REWŞA KURDÎ Û KURDISTANÊ DI NÊRÎNA DERÛNKOLÎNERIYÊ DE

Trawma, Nasname, Derhişî û Azadiya Derûnî

Destpêk

Kurdên ku di nav çar dewletên dagirker de belav bûne di derdora çel milyon in, di nav miletên bê dewlet ên cîhanê yên herî mezin de cih digirin. Ev rewş — ku ji bo kurdan weke bêwelatîtî (statelessness) tê zanîn — ne tenê pirsgirêkeke siyasî û dîrokî ye, bi sere xwe Birîn û rûdaneke trawmatîk (traumatic) a kûr e ku tesîra wê li ser avabûna nasnameyê (identity), hişmendiyê (consciousness) û tenduristiya derûnî ango saxlemiya zihnê (mental health) gelê kurd tê dîtin. Derûnkolînerî (psychoanalysis) ku ji hêla Sigmund Freud ve di destpêka sedsala bîstan de hate geşedan û piştre ji hêla teorîsyenên weke Jacques Lacan, Melanie Klein, Donald Winnicott û Heinz Kohut ve hate geşkirin, amûreke teorîk a kûr e ji bo têgihiştina van şîkar û dînamîkan.

Di vê nivîsê de ez ê hewl bidim ku bi rêya têgehên derûnkolînerî yên mîna trawma (trauma), derhişiya hevpar (collective unconscious), berevaniya eziyê (ego defense), veguhêzî (transference) û geşedana nasnameyê (identity development) rewşa giştî û taybetî ya kurd û Kurdistanê rave bikim.

TRAWMA, DERHİŞÎ Û KURDISTANA PARÇEKIRÎ

Trawmaya Hevpar û Navnifşî

Freud di karên xwe yên destpêkê de nîşanî me da ku trawma ne tenê rûdaneke demkî ya geşedana eziyê (ego) ye, belê dikare di nava hişmendiyê de wek zexmekê bimîne û bi rêya tepisandinê (repression) ve were veşartin. Ev lêkolîn piştre bi trawmaya hevpar (collective trauma) û trawmaya navnifşî (transgeneration trauma) hate berfireh kirin (Volkan, 2001). Lêkolerên derûnkolînerî ên weke Vamik Volkan destnîşan kirin ku civakên ku di dîrokê de rastî komkujiyê, bindestiyê û desthilatdestiyê (authoritarianism) bûne, trawmaya bijartî (selected trauma) hildiberînin — rûdanên dîrokî yên jar û perişan ku bi awayekî sembolîk ji nifşekî bo nifşekî din derbas dibin.

Di warê kurd û Kurdistanê de, çend rûdanên dîrokî yên girîng hene ku di vê çarçoveyê de têne nirxandin: Qirkirin û êrîşên li Halabceyê (1988), operasyona Enfal a li Başurê Kurdistanê, kuştarên girseyî li Dêrsimê (1937-38) û çewisandina berdewam li çar perçeyên Kurdistanê. Ji bo Kurdistanê, ev rûdan ne tenê trawmaya yekemane ne, belê bi rêya veguhastina çandî û bîra çandî (cultural memory) ji nifşekî bo yê-din derbas dibin û weke trawmaya duyemane û trawmaya navnifşî xwe nîşanî me didin.

Di nêrîna Lacanian de, ev kes û civak di bin bandora ya ku wî weke Rast (Real) bi nav dikir de dijîn: tiştê ku nikare were sembolkirin, nikare bi ziman were şirove kirin û weke birîneke dev-vekirtî di nava pergala sembolîk ya civakê de dimîne (Lacan, 1977). Kurdistana parçekirî û berdewam a bindestiyê, ji bo gelê kurd, Rastiyek e ku hem derdikeve holê û hem jî tê înkarkirin.

