DESTPIRTÛKA HIN TERMÊN DERÛNNASIYÊ

 

 

DESTPIRTÛKA

HIN TERMÊN DERÛNNASIYÊ

 

 

 

Edîtor: Hişê Çêkirî – HÇ (AI)

 

Amadekar: Brahîmê Alûcî

Derûnnas, Mêrdîn — 15ê Gulana 2026an

 

DESTPÊK — Pêşgotin

 

Destpirtûka Hin Termên Derûnnasiyê amadekiriye ji bo xwendekar, pispor û her kesê ku dixwaze bi zimanê kurdî têgehên derûnnasiyê fêr bibe û bi kûranî fêm bike. Di vê destpirtûkê de zêdetirî 300 term û têgeh, bi şirove û raveyên zelal û gihayî, hatine berhevkirin.

 

Derûnnasî (Psychology) zanisteke berfireh e ku li ser reftarê, hizirîn, hest û pêvajoyên derûnî yên mirovan lêkolîn dike. Ji Freud heta Piaget, ji Bandura heta Erikson, gelek bîrdozner û zanyarên navdar xebatên xwe kirine ku em îro dikarin gelek tiştan ji derbarê xwe û yên din fêm bikin.

 

Di vê destpirtûkê de her term bi rengekî taybetî hatiye pêşkêş kirin: navê kurdî ya termê li milê çepê, navê îngilîzî di nav kevanekê de (di heman stûnê de), û raveyeke kûr û zelal a wateyê li milê rastê. Mebesteke sereke ya vê xebatê ew e ku zimanê zanistî yê derûnnasiyê bi zimanê kurdî bibe mirin û cihê xwe bibîne.

 

Terman ji bo xwendinê hêsantir bibin, bi alfabeyî hatine rêzkirin û li gorî tîpên alfabeyê hatine kom kirin. Her beşek bi tîpeke alfabeyê dest pê dike. Hêvî dikim ev destpirtûk bibe çavkaniyeke kêrhatî û berhema wê ji xwendekarên kurd re sûdbexş be.

 

— Brahîmê Alûcî, Mêrdîn

Edîtor: Hişê Çêkirî – HÇ (AI)

Not: Ji bilî vê notê min qet dest edîtoriya HÇê nekiriye. Min ji HÇê re got: ‘Silav, edîtoriya vê nivîsa min bike û hemû nivîsê ji serî de ji nû ve binivîs. Spas dikim.’

 

— A —

 

Aboriya reftarî (Behavioral economics)

Zanisteke navdisiplînerî ya ku têgehên derûnî û aborî bi hev dide. Aboriya reftarî lêkolîn dike ka çawa mirov biryaran didin û çima carinan biryarên wan ji aqilmendiya aborî ya klasîk dûr dikevin. Mînak, mirov carinan tiştên erzantir tercîh dikin ji tiştên bikêrtir, yan xwestiyên kurt-demî li ser xwestiyên dirêj-demî serdest dikin.

 

Adaptasyona civakî (Social adaptation)

Pêvajoya guncana mirov bi hewcedariyên civakê û jîngehê re. Adaptasyona civakî sê aliyên sereke dihewîne: guherîna reftarî (çawa mirov tevdigerin), guherîna hestî (çawa hest dikin) û guherîna zanistî (çawa difikirin). Kesê adaptasyona baş xwedî be, dikare bi hêsanî di çandên û rewşên cuda de bijî.

 

Adrenalîn (Adrenaline)

Hormona stresê ya bingehîn e ku ji hêla gurdebika jorîn (adrenal gland) ve, di bersiva tehdîd an xeterê de, tê derxistin. Adrenalîn laş amade dike ji bo 'şer an revê' (fight or flight): dil zûtir lê dide, pêtên hewa fireh dibin û enerjî zêde dibe. Di rewşên acîl de roleke jiyanî dilîze.

 

Afazî (Aphasia)

Windabûna beşekî an temamî ya hêz û şiyana axaftin, fêmkirin, xwendin an nivîsandinê ye ku ji ber zirarê li mêjî çêdibe. Du cureyên sereke hene: Afaziya Broca (axaftin asteng e lê fêmkirin hema hema baş e) û Afaziya Wernicke (axaftin herikbar e lê ne wateydar e). Ev nexweşî bi gelemperî piştî lêdana mêjî çêdibe.

