Destpêk
Apê Osman Sebrî (1905-1993), helbestvan, ronakbîr û siyasetmedarê kurd, ne tenê belgeyeke dîrokî ya têkoşîna siyasî ya kurdên sedsala bîstî ne, di heman demê de materyaleke bihêz a derûnkolînerî jî ne. Apê Osman Sebrî, di van nivîsaran de, bi awayekî tund û eşkere li ser nexweşiyên civakî yên kurdan disekine: xulamî, biyanîbûna xwebûnî (self-alienation), nebûna yekîtiyê û têkçûna nasname ya hevpar (collective identity). Ev nivîsa kurt, bi rêbaza derûnkolîneriyê û bîrdoziya têkildarî ya biyanîbûnê, nivîsarên Apê Osman Sebrî didahûrîne û hewl dide nîşanî me bide ka çawa mekanîzmayên derûnî yên hevpar, wek înkar (denial), rengvedanê (projection) û sazkirina bertekê (reaction formation), di arezû û xwesteka azadiyê de bûne asteng.
Armanca vê nivîsê ew e ku pirsgirêkên kurdan, di çavê Apê Osman Sebrî de, ne tenê siyasî ne, lê di eslê xwe de derûnî û derûncivakî nin. Bîrdoziya xwebûna/eziya Freud (1923/1961), têgîna hişmendiya sexte (false consciousness) ya Marx (1867/1967) û têgîna zordarî û bindestiya navxweyî (internalized oppression) ya Fanon (1961/2004) wekî çarçoveya teorîk hatine bikaranîn.
Derûnkolînerî
û Nasnameya Hevpar
Derûnkolînerî (psychoanalysis) ku ji aliyê Sigmund Freud (1900/1953) ve hatiye damezrandin, bi eslê xwe zanisteke birêkûpêka gîhiştina rewşên derûnî yên takekesane ye. Lê di destpêka sedsala bîstî de, gelek bîrdozgerên civakî, wek Erich Fromm (1941) û Wilhelm Reich (1933/1970), vê metodê veguhezandin û li ser karekterê civakî (social character) û noroza girseyî (mass neurosis) sekinîn. Li gorî Fromm (1941), civakek dikare xwediyê kareketereke norotîk be ango celebek avahiya derûnî ya hevpar a nexweş e ku endamên civakê tê de mîna mekanîzmayên lezgîn ên berevaniyê yên nexweş bikar tînin.
Frantz Fanon (1961/2004), di berhema xwe ya The Wretched of the Earth de, nîşanî me daye ku kolonyalîzm ne tenê laşê mirov dagir dike, lê di heman demê de derûn û giyanê wî jî dagir dike. Kolonîzebûn, li gorî Fanon, mekanîzmayek biyanîbûna xwebûnê (self-alienation) çêdike ku tê de mirov xwebûna xwe bi çavê kolonyalîst dibîne û nirxên xwe yên xwemalî û cihî red dike. Ev têgîn, bi rasterast, rewşa ku Apê Osman Sebrî di nivîsarên xwe de şîrove dike, di nava xwe de hildigire.
Têgîna
Biyanîbûnê
Karl Marx (1867/1967) têgîna biyanîbûnê (alienation) pêşxist: mêjuyî ji hilberîna xwebûna xwe dûr dikeve û biyanî dibe. Lê di çarçoveya hevpar de, biyanîbûna xwebûnê (self-alienation) wate dide ku kom an milet ji hebûna xwe ya çandî, zimanî û siyasî dûr dikeve. Apê Osman Sebrî ev proses di hevokên xwe de rasterast tîne zimên: "Kurd, gava bûne Zerdeştî, bûne xulamê Eceman. Paşê, gava hatine bûne Musulman, bûne xulamê Ereban." Ev mînak nîşanî me dide ku her car nasnameyeke nû ya derve hatiye qebûlkirin, nasname ya takekesane ya kurdî hatiye windakirin.
Dahûrîn
Înkar wekî
Mekanîzmaya Berevaniyê
Înkar (denial) yek ji mekanîzmayên bingehîn ên parastina eziyê (ego defense mechanisms) ye (Freud, 1894/1962). Mirov rûyê rastiyeke êşdar red dike da ku xwebûn û eziya xwe biparêze. Di nivîsarên Apê Osman Sebrî de, înkar di du astên hevdem de xuya dibe.
Asta yekem: Kurd pirê caran pirsgirêkên xwe bi hêmanên derve (dijmin, dewlet, xelk) rave dikirin û berpirsyariya xwe ya navxweyîn nas nedikirin. Apê Osman Sebrî vê yekê bi awayekî rasterast dişikîne: "Na, gava em dibêm ew ji nezaniya me hatiye, em hinekî qedra xwe digrin. Bi Xwedê, ji pîsiya me tê." Ev hevok nîşanî me dide ku Apê Osman Sebrî hesabdanê (accountability) ji civakê dixwaze û ji înkarê vediqetîne.
Asta duyem: Înkara nasnameyê. Apê Osman Sebrî dinivîsîne: "El-hemdûlilah em Musulman in, em ne Kurd in." Ev hevok beşeke balkêş a xebatê ye, ji ber ku ew nîşanî me dide ku hin kurd nasnameya etnîk ya xwe bi tevahî red dikin û bi nasnameyeke dinî ya gerdûnî (universal religious identity) vediguhezin. Li gorî bîrdoziya Fanon (1961/2004), ev celebek kolonyalîzma navxweyî (internalized colonialism) ye: mirov nasnameya bindest red dike û nasnameyeke ku dewleta serdest qîmet dide qebûl dike.
