ZIMAN Û XWEBÛN

ZIMAN Û XWEBÛN

Derûnkolîneriya Zimanê Kurdî

Freud, Jung, Lacan, Winnicott, Fromm û Hêmanên Din

Not: Ev nivîs 15ê Gulana 2021ê hatibû nivîsîn. 28.03.2026 bi edîtoriya Hişê Çêkirî – HÇ (AI) hatiye sererastkirin. Ez jî bi heman awayî diweşînim.

TERMÊN SEREKE YÊN DERÛNKOLÎNERIYÊ

Berî ku em kevin nava nivîsê, em ê termên zanistî yên ku di vê xebatê de hatine bikaranîn rave bikin. Ev term ji derûnkolîneriya Ewropî û Amerîkî hatine wergerandin û bi Kurdî re hatine lêkirin.

 

Derhişî (Unconscious)

Beşa hişê mirovî ku bi hişmendiyê nayê zanîn — lê li pişt tevgerên me xebat dike. Bi Freud, ev bingeha hemû jiyana derûnî ye.

 

Hişmendî (Consciousness)

Beşa hişê mirovî ku tê zanîn, tê hisîn û tê jiyîn. Rûyê berê yê derûnê ye.

 

Tepisandin (Repression)

Mekanîzmayek berevaniyê ya ku bi riya wê fikrên û hestên nerehet û êşdar ji hişmendiyê dûr tên xistin û di derhişiyê de tên veşartin.

 

Trawma (Trauma)

Serpêhatiyeke giran a derûnî ku hişê mirovî nikariye wê bi temamî bide pêşber. Carinan trawma di laş û bîrê de dimîne û bi awayên cûrbecûr derdikeve.

 

Berzkirin (Sublimation)

Mekanîzmayek berevaniyê ya bilind ku bi riya wê daxwazên xwerû (instincts) bi awayê civakî û afirîner tên veguhêztin — mîna huner, zanist, edebiyat.

 

Xwebûna Rasteqîn / Sexte (True / False Self)

Bîrdoziya Winnicott. Mirov dema hawirdoreka ewle tune be, xwebûneke derewîn ava dike ji bo ku were pejirandin û ji êşê biparêze.

 

Qonaxa Neynikê (Mirror Stage)

Bîrdoziya Lacan. Cara yekem zarok di neynikê de xwe dibîne û nasnameya xeyalî ava dike — bingeha xwebûnê ye.

 

Kolonyalîzma Derûnî (Psychic Colonialism)

Bîrdoziya Fanon. Dagirkerî ne tenê erdan, di heman demê de hişmendiya bindestê jî dagir dike û nasnameya wê diguherîne.

 

Berpirsiyariya Azadiyê (Freedom & Responsibility)

Bîrdoziya Fromm û Sartre. Mirov mehkûmê azad bûnê ye û ev azadî bareke giran ya berpirsiyariyê jî tîne.

 

Derhişiya Hevpar (Collective Unconscious)

Bîrdoziya Jung. Di binê nasnameya takekesane de mîraseke sembolîk a hevpar a mirovahiyê heye — arketîp, sembolan û xewn jê dibin.

 

DESTPÊK

Di kevneşopiya zanyariya Kurdî de, peyvên pêşiyan û gotinên bijêrî tim ji tecrûbe û têgihiştina kûr a jiyanê hatine. Ev nivîs hewl dide ku bi nêrîna derûnkolîneriyê (psychoanalysis) li van peyvan binêre û wan di çarçoveya bîrdoziya derûnî ya nûjen de şîrove bike.

Armanca me ew e ku mîraseke zanyarî ya Kurdî bigihîne zimanê zanistê û nîşan bide ku ev kultura kevnar ji mêj ve di derûna mirovî de têgihiştineke kûr hebûye — berî ku bîrdoziya derûnkolîneriyê di rojavayê de weke zanistek hatiba avakirin.

"Ziman, şûrê herî tûj e."

Ev gotina Kurdî tenê biwêj nîne — ew beyaneke bîrdoziya semiyotîkê (semiotic theory) ye ku dibêje: ziman ne amrazek e, xweza û bingeha hebûna mirovan e. Ev têgihiştin bi riya bîrdoziya Lacan, Freud, Winnicott û Fromm dikare were kûrkirin û zanistî kirin.