 

Afaziya ragihandinê (Conduction aphasia)

Celebek afaziyê ku tê de mirov dikare bipeyive û fêm bike lê nikare axaftina kesên din dubare bike. Ji ber birîna riya girêdanê ya di navbera qadên Broca û Wernicke de çêdibe. Nîşaneyeke taybetî: nexweş dikare peyvan binasîne lê nikare wan tam dubare bike.

 

Afaziya sehekî (Sensory aphasia)

Celebek afaziyê ku tê de mirov nikare axaftina kesên din fêm bike. Axaftina xwe herikbar e lê ne wateydar e û gelek xeletiyên peyvê dihewîne. Wekî afaziya Wernicke tê zanîn, ji ber ku ji zirarê li qada Wernicke ya mêjî çêdibe.

 

Afaziya wateyî (Semantic aphasia)

Kêşeya têgihîştina wateyên peyvan û hevokan e. Mirov dikare bipeyive lê nikare maneya rastin fêm bike. Ji afaziya sehekî cuda ye: di afaziya wateyî de pirsgirêk di asta wateyê û têgehê de ye, ne di asta fêmkirina dengê peyvê de.

 

Afemî (Aphemia)

Windabûna hêz û şiyana axaftinê bêyî ku pirsgirêk di fêmkirinê de hebe. Paul Broca pêşî ev têgeh bikar anî berî ku têgeha afazî were bikar anîn. Nexweş dikare binivîse û fêm bike, lê nikare bipeyive. Nûhatî, ev wekî celebek afaziya Broca tê zanîn.

 

Agahiyên berê (Background information)

Zaniyariyên bingeh û paşxaneyê ku berî destpêkirina lêkolîn an dermankirinê têne berhevkirin. Ji bo têgihîştina rewşa kesî û sêwirandina plana dermankirinê pêwîst in. Di nexweşnameya klînîkî de anamnez û dîroka jiyanê di vê kategoriyê de ne.

 

Agahiyên kûr (In-depth information)

Zaniyariyên berfireh û hûrgilî yên ku bi kûranî li ser mijareke têne berhevkirin; ne tenê li ser rûyê tiştan dimîne. Di lêkolînê de agahiyên kûr bi riya hevdîtinên kûr, çavdêriya demdirêj an analîza belgeyê têne bidestxistin.

 

Agnozya (Agnosia)

Nebûna hêz û şiyana naskirina tiştan, dengên an takekesan bi hestan, tevî ku hestên bixwe saxlem in. Ji ber zirarê li korteksa mêjî çêdibe. Cureyên cûrbecûr: agnozya dîtbarî (nikare tiştan bibîne), agnozya bihîstî (nikare dengên bibîne), prosopagnozya (nikare rûyên mirovan binasîne).

 

Ahenga civakî (Social coherence)

Yekîtî û hevkariya di navbera endamên komek civakî de. Girêdana hevbeş û nirxên hevpar bingeha wê ne. Ahenga civakî aboriya civakê (social capital) zêde dike û hevkariyê hêsan dike. Ger kêm be, civak parçe dibe û pevçûn zêde dibe.

 

Ahenga navmalbatî (Domestic harmony)

Aştî, têkiliya baş û hevkariya di nav malbatekê de. Bi ragihandina vekirî, rêzgirtina ji hev, çareseriya pevçûnê bi rengekî avaker û piştgiriya hevduduyî pêk tê. Lêkolîn nîşan dide ku ahenga malbatê bandorek kûr li ser saxlemiya derûnî ya zarokan dike.

 

Alîkarî (Helping)

Kiryara bexşandina alîkariyê ji yên din re. Di psîkolojiya civakî de sedemên wê û şert û mercên wê têne xwendin. Bîrdoziya hevdilî-altruîzm (empathy-altruism hypothesis) ya Batson dibêje: dema mirov hevdiliyê hest dike, ji bo alîkariya xwe alîkariyê dike, