve, mirov ji xwe dipirse: "Ez kî me?" Ev pirsa sade di xwe de yek ji pirsgirêkên herî kûr ên felsefê û zanistê vedihewîne. Di sedsala nozdehan de, Sigmund Freud bi bîrdoziya xwe ya derûnkolîneriyê (psychoanalysis) rêyeke nû vekir: xwe-nasîn, ne tenê bi raman û zihnê hişmend (conscious mind) pêk tê, lê di bin wê de cihaneke veşartî ya derhişî (unconscious) heye ku jiyana mirov bi rêve dibe. Ev kişf weke şoreşeke  Nicolaus Copernicus ya derûnnasiyê, nêrîna mirov li ser xwebûna xwe û li ser cihanê ji binî ve guherand.

Derûnkolînerî, di rêya xwe ya bêhempa de, mirov wek hebûneke du-alî destnîşan dike: aliyekî wê yê ku dikare bifikire, biaxive û biryaran bide; û aliyekî din ê ku di tarîtiya navxweyîn (hundurîn) de dimîne, lê belê bi awayên veşartî û sembolîk xwe dide der. Xewnên şevan, şeqitîn û lîstikên ziman, ji bîrkirinên biçûk û tirsên nenas hemû ji vê aliyê tarî yê derûn û giyanê re dibin deng. Xwe-nasîna rastîn, li gorî derûnkolîneriyê, tenê wê demê pêk tê ku mirov hêsanî li pêşiya van dengên navxweyîn guhdarî bike û rûnê li wan guhdarî bike.

Derhişî – Mêvanê xerîb ê jiyana me

Freud derhişiyê (unconscious) wek erdnîgariya bingehîn a derûn û giyana mirov dibîne. Bi metafora wî ya navdar a cemserê (iceberg), beşa ku li ser avê xuya dike — ango hişmendiya me — tenê beşeke biçûk e; beşa mezin û bihêz li binî ye, veşartî ye, lê herdem dixebite.

Di vê çarçoveyê de, ev naye vê wateyê ku derhişî cihekî xerab an xeternak e. Berevajî, ew cihê ‘bîr’anîn (memories), arezû (desires), tirs û ezmûnên ku em ji ber wan êş an tengezariyê dikşînin li wir "kilît"kirîne. Derûnkolînerî rêbazeke klînîkî û felsefî ye ku vê kilîtê bi nermî vedike û hişmendiyê bi derhişî re rû bi rû tîne.

Jacques Lacan, derûnkolînerê fransî yê ku bîrdoziya Freud nûjen kir, pêlikek din lê zede kir. Wî got ku derhişî "mîna zimanekî hatiye sêwirandin" — ango, rêzika çêbûna arezû û xwestekên me û nasnameyê (identity) bi xwe de gramereke xwe heye. Ji ber vê yekê, di dermankirina derûnkolînerî (psychoanalytic treatment) de axaftin, vegotina xewnan û bêdengiyên watedar hemû weke "nivîsa" derhişî tên xwendin.

Xwe-nasîn – Berê xwe bi pirsgirêkê re vekirin

Xwe-nasîn di kevneşopiya felsefî de ji Sokrates ve tê: "Xwe nas bike" (gnôthi seauton). Lê derûnkolînerî vê gotinê bi awayeke nû şîrove dike: nasîna xwebûna xwe ne vegera heybera "hazir" a hundurîn e, lê avakirina wê di nav pêvajoyekê de ye. Xwebûn, her dem di avakirinê de ye; ew ne statîk e.

Di vê têgihiştinê de çend encamên girîng hene:

Yekem, xwe-nasîn bi tena serê xwe pêk nayê. Derûnkolînerî têkiliyeke (relationship) diyalogê di navbera derûnkolîner û nexweş de ava dike — ji ber ku em bi rêya "yekî-din" (the Other) xwebûna xwe dibînin. Mirov bi tena serê xwe nikare li neynika (mirêk) xwebûna xwe binêre û xwebûna xwe bi tevahî bibîne; divê ji çavê yê-din jî li xwebûna xwe binêre – derveyî jî hebe.

Duyem, xwe-nasîn carinan êşdar e. Gelek tiştên ku em "nas nakin" di hundurê xwe de, bi armancê wisa ne: me wan veşartine ji ber ku pêwendiya wan bi bîranîn an hestên zehmet re heye. Freud vê mekanizmayê weke bergirî (resistance) û tepisandin (repression) bi nav kir. Rêya derûnkolîneriyê ev e ku hêdî hêdî û bi ewlehiyê, mirov vê bergirî, tepisandin û berxwedanê kêm bike û rûbirûbûna navxweyîn (hundurîn) pêk bîne.

Sêyem, xwe-nasîn veguhertinek e, ne armanceke dawî. Derûnkolînerî peymanan gire nade ku piştî dermankirinê mirov dê "tev baş" bibe. Belê soz dide ku mirov bibe xwediyê têkiliyeke azadtir, nermtir û şiyartir bi xwebûna xwe re. Ev xwe bi xwe rizgariyek e.

Xewn, Sembol û Riya Veşartî

Di derûnkolîneriyê de xewn wek "riya şahiyê ber bi derhişî" ve tê binavkirin — ev hevok ji Freud e. Xewnên me ne kaosek bêwate ne; ew xeberên deq û kodkirî ne ku derhişî bi xewnên şevan ji me re dişîne. Xebata-xewnan (dream-work), bi derûnkolîneriyê ve ev deq û kod tê vekirin.

Sembolên xewnan gelek caran ji jiyana rojane tên, lê wateyên wan ji kesekî bo kesekî din vediguherin. Loma derûnkolînerî ji her takekesê dixwaze ku sembola xwe bi xwe şîrove bike — ne li gorî ferhengekê, lê li gorî jiyan û ezmûna xwebûna xwe. Ev yek xwe-nasînê dike heyberî gelekî takekesane (personal) û bêhempa.

Di heman demê de, şiqîtinên ziman (slips of the tongue), jê re "şiqitiyên Freudî" (Freudian slips) jî tê gotin, wek keça biçûk a derhişî tê dîtin. Mirov tiştekî dibêje ku nexwestiye bêje — û ev "xeletî" ne bêserûber e, lê ji hêza hundurîn tê. Derûnkolînerî ji van kêliyên biçûk re jî wek pencereyên girîng dinêre.

Derûnkolînerî û Jiyana Nûjen

Di cihana nûjen de ku bilez, dîjîtal û dagirkirî ye, mirov kêm wext ji xwe re dibîne. Têgîna "xwe-xwedan" (self-care) bûye nav û deng, lê pirî caran tenê li erdê dimîne — serşûştin, spor, xwarina baş. Derûnkolînerî bêyî ku vê biguhezîne, heyberê din pêşkêş dike: xwe-guhdarîkirin (self-listening). Rûniştina bi xwebûna xwe re, bêyî têlefon û bêyî erêniyên derew û guhdarîkirina dengên hundurîn.

Terapiya derûnkolîneriyê (psychoanalytic therapy) di vê wateyê de ne luksek e — ew hewcedariyeke mirovan a bingehîn e ku bê meraq û rexneyî xwe binase. Ji ber ku mirovekî ku xwe nas dike, di têkiliyên xwe de jî azadtir e, di biryarên xwe de şiyartir e û li hemberî êşên jiyanê qewîntir e.

Encam

Derûnkolînerî û xwe-nasîn du mijarên ji hev cuda nînin — yek rêya ya din e. Rêwîtiya derûnkolîneriyê rêwîtiyeke hundurîn e, ber bi wan beşên derûn û giyanê mirov ên ku ronahî nagihîjin. Ev rêwîtî ne hêsan e, carinan êşdar e, lê di encamê de mirov digihîje xwe-nasîneke kûrtir û jiyaneke bi wateyeke mezintir.

Freud, Lacan û piştî wan gelek derûnkolîner û fîlozof nîşan dan ku mirov ne tenê bi aqil dijî — em bi xwestek (desire), bi xem (mourning), bi tirs û hêviyê jî dijîn. Xwe-nasîna rastîn ew e ku mirov hemû van aliyên xwe bi mêrxasî û dilovaniyê bipejirîne û bi wan re bijî.

Di dawiyê de, dibe ku pirsa "Ez kî me?" tu carî bersiveke têkûz nebîne. Lê di çavê derûnkolîneriyê de, ev pirsgirêk bixwe jî armanceke jiyanê ye — ne ji bo ku bersiveke teqezî bibî, lê ji bo ku her roj bikaribe wê pirsa kûr, bi kûrahiyeke nûtir ji xwe bipirse.

Çavkanî

Freud, S. (1900). Die Traumdeutung (The interpretation of dreams). Franz Deuticke.

Freud, S. (1923). Das Ich und das Es (The ego and the id ). Internationaler Psycho-analytischer Verlag.