Di vê nivîsê de em ê li ser çar milên sereke rawestin:

1.    Derhişî û Hişmendî (Unconscious and Consciousness)

2.    Xwebûn û Nasnameya Mirovî (Identity and Selfhood)

3.    Ziman û Derûn (Language and Psyche)

4.    Azadî, Bindestî û Rûmet (Freedom, Subjugation, and Dignity)

 

 

I. DERHIŞÎ, HIŞMENDÎ Û TRAWMA

Derhişî Weke Bingeha Hebûnê

Yek ji xalên ku di vê berhevokê de herî zêde hatiye dûbarekirin têkiliya derhişî (unconscious) û hişmendiyê (consciousness) ye. Freud (1915/1957) di modela sêgoşeyê (tripartite model) de vedibêje ku ez (id), ezî (ego) û ezîya bilind (superego) di navbera xwe de di têkoşînekê de ne.

"Heta ku hûn derhişiya xwe hişyar hişmend nekin, ew ê jiyana we birêve bibe, û hûn ê her bêjin: 'şens û qeder.'"

Ev têgihiştina kûr bi bîrdoziya Freud ya tepisandinê (repression) re tevhev dibe. Tepisandin mekanîzmayek e ku bi riya wê fikrên û hestên nerehet ji hişmendiyê dûr tên xistin. Lê tiştê ku tê tepisandin wenda nabe — ew di nava derhişiyê de dimîne û weke nîşan, xewn û tevgerên nepên vedigere (Freud, 1915/1957).

"Tiştê ku der nabe, dibe derd."

Ev gotina Kurdî bi awayekî şairî heman rastiyek vedibêje: tiştê ku nayê gotin û ji hişmendiyê derdikeve, di laş û derûnê de weke êş û azab vedigere. Di bîrdoziya derûnterapiyê de ev weke 'semptomê vegerê tepisandî' (return of the repressed) tê zanîn (Freud, 1914/1958).

Trawma Weke Windabûna Ziman

Trawma di vê berhevokê de bi awayên cihêreng tê pênasekirin. Ev pênasekirin bi bîrdoziya trawmaya zimanî (linguistic theory of trauma) ya Cathy Caruth (1996) û Bessel van der Kolk (2014) re li hev tê.

"Trawma, rastiya ku nayê gotin e. Trawma, ne bîr (memory) e, lê windabûna bîrê ye."

Van der Kolk (2014) di xebata xwe ya navdar The Body Keeps the Score de vedibêje ku laş bîra trawmayê hildigire. Ev têgihiştin bi tamami li gorî gotina Kurdî ye ku dibêje: 'Laşê me, çîrokên me jî tomar dike.' Trawma ne tenê di hişê mirov de nemaye — ew di masûlkeyên laş, di nefesê, di tevgera laşî de dimîne.

"Trawma, ne hebûna rûdanê ye, lê tenêbûna mirov di wê rûdanê de ye."

Ev têgihiştina kûr bi nêrîna têkiliya trawmatîk (relational trauma) ya Judith Herman (1992) re li hev tê: ne tenê rûdan bi xwe mirov trawmatîze dike, lê nebûna piştgiriyek û hevalbendiyeke têkûz a piştî rûdanê trawmayê kûr dike.

Mekanîzmayên Berevaniyê û Berzkirin

Di vê berhevokê de mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) weke amûrên parastina ezî (ego) tên pênasekirin. Bîrdoziya mekanîzmayên berevaniyê ji aliyê Anna Freud (1936/1966) ve hatiye pêşxistin.

"Di binê her berzkirinê (sublimation) de, qirêjî heye. Radeya berzkirinê çiqasî bilind be, ewqasî jî loda qirêjiyê jî bilind e."

Ev gotina kûr digihîje tiştekî ku Freud bi xwe di Civilization and Its Discontents (1930/1961) de gotiye: şaristanî bi berzkirina daxwazên xwerû (instinctual drives) hatiye avakirin. Ji bilî berzkirinê, di vê berhevokê de xwebûna rasteqîn û xwebûna sexte (true self / false self) ya D.W. Winnicott (1960) jî tê destnîşankirin: mirov dema hawirdoreka ewle nîne, xwebûneke derewîn ava dike.

 

II. ZIMAN, DERÛN Û NASNAMEYA MIROVÎ

Ziman Weke Cihê Hebûnê

Di vê nivîsê de, ziman ne tenê amrazek e — ew cihê hebûnê (site of being) ye. Lacan (1977) dibêje ku mirov di ziman de tê avakirin — pêş ji zimanî, mirov heye, lê ew ê 'xwe' tenê di ziman de derkeve.