Mekanîzmayên Berevaniyê

Anna Freud, di lêkolîna xwe ya li ser mekanîzmayên berevaniya eziyê (ego defense mechanisms) de, nîşanî me da ku ger civak an jî takekes bi rewşên zêde dijwar re rû bi rû bibin, dibe ku tepisandin (repression), înkarkirin (denial), cihguhêzî (displacement) an jî cihêbûn (dissociation) weke mekanîzmayên jiyînê xwe nîşanî me bidin. Di civaka kurd de, gelek lêkoler û çavdêr destnîşan dikin ku rewşên mîna biyanîbûna civakî (social alienation), bêhêvîtiya derûnî (psychological hopelessness) û pêşdaraziyên nijadî (racial prejudices) li dijî hebûn û xwebûna xwe jî dikarin ji van mekanîzmayan bibin.

Di vê çarçoveyê de, jiyinên civaka kurd ên weke muzîk, folklor, stranên şînê û rûdanên civakî dikarin weke formên katarsîsê (catharsis) bêne şirove kirin — ango awayên derkirin û birêkûpêkkirina hestên tepisandî (repressed emotions). Şîna hevpar a girseyî li dû rûdanên trawmatîk, di nêrîna Freudian de pêvajoya şînê (mourning process) ye ku di encamê de dikare bibe pêngava berbi nûşiyan û başbûnçûnê (prognosis)

NASNAME, BIYANÎBÛN Û KRÎZA NASNAMEYÊ

Geşedana Nasname di bin Zext û Bindestiyê de

Erik Erikson, di bîrdoziya xwe ya geşedana derûncivakî (psychosocial development) de, destnîşan kir ku geşedana nasnameyê (identity development) di qonaxa nûciwaniyê de xebateke bingehîn e. Lê ger civak an xane di rewşên nakokiyê (contradiction), tengasiyê û zorê de bijî, prosesa geşedana nasnameyê dikare bi giranî were şikandin û krîza nasnameyê (identity crisis) çêbibe. Ev dikare bibe meyla sereke li nava gelek nifşên ciwan ên kurd ku di navbera nasname – aloziya nasnameyê (identity – role confusion) de bimînin.

Li Tirkiyeyê, Îranê û gelek deveran, xwendina bi kurdî dehsalan hat qedexekirin. Zimankujî (linguicide) û çewisandina çandî (cultural oppression) di nêrîna derûnkolînerî de êrîşa li ser nasnameya bingehîn e. Ziman ne tenê amûreke ragihandinê ye, belê di derûnkolîneriyê de pergala sembolîk a nasnameyê û binyada bîrê (memory structure) ye. Çewisandina zimanê kurdî bi vî awayî dibe sedemê bêpergaliya nasnameyê (identity disorder) û biyanîbûna hundirîn (inner estrangement).

Di nêrîna bîrdoziya têkiliyên heyberê (object relations theory) ya Melanie Klein de, dayîkê weke yekem heyber e ku zarok pê re têkildariyekê ava dike. Di rêzika sembolîk, bo civaka kurd a parçekirî, Kurdistan û malbata mezin weke heybera yekemane (primary object) têne hesibandin. Windabûna van heyberên derûnî — bi koçberî, şer an jî tepeserî — dibe sedemek kûr ji bo birîndarbûna derûnî (psychological injury).

Ser-Nasname û Bin-nasname: Pirn-asnameyîtî

Gelek kurd, ji ber rewşa siyasî ya perçekiriyê, pir-nasnameyîtî (multi-identity) geşkirine: kurdekî li Tirkiyeyê dibe ku hem nasnameyeke Tirk, hem a kurdî û hem jî neteweyî vebigire. Ev ser-nasname (supra-identity) û bin-nasname (sub-identity) gelek caran nayêne îfadekirin, carinan dibin çavkaniya dubendiya hestî (affective ambivalence). Di nêrîna derûnkolînerî de, ev rewş dikare berbi perçebûna xwebûnê (fragmented self) ve here û rûdanên weke xwebûna sexte (false self) yên ku Winnicott bi wan re mijûl bûye, biafirîne. Kurd ku di nava sîstemên ziman û çandê yên dijber de dirûnên xwe ava dikin, carinan ji xweseriyê dûr dikevin û nakokiya navxweyî (inner conflict) zêde dibe.

DERHIŞIYA HEVPAR, ŞIDET Û JIYANA DERÛNÎ

Şidet

Di lêkolînên der barê nexweşiya stresê ya piştî trawmayê – NSPT (post traumatic stress disorder — PTSD) de, mişextên şer, birîndar û mirovên ku şahidî komkujiyê bûne, hişyarîbûna zêde (hypervigilance), lêvegerîna trawmatîk (flashback), kêmbûna hestiyariyê (emotional numbness) û xewnên trawmatîk (traumatic nightmares) dîtine. Gelek lêkoler diyar kirine ku li welatên şer ên mîna erdnîgariya kurdan, kurd ji van nîşanan zêde dikişîne (Kira et al., 2014). Rewşên weke koçberiya bi darê zorê (forced migration), ji malê û axê dûrketin, winda kirina civata xwe û girêdana trawmatîk (traumatic bonding) bi ser wan tên.

Di çarçoveya derûnkolînerî de, şidetên li ser bedenê (physical violence) û îstîsmara zayendî (sexual abuse) yên ku di rewşên şer de zêde dibin, ne tenê birînên laşî ne. Ew di heman demê de binyada xwebûnê (self-structure) têk dibin û birîndarbûna exlaqî (moral injury), ango windakirina baweriya bi exlaq û hiqûqê, bi xwe re tîne. Bi taybetî jî di cewherê îstîsmara zayendî ya di rewşên şer de (sexual abuse in conflict zones), trawmayeke taybetî û kûr tê çêkirin ku bi demê re ger neyê derman kirin dikare berbi nexweşiyên kesayetiyê (personality disorders) ve herin.

Derhişiya Hevpar û Sembola Kurdistanê

Carl Gustav Jung, di bîrdoziya derhişiya hevpar (collective unconscious) de, destnîşan kir ku civakên mirovî, çandên cihê, dîmenas û sembolan parve dikin ku ji serpêhatiyên hevpar ên mirovahiyê xwe vedidin. Di warê kurdan de, sembolan weke Newroz, agir, çiyayên Zagros û Kurmanc û pelê çinarê weke arketîpên (archetypes) sembolîk di nava derhişiya hevpar de cih digirin. Newroz bi taybetî, ji nêrîna derûnkolînerî, weke ritûeleke vejîneriya (revivalism) tê dîtin: Şewata ku Kawa Hesinkar bêrîka Dehaqê şikand, nîşanê serkeftinê li ser serdestiya derew û zorê (authoritarian dominance) ye. Her sal ev sembol dûbare û pêkanîna wî di gel de birîndarbûna hevpar (collective wound) nermtir dike û yekîtiya civakî (social unity) xurttir dike.

Di heman demê de, li gorî bîrdoziya girêdanê (attachment theory) ya John Bowlby, Kurdistan weke heybera girêdanê (attachment object) tê fêmkirin. Dema ku meriv ji welatê xwe tê veqetandin — bi koçberiyê, dewletekê an jî ji ber çewisandinê — bêpariya ji girêdanê (separation-individuation) rewşeke trawmatîk çêdibe. Ev windabûna heyberê (object loss) di derûnkolîneriyê de sedemeke bingehîn e ji bo depresyonê û şînê ye.

BEREVANIYA EXLAQÎ, HELWEST Û TEVGERA CIVAKÎ

Derûnkolînerî û derûnnasiya civakî (social psychology) bi hev re nîşanî me didin ku civakên ku di bin darê zorê de ne, bi awayê xwe yê taybetî helwest û reftarên berevanî (defensive attitudes and behaviors) pêşdixin. Di warê kurdan de, gelek şêweyên bergiriyê û têkoşînê dikarin weke berzkirina nestan (sublimation of instincts) ango veguherandina enerjiya êşê û hêrsê berbi çalakiyên civakî (social activities) ve werin şirove kirin. Tevgera mafên mirovan, xebatên maf û azadiyê, lêgerîna edaleta civakî (social justice) û jîndarkirina çand û zimanê kurdî jî di vê çarçoveyê de cih digirin.

Di bîrdoziya derûnşîkarî (psychodynamic theory) de, mirovên ku birîndarbûna exlaqî (moral injury) û bêedaletiyê dijîn, dikarin bêjin ku enerjiya wan ya birînê weke hêzeke nûşiyaniyê (resilience) derê xwe dibîne. Ji ber vê yekê, di lêkolînên derûncivakiyê de, nûşiyana hestî (emotional resilience) weke taybetmendiyeke girîng a civaka kurd tê dîtin (Kirmanj, 2010). Ev ne tê wê wateyê ku êş tune ye; berevajî, tê wê wateyê ku şîkar û dînamîzma derûnî ya civakê hêza kemilîna piştî trawmayê (post-traumatic growth) geşkiriye.

Ji hêla bîrdoziya rola civakî (social role theory) û bîrdoziya nasnameya civakî (social identity theory) yên Tajfel û Turner ve, dema ku komeke cudakeriya nijadî (racial discrimination) û deqkirina civakî (social stigma) dibîne, du rêyên sereke pêşkêş dike: an xwewekdîtinekê (identîfîkasyon) bi serdest re (ku dibe xwebûna sexte — false self) an jî hevgirtina bi nasnameyeke hevpar a xurt re ku bibe çavkaniya xwe-baweriyê (self-confidence) û bergiriyê (resistance).

DERSÊN DERÛNKOLÎNERÎ Û PÊŞNIYARÊN DERÛNNASIYÊ

Pêdiviya Derûnterapiyê û Piştgiriya Derûnî

Ji perspektîfa derûnkolîneriyê, civaka kurd bi giştî û bi taybetî yên ku şer, koçberî û îstîsmar dîtinin an bûbûn şahid, pêdiviya wan bi derûnterapiya civakî (social psychotherapy) û derûnterapiya komê (group therapy) zêde ye. Modela derûnterapiya şahid (witness psychotherapy) ku felsefeyeke wê heye ku bêje 'şahidiya êşa dinê tiştekî qîmetdar e', di vê çarçoveyê de bi taybetî kêrhatî ye. Di heman demê de, terapiya malbatê (family therapy) û derûnterapiya navnifşî (intergenerational psychotherapy) pêwist in da ku trawmaya navnifşî (transgeneration trauma) birîn û nifşên nû di nav hewaya tendirustiya derûnî de were dîtin û mezin bibin.

Li gorî modela edaleta başker (restorative justice) û têgehên mîna bexşandinê (forgiveness), lihevkirina civakî (social reconciliation) û diyaloga eşkere, hêviya rizgariya civakê ji rewşa trawmatîk girêdayî geşkirina mekanîzmayên pêvajoya şînê (mourning process) û şêwirmendiya civakî (social counselling) ye. Ji ber ku trawmaya hevpar (collective trauma) êrîşî bîra çandî (cultural memory) û nasnameya civakî (social identity) dike, hewldanên tedawiya derûnî jî divê di asteke civakî de bêne plankirin.

Tendirustiya Derûnî û Hiqûqa Mirovî

Di nêrîna derûnkolînerî de, saxlemiya zihn û tendirustiya derûnî (mental health) ne tenê pirsgirêkeke takekesî ye — ew pêwistiyeke civakî û mafeke mirovî (human right) ye. Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê (WHO) destnîşan kiriye ku şerên çekdarî û koçberiya bi darê zorê (forced migration) sedemên bingehîn in ji bo nexweşiyên zihnî û derûnî (mental illnesses) û nexweşiyên stresê (stress disorders). Ji bo civaka kurd, ev yek bi geşedana navenda tendirustiya derûnî ya civakê, xebitandina derûnnasên klînîkî (clinical psychologists) û xebatkarên civakî (social workers) re ku bi zimanê kurdî û di çarçoveya çanda kurdî de xizmetê bikin ve girêdayî ye.

Ji perspektîfa edaleta civakî (social justice), mafê bijartinê jî heye: edaleta perwerdehiyê (educational justice), edaleta zimanî û edaleta çandî divê weke bingehên tendirustiya derûnî ya civakî bêne dîtin. Bindestiya dîrokî û berdewam a zimanê kurdî û çanda kurdî di nêrîna derûnkolînerî de ne tenê birîna siyasî ye; ew birîneke kûr ya xwebûna hevpar (collective self) û binyada zihnî (mental structure) ya civakê ye.

ENCAM

Ji têgehên trawmaya navnifşî, berevaniya eziyê û derhişiya hevpar bigire heya têgehên krîza nasnameyê, birîndarbûna exlaqî û nûşiyana hestî, diyar bû ku derûnkolînerî ji bo têgihiştina şîkar û dînamîkên derûnî yên civaka kurd amûreke zanistî ya kûr e.

Rewşa bindestî û parçebûna dîrokî ya Kurdistanê ne tenê pirsgirêkeke siyasî ye, belê birîna kûr ya derûnî ya hevpar e ku bi rêya trawmaya bijartî, windabûna bîra çandî û bêpergaliya nasnameyê xwe nîşanî me dide. Lê di heman demê de, dîroka bergiriyê û jiyîna çandê nîşanî me dide ku civaka kurd nûşiyaniyeke hevpar (collective resilience) geşkiriye ku dibe bingehek ji bo kemilîna piştî trawmayê.

Di encamê de, pêwistî bi geşkirina derûnterapiyê, şêwirmendiya civakî û perwerdehiya derûnnasiyê di nav çanda kurdî de heye. Mafê tendirustiya derûnî ya civakî ne ji yên-din cihê ye — ew yek ji bingehên edaleta civakî û rêzdariya mafên mirovî ye.

ÇAVKANÎ

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.

Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.

Freud, A. (1937). The ego and the mechanisms of defence. Hogarth Press.

Freud, S. (1920). Beyond the pleasure principle. Standard Edition, 18, 7–64. Hogarth Press.

Freud, S. (1923). The ego and the id. Standard Edition, 19, 12–66. Hogarth Press.

Jung, C. G. (1959). The archetypes and the collective unconscious. Princeton University Press.

Kira, I. A., Templin, T., Lewandowski, L., Ramaswamy, V., & Bulent, O. (2014). Cumulative trauma disorders: The case of Iraqi refugees. Journal of Loss and Trauma, 19(1), 1–22. https://doi.org/10.1080/15325024.2012.735093

Kirmanj, S. (2010). Identity and nation in Iraq. Lynne Rienner Publishers.

Klein, M. (1975). Love, guilt and reparation and other works 1921–1945. Free Press.

Kohut, H. (1971). The analysis of the self: A systematic approach to the psychoanalytic treatment of narcissistic personality disorders. International Universities Press.

Lacan, J. (1977). Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). W. W. Norton & Company.

Tajfel, H., & Turner, J. C. (1986). The social identity theory of intergroup behavior. In S. Worchel & W. G. Austin (Eds.), Psychology of intergroup relations (2nd ed., pp. 7–24). Nelson-Hall.

Volkan, V. D. (2001). Transgenerational transmissions and chosen traumas: An aspect of large-group identity. Group Analysis, 34(1), 79–97. https://doi.org/10.1177/05333160122077730

Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment. International Universities Press.

World Health Organization. (2022). World mental health report: Transforming mental health for all. WHO. https://www.who.int/publications/i/item/9789240049338

 

TERMÊN SEREKE Û RAVEYÊN WAN

 

#	Kurdî	Îngilîzî (English)	Rave û Pêwendiya bi Nivîsê re
1	Derûnkolînerî	Psychoanalysis	Rêbaza lêkolîn û dermankirinê ya Freud ku dibêje rewşên derûnî ji sêwirên binhişî dertên. Ev çarçove di nivîsê de weke amûra sereke ya şiroveyê tê bikaranîn.
2	Derhişî	Unconscious	Beşa hiş ku em agahî ji wê tunin. Derhişiya hevpar (Jung) beşa hevpar a hemû mirovahiyê ye ku arketîp û sembolan dihewîne.
3	Ezî (Ego)	Ego	Beşa navendî ya kesayetiyê ku di navbera hewes (id), exlaq (superego) û rastiyê de hevsengiyê diparêze.
4	Berevaniya Eziyê	Ego Defense Mechanisms	Rêbazên xweparastinê yên derhişî: tepisandin, înkarkirin, cihguhêzî... ku yê/a takekesî an civakê ji êşê diparêzin.
5	Tepisandin	Repression	Veguhastina bîranîn û hestan ên jar ên derûnê berbi binhişiyê. Di nivîsê de sedema berdewamiya birîna dîrokî ya kurdan tê xuyakirin.
6	Înkarkirin	Denial	Neqebûlkirina rasteqîniyekê ya jar. Di civaka kurd de hin caran ji ber zexta zordar xwe nîşanî dide.
7	Trawma	Trauma	Birîna derûnî ya ku ji bûyereke an rewşeke jar dertê. Di nivîsê de hem di asteke takekesî û hem jî civakî de tê bikaranîn.
8	Trawmaya Hevpar	Collective Trauma	Trawmayeke civakî ya ku tevahiya komekê bandor dike. Mînak: komkujiya Halabceyê û operasyona Enfalê.
9	Trawmaya Navnifşî	Transgeneration Trauma	Veguhastina birîna derûnî ji nifşekî bo yê-din bêyî ku were gotin. Trawmaya dîrokî ya kurdan bi vî rengî gelek nifşan bandor kiriye.
10	Trawmaya Bijartî	Selected Trauma	Têgeha Vamik Volkan: Bûyerên trawmatîk ên dîrokî ku civak wan weke sembola jar a hevpar hildigirin.
11	Trawmaya Duyemane	Secondary Trauma	Trawmaya ku ji şahidiya êşa dinê an ji bîranîna kolektîf çêdibe.
12	NSPT (PTSD)	Post Traumatic Stress Disorder	Nexweşiya stresê ya piştî trawmayê: lêvegerîn, hişyarîbûna zêde, xewnên jar, kêmbûna hestiyariyê. Di nava kurd ên şer û koçberiyê de zêde tê dîtin.
13	Lêvegerîn	Flashback	Dîmenên trawmatîk ên ku ji nişkê ve di hiş de dertên û mirov weke ku dîsa di wê bûyerê de ye hîs dike.
14	Hişyarîbûna Zêde	Hypervigilance	Rewşa amadekariya domdar ji bo xetereyê. Encamek gelemperî ya NSPT/PTSD e.
15	Girêdana Trawmatîk	Traumatic Bonding	Girêdana derûnî ya ku di rewşên şideta domdar de çêdibe di navbera mexdûr û yê/a zordar de.
16	Birîndarbûna Exlaqî	Moral Injury	Windakirina baweriya meriv bi exlaq û dadweriyê piştî bûyerên zulm û bêedaletiyê.
17	Kemilîna Piştî Trawmayê	Post-Traumatic Growth	Geşedana erênî ya ku piştî serpêhatiyên trawmatîk dikare çêbibe: hêztirî, têkiliyên kûrtir, nêrîna nû ya jiyanê.
18	Nasname	Identity	Hesta takekesî ya 'ez kî me' û ya civakî ya 'em kî ne'. Di nivîsê de nasname weke armanca êrîşa bindestiyê tê nîşandan.
19	Krîza Nasnameyê	Identity Crisis	Têgeha Erikson: Rewşa ne-zelalbûna nasnameya takekesî û civakî. Di nûciwanên kurd de ji ber zext û pêşdaraziyên civakî zêde xuya dibe.
20	Nasname – Aloziya Rolê	Identity – Role Confusion	Qonaxa geşedanê (Erikson) ku di wê de gençê/a ciwan di navbera nasnameya xwe û rolên civakî de şaşîtiyê dijî.
21	Pir-nasnameyîtî	Multi-identity	Hilgirtina gelek nasnameyan di heman demê de. Kurd carinan hem nasnameyeke neteweyî, hem siyasî û hem çandî dibin xwedî.
22	Ser-Nasname	Supra-identity	Nasnameya li jor nasnameya takekesî: nasnameyeke mezin a kolektîf.
23	Bin-Nasname	Sub-identity	Nasnameya jêrî: beşên piçûk ên nasnameya gişt.
24	Xwebûna Sexte	False Self	Têgeha Winnicott: Danasîna derewîn a xwebûnê ji ber zexta civakî. Kurd ên di nava sîstemên dijber de carinan ev xwebûnê pêşdixin.
25	Perçebûna Xwebûnê	Fragmented Self	Nesaziya yekparebûna nasnameya takekesî. Encamek gengaz a jiyana di navbera çand û zimanan ên dijber de.
26	Biyanîbûna Hundirîn	Inner Estrangement	Hesta dûrbûna takekesî ji xwe û nasnameya xwe. Encamek gelemperî ya zimankujî û çewisandina çandî.
27	Zimankujî	Linguicide	Kuştina bi mebest a zimanekî bi qedexe û zextê. Di nivîsê de weke êrîşa li ser nasnameya bingehîn a kurdan tê pênasekirin.
28	Têkiliyên Heyberê	Object Relations Theory	Bîrdoziya Klein: Mirov têkiliyên xwe bi kesên girîng re di nava xwe de temsîl dikin û ev temsîl kesayetiyê şêwedidê.
29	Heybera Yekemane	Primary Object	Kesê/a yekem (bi gelemperî dayîk) ku zarok pê re girêdanê ava dike. Di nivîsê de Kurdistan û malbata mezin weke heybera yekemane tê fêmkirin.
30	Windabûna Heyberê	Object Loss	Windakirina kesê/a girêdanê. Sedemek bingehîn a depresyonê û şînê ye. Koçberî û parçekirina Kurdistanê vê derdikevine holê.
31	Bîrdoziya Girêdanê	Attachment Theory	Bîrdoziya Bowlby: Hewcedariya mirov bi girêdana ewledar bi kesên lênêrîn re. Di nivîsê de Kurdistan weke heybera girêdanê tê nirxandin.
32	Veqetandin-Takekesîbûn	Separation-Individuation	Pêvajoya qetandina zarok ji dayîkê û avakirina xwebûna xwe. Di rewşên koçberiyê û parçekirinê de dikare biçe rewşeke trawmatîk.
33	Derhişiya Hevpar	Collective Unconscious	Têgeha Jung: Beşa derhişî ya ku hemû mirovahiyê hevpar e û arketîpan dihewîne.
34	Arketîp	Archetype	Sembola bingehîn a derhişiya hevpar. Newroz, agir û Kawa Hesinkar di nava civaka kurd de arketîp in.
35	Bîra Çandî	Cultural Memory	Bîranîna hevpar ya civakê ku bi rêya çand, ziman û rîtuelan tê veguhestin. Pêvajoya bingehîn a veguheztina trawmayê ye.
36	Vejînerî	Revivalism	Jîndarkirina dîsa ya çand, nasname û hêzê. Newroz di nivîsê de weke rîtuele vejînerî tê şirove kirin.
37	Trawmaya Bijartî	Selected Trauma	Bûyerên dîrokî yên jar ên ku civak wan diparêze û di rîtuelên civakî de dubaredike da ku nasnameya hevpar xurt bike.
38	Veguhastina Çandî	Cultural Transmission	Veguheztina nirx, bîranîn û şêweyên reftarê ji nifşekî bo yê-din.
39	Biyanîbûna Civakî	Social Alienation	Hesta dûrketina takekesî ji civakê. Di civaka kurd de encamek gelemperî ya bindestiyê û cudakeriyê ye.