Rengvedan û
Têkçûna Rêberiyê
Rengvedan (projection) wê demê çêdibe ku mirov hestên navxweyîn ên nedesirnajî derdixe derve û li kesên din disixîne (Klein, 1946). Apê Osman Sebrî di gelek cihên nivîsarê de rengvedanê di rêberan de hildide: rêber û mezinên kurdan pirê caran sûc davêjin dijmin an rewşan û berpirsyariya têkçûnan li yên-din datînin. Apê Osman Sebrî vê yekê bi awayekî tund rexne dike û dibêje: "BEXTREŞIYA MEZIN EW E KU MEZINÊN WELATÊ TE DIJMINÊN TE BIN."
Apê Osman Sebrî di heman demê de mekanîzmaya berevaniya narsîssîstî (narcissistic defense) jî hildide ber çavan: rêber û axeyên kurd pergala serdest ji xwe re bikar tînin û li ser miletan siwar dibin. Ev ne tenê karekî siyasî ye, lê di çarçoveya derûnkolîneriyê de, celebek xwewekdîtina bi êrişkar (identification with the aggressor) re ye (A. Freud, 1936/1966): mirov bi kesê ku ew dikolonîze dike re nas dike ku xwe ji têkçûna eziyê biparêze.
Şikestina Eziyê
û Tunebûna Yekîtiyê
Di bîrdoziya pêwendiyên heyberê (object relations) de (Winnicott, 1965), bingeha nasnameyê li ser têkiliyên destpêkê yên bawer û aramdar tê avakirin. Ger ev erd tunebin, xwebûn û ezî perçe dibe û kes nikare hesteke yekgirtî ya xwebûna xwe pêş bixe. Apê Osman Sebrî vê diyardeyê di asta civakî de rave dike: Kurd nikarin bi hev re tevbigerin, ji ber ku her kes li ser hesabê xelkekî din xebat dike. Ew dinivîse: "Em nikarin li hev hez bikin çima em li ser hesabê xelkê ne. Ez li ser hesabê yekî me, tu jî li ser hesabê yekî din î." Ev hevok bi awayekî zelal nîşanî me dide ka çawa xwebûn û eziya hevpar (collective ego) perçekirî ye.
Vê perçekirinê Apê Osman Sebrî wekî bela û lanetekê dinirxîne: "EM HER TIŞT IN û EM NE TIŞT IN. Em her tişt in ku me bi gî girtiye û em ne tiştek in ku em bi yekê de ne çûne." Di têgînên derûnkolînerî de, ev diyardeya sperçekirinê ye (Kernberg, 1975): mirov di heman demê de xwe hem yekem û hem tune dibîne, bê ku bikare van her duyan bihevretir bike.
Ziman wekî
Neynika Nasnameyê û Windabûna Ezî û Xwebûna Xwe
Apê Osman Sebrî bal dikêşe ser rastiyeke girîng a psîkolojîk: Kurd zimanê xwe yê xwemalî dernaxe, lê bi salan zimanên biyanî dixwînin. Ev ne tenê pirsgirêkeke zimannasiyê ye; di çarçoveya bîrdoziya ziman û nasnameya Lacan (1977) de, ziman bixwe mîna sembola rêzkirinê karê nasname û eziyê dike. Gava ziman tê windakirin yan tê înkarkirin, nasname jî perçe dibe. Apê Osman Sebrî ev yeke bi xemgîniyeke kûr tîne ziman: "Derin zimanekî biyanî dixwînin bi salan û ê xwe nikarin bixwînin."
Encam
Nivîsarên Osman Sebrî, gava bi nêrîna derûnkolînerî têne xwendin, wêneyekî tevlihev û kûr a nexweşiya civakî ya hevpar pêşkêş dikin. Apê Osman Sebrî, herçiqas bîrdozgerekî derûnkolînerî nebe jî diyardeyên ku ew rave dike — înkar, rengvedan, biyanîbûna xwebûnî, xwewekdîna bi êrîşkarê xwe re û perçekirina xwebûn û eziyê — bi awayekî analîtîk gelekî nêzî têgînên Freud, Fanon û Fromm in.
Encama sereke ya vê xebatê ev e: têkçûna azadiya kurdan a sedsala bîstî, li gorî nivîsarên Apê Osman Sebrî, ne tenê ji hêmanên siyasî û leşkerî tê; di kûrahiyê de, ji avahiyeke derûnî ya hevpar a nexweş tê ku di nava wê de xwe nasnekirin û înkara xwebûnî, bêbaweriya bi xwebûna xwe û girêdana bi serdestê xwe, xwedan rola bingehîn in. Apê Osman Sebrî ji xwe re ev tespît kiribû û ew ji xelkê re bang dikin ku xwe ji vê neynikê re bibînin.
Çavkanî
Alûcî, B. (2023, Nîsan). Welatparêzê hêja: Apo Osman Sebrî. https://brahimaluci.blogspot.com/2023/04/welatpareze-heja-apo-osman-sebri.html
Fanon, F. (2004). The wretched of the earth (R. Philcox, Trans.). Grove Press.
Freud, S. (1961). The ego and the id. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 19, pp. 3-66). Hogarth Press.
Fromm, E. (1941). Escape from freedom. Farrar & Rinehart.
Kernberg, O. F. (1975). Borderline conditions and pathological narcissism. Jason Aronson.
Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. International Journal of Psychoanalysis, 27, 99-110.
Lacan, J. (1977). Ecrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). Norton.
Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment: Studies in the theory of emotional development. International Universities Press.
Comments
Post a Comment