"Kirde (subject) di zimên de ava dibe. Em di ziman de dijîn."

'Ezî (ego) bi ziman xwe ava dike — xwebûna xwe di gotinê de, di peyvê de çê dike.' Ev beyan bi temamî Lacanian e. Wekî din tê gotin: 'Mirov di nava zimanê xwe de, hebûn û xwebûna xwe diafirîne' û 'Mirov bi zimanê xwe tê pênasekirin.' Ev xalên etnolingwîstîkê ne ku nîşan dide zimanê dayikê bingeha nasnameya etno-kulturî (ethnocultural identity) ye.

Zimanê Dayikê û Bingeha Derûnî

Vygotsky (1978) di bîrdoziya xwe ya geşedana civakî-kulturî (sociocultural development) de vedibêje ku ziman û fikir di hev re têne avakirin. Zimanê dayikê bingeha hişmendiya civakî ye.

"Bila ez qijika zimanê diya xwe bim, ne bilbilê zimanê xelkê be."

'Ziman xera bibe, raman jî xera dibe' — ev têgihiştine bîrdoziya Sapir-Whorf (Whorf, 1956) bi bîr tîne ku tê gotin zimanê mirov şêwaza ramana wî diyar dike.

"Miletê bê zar û ziman, ne ti milet e."

Ev gotin ne tenê siyasî ye — ji nêrîna derûnkolîneriyê jî wateyeke kûr hildigire. Windabûna zimanê dayikê windabûna bingehê nasnameya derûnî-civakî (psychosocial identity) ye. Winnicott (1953) nîşan dide ku ziman yek ji wan heyberên veguhêzî (transitional objects) yên yekem in ku zarok têkiliya xwe ya bi dêûbavan re bi wan ava dike.

Ziman û Hêz

Foucault (1972) vedibêje ku ziman, hêz û zanîn bi hev re têne avakirin. Kî zimanê desthilatdar bikar tîne, ew desthilatdar e. Ji ber vê yekê, parastina zimanê dayikê ne tenê mijareke kulturî ye.

"Kolonyalîzm ne tenê erdên mirov dagir dike — derûn û giyana mirov jî dagir dike."

Bîrdoziya Austin (1962) ya aktên xitabê (speech act theory) jî ev rastî radigihîne: gotinên me ne tenê agahdar dikin — ew tevdigerin, ew ava dikin, ew hildiweşînin. Bêguman, bîrdoziya Foucault vedibêje ku hewldana dagirkirina zimanê kurdî bi mebesta kolonîzasyona hişmendiyê hatiye.

 

III. XWEBÛN, NASNAME Û PÊVAJOYA GEŞEDANÊ

Qeyrana Nasnameyê

Erikson (1968) di bîrdoziya xwe de vedibêje ku di her qonaxekê de mirov bi qeyraneke derûnî-civakî (psychosocial crisis) re rûbirû dibe û çareserkirina wê bingeha nasnameya saxlem (healthy identity) ye.

"Qeyrana nasnameyê (identity crisis) beşek ji geşedana derûn-civakî ye. Di her qonaxeke jiyanê de qeyraneke wiha heye."

Yên-Din Weke Neynik

Têgihiştina yên-din weke neynikê (the other as mirror) di vê berhevokê de weke 'Yên-din, neynika me ye' û 'Xwebûn û nasnameya mirov bi pêwendiya yên-din re ava dibe' tê diyarkirin. Ev bi bîrdoziya têkiliya heyberê (object relations theory) ya Klein (1946) û Winnicott (1971) re li hev tê.

"Em ne yek xwebûn in, em gelek xwebûn in. Eziya me gelek 'xwe'bûn (self) in, ne yek xwebûn e."

Ev xal bi bîrdoziya dewlemendbûna xwebûnê ya George Herbert Mead (1934) û bîrdoziya xwebûnên pir-ciyê ya nûjen re li hev tê. William James (1890/1950) jî got ku mirov di cihên cuda de û li ber kesên cuda de xwebûnên cuda dide ber xwe.

Durûtî û Xwebûna Sexte

Durûtî (duplicity/hypocrisy) û têkiliya wê bi birînên narsîsîstîk (narcissistic wounds) re mijareke girîng a vê berhevokê ye.

"Durûtî, encama birînên narsîsîstîk e: Mirov dema rêzgirtina xwebûna xwe wenda dike û rê jê re nabîne, durû dibe."

Ev bi bîrdoziya Heinz Kohut (1971) ya narsîsîzma birîndar re li hev tê. Winnicott (1960) ev weke 'false self' pênase kiriye — xwebûneke ku ji bo pejirandina derveyî û ji bo parastina 'true self' tê avakirin.

 

IV. AZADÎ, BINDESTÎ Û RÛMET

Tirsa ji Azadiyê

Fromm (1941) di xebata xwe ya Escape from Freedom de vedibêje ku mirov carinan azadiya xwe red dike ji ber ku berpirsiyariya wê giran e û meyldar e ku xwe bispêre desthilatê (authoritarian submission).

"Mirov ji azadiyê ditirse loma hewl dide ku ji wê bireve. Mirov mehkûmê azadiyê ye."

'Azadî, ne tenê mafek e, berpirsiyariyeke jî' û 'Azadiya mirov bi zanînê dest pê dike; mirovê nezan azad nabe.' Ev xalên bi bîrdoziya Jean-Paul Sartre (1943/2003) ya hebûnparêziyê re li hev tên — Sartre jî dibêje ku mirov mehkûmê azad bûnê ye û ev azadî bareke giran e.

Psîkolojiya Bindestiyê

Paulo Freire (1970) di bîrdoziya pedagojiya bindestkirî de vedibêje ku bindest carinan bifikara serdestê xwe bi xwe dibe (internalizes the oppressor) û ji ber vê yekê azadî tenê bi hişmendiya rexneyî (critical consciousness — conscientização) mumkin e.

"Bindest, ji bo ku di çavê serdestê xwe de bê xuyakirin, ji dev xwebûna xwe ya rasteqîn (true self) berdide û xwebûneke sexte (false self) ya li gorî serdestê xwe ava dike."

Ev têgihiştina kûr têkiliyeke mîna têkiliya bindest-serdest di bîrdoziya Hegela (Hegelian dialectics) û Fanon (1961) a li ser kolonyalîzma derûnî de tê analîzkirin. Fanon vedibêje ku bindest nasnameya xwe winda dike û nasnameya serdestê xwe dixwaze, ji ber ku ya serdest 'normal' hatiye kirin.

Rûmet û Heysiyet

Di vê berhevokê de rûmet û heysiyet weke nirxên bingehîn tên dîtin. Abraham Maslow (1954) di hiyerarşiya hewcedariyên mirovî de rûmet weke yek ji hewcedariyên bingehîn daniye.

"Rûmet û heysiyet, ne bi pere tê kirîn, ne jî bi hêzê tê stendin. Mirov bi kirinên xwe rêzdariyê dibîne, ne bi pesn û gotinên xwe."

 

V. LAŞ, JIYAN, MIRIN Û WATEYA HEBÛNÊ

Laş Weke Ziman û Siyasa Hebûnê

Maurice Merleau-Ponty (1945/2002) di xebata xwe ya bingehîn Phenomenology of Perception de vedibêje ku laş ne tenê heyber e — ew cihê serpêhatiyê û hişmendiya cîhanê ye. Wilhelm Reich (1933/1980) bîrdoziya zirxê karakterê (character armor) pêşxist ku vedibêje trawma di masûlkeyên laş de tê hilgirtin.

"Laş, zimanê derhişiyê (unconscious) ye. Laş deriyê yekem a gihaştina derûnê ye."

Mirin û Wateya Jiyanê

Heidegger (1927/1962) di bîrdoziya xwe ya hebûna ber bi mirinê (being-toward-death) de vedibêje ku mirin jiyanê watedar dike. Victor Frankl (1946/2006) di xebata xwe ya Man's Search for Meaning de vedibêje ku wateya jiyanê armanca bingehîn a mirovî ye.

"Jiyan û mirin hevdu têkûz dikin, ne dijminê hevdu ne. Mirin ew e ku wateya jiyanê têr û tîjî dike."

"Yê ku sedemeke wî ji bo jiyanê hebe, dikare hema hema her awayê jiyanê tehemûl bike."

Ev gotina paşîn gotina Nietzsche (1889/1968) ya navdar bi awayekî kurdî vedibêje: 'He who has a why to live can bear almost any how.'

Hişmendiya Civakî û Derhişiya Hevpar

Carl Gustav Jung (1959) bîrdoziya derhişiya hevpar (collective unconscious) û arketîpan (archetypes) pêşxist. Jung vedibêje ku di binê nasnameya takekesane de mirovahî mîraseke sembolîk a hevpar hildigire.

"Derhişiya hevpar (collective unconscious) mîrata giştî ya mirovan e. Hişmendiya civakê, di hişmendiya takekesane de reng-vedide."

 

ENCAM

Ev berhevoka gotinên Kurdî ku me di vê nivîsê de lêkolîn kir, nîşan dide ku di kevneşopiya Kurdî de têgihiştineke derûnî ya kûr û dewlemend hebûye. Berî ku bîrdoziya derûnkolîneriyê di rojava de weke zanistek hatiba avakirin, mirovên Kurd berê van têgihiştinên kûr di gotinên xwe de cih kiribûn.

Me dît ku têgihiştinên li ser derhişî (unconscious), xwebûna rasteqîn û sexte (true and false self), trawma (trauma), mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms), ziman û nasnameya derûnî (language and psychic identity), û azadî û bindestiya derûnî (psychic freedom and subjugation) di vê berhevokê de hene û ew dikarin bi teoriyên Freud, Jung, Winnicott, Lacan, Fromm, Frankl û yên din re werin şîrovekirin.

"Ziman, her tişt e."

Ev gotin ji vê nêrînê ve ne tenê beyan e — ew weke bernameya lêkolînê (research program) dikare were xwendin. Girîngtirîn encama vê lêkolînê ev e ku zimanê Kurdî zanistek xwemalî ya derûnî (indigenous psychological knowledge) hildigire ku divê werin nasîn û lêkolîn kirin.

Di dawiyê de, em dikarin bibêjin ku vê berhevokê bi awayekî hevgirtî bîrdoziya derûnkolîneriyê, bîrdoziya hebûnparêziyê, û psîkolojiya civakî-kulturî bi hev re dike yek — û di vê hevgirtinê de zimanê Kurdî weke cihê ramanê û weke mîrateya derûnî xuya dike.

ÇAVKANÎ

Austin, J. L. (1962). How to do things with words. Oxford University Press.

Caruth, C. (1996). Unclaimed experience: Trauma, narrative, and history. Johns Hopkins University Press.

De Saussure, F. (1983). Course in general linguistics. Duckworth. (Xebata bingehîn 1916)

Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. Norton.

Fanon, F. (1961). The wretched of the earth. Grove Press.

Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge. Pantheon Books.

Frankl, V. E. (2006). Man's search for meaning. Beacon Press. (Xebata bingehîn 1946)

Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. Herder and Herder.

Freud, A. (1966). The ego and the mechanisms of defense. International Universities Press. (Xebata bingehîn 1936)

Freud, S. (1955). Beyond the pleasure principle. Hogarth Press. (Xebata bingehîn 1920)

Freud, S. (1957). The unconscious. Hogarth Press. (Xebata bingehîn 1915)

Freud, S. (1961). Civilization and its discontents. Norton. (Xebata bingehîn 1930)

Fromm, E. (1941). Escape from freedom. Farrar & Rinehart.

Heidegger, M. (1962). Being and time. Harper & Row. (Xebata bingehîn 1927)

Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery. Basic Books.

James, W. (1950). The principles of psychology. Dover. (Xebata bingehîn 1890)

Jung, C. G. (1959). The archetypes and the collective unconscious. Princeton University Press.

Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. International Journal of Psychoanalysis, 27, 99-110.

Kohut, H. (1971). The analysis of the self. International Universities Press.

Lacan, J. (1977). Ecrits. Norton. (Xebata bingehîn 1949)

Maslow, A. H. (1954). Motivation and personality. Harper & Row.

Mead, G. H. (1934). Mind, self, and society. University of Chicago Press.

Merleau-Ponty, M. (2002). Phenomenology of perception. Routledge. (Xebata bingehîn 1945)

Nietzsche, F. (1968). Twilight of the idols. Penguin. (Xebata bingehîn 1889)

Reich, W. (1980). Character analysis. Farrar, Straus and Giroux. (Xebata bingehîn 1933)

Sartre, J.-P. (2003). Being and nothingness. Routledge. (Xebata bingehîn 1943)

Van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score. Viking.

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society. Harvard University Press.

Whorf, B. L. (1956). Language, thought, and reality. MIT Press.

Winnicott, D. W. (1953). Transitional objects and transitional phenomena. International Journal of Psycho-Analysis, 34, 89-97.

Winnicott, D. W. (1960). Ego distortion in terms of true and false self. International Universities Press.

Winnicott, D. W. (1971). Playing and reality. Tavistock.