40	Deqkirina Civakî	Social Stigma	Nîşandana neyînî ya civakê li ser komekî. Kurdan dîrokî bi vî awayî rastî cudakeriyê hatine.
41	Cudakeriya Nijadî	Racial Discrimination	Muameleya neyînî li ser bingehê nijad û etniyetê.
42	Edaleta Civakî	Social Justice	Belavkirina wekhev a maf, çavkanî û fersendê di civakê de. Armanca tevgerên kurd ên mafên mirovan.
43	Edaleta Başker	Restorative Justice	Modela edaletê ku armanca wê ne cezakirin lê başkirina ziyan û vegerandina ahengê ye.
44	Bexşandin	Forgiveness	Berbestkirina hêrs û tozkirinê li hemberî yê/a ziyan daye. Di pêvajoya saxbûna civakî de roleke girîng dilîze.
45	Lihevkirina Civakî	Social Reconciliation	Pêvajoya vegera têkiliyên erênî piştî pevçûn û şidetê.
46	Nûşiyana Hestî	Emotional Resilience	Kapasîteya vegerandina hevsengiya derûnî piştî rewşên jar. Di civaka kurd de weke taybetmendiyeke dîrokî tê dîtin.
47	Derûnterapiya Şahidiyê	Witness Psychotherapy	Modela tedawiyê ku li ser şahidiya êşa dinê û nas kirina wê disekine. Ji bo trawmaya kolektîf kêrhatî ye.
48	Terapiya Komê	Group Therapy	Tedawiya di nava komekê de ku endamên komê hev piştgirî dikin. Ji bo civakên piştî şer û koçberiyê sûdemend e.
49	Terapiya Malbatê	Family Therapy	Tedawiya ku malbatê weke yekînek digire û têkiliyên nav-malbatê çêtir dike.
50	Derûnterapiya Navnifşî	Intergenerational Psychotherapy	Tedawiya ku mebesta wê birîna trawmaya navnifşî ye û nifşên nû di nava tendirustiyê de mezin bibin.
51	Pêvajoya Şînê	Mourning Process	Pêvajoya zanîn û qebûlkirina windabûnê. Di saxbûna civakî ya piştî trawmayê de pêngaveke bingehîn e.
52	Şêwirmendiya Civakî	Social Counselling	Xizmeteke piştgiriyê ya di asteke civakî de ku bi pirsgirêkên xelkê re bi awayekî komî û çandî re mijûl dibe.
53	Katarsîs	Catharsis	Derkirin û rizgarkirina hestên tepisandî. Muzîk, folklor û rîtuelên civakî ji bo civaka kurd weke formên katarsîsê dixebitin.
54	Veguhêzî	Transference	Veguheztina hest û têkiliyên berê bo kesekê-din di dema tedawiyê de. Di çarçoveya kurd de têkiliya bi Kurdistan û serdestên dîrokî re dikare vê nîşan bide.

 

Not: Edîtor Hişê Çêkirî – HÇ (AI)

Çavkanî / References

Alûcî, B. (2025, Tîrmeh). Ferhenga hişê çêkirî – HÇ (Artificial intelligence dictionary – AI). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view

Alûcî, B. (2025, 15ê Gulane). Hişê çêkirî – HÇ (Artificial intelligence – AI) û hişê giştî yê çêkirî – HGÇ (Artificial general intelligence – AGI). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/1VWtQNQ12awT-3x9g8AVqG-qCcg3O-IQj/view

Alûcî, B. (2025, Gulane). Ferhenga derûnnasiyê (Dictionary of psychology). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view

Alûcî, B. (2025, Gulane). Ferhenga derûnnasiyê (Dictionary of psychology). Mêrdîn. https://online.pubhtml5.com/oawgi/chnn/

Alûcî, B. (2026, Sersal). Ferhengoka derûnnasiyê (Mini-dictionary psychology). Mêrdîn. https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view

American Psychological Association. (2026). APA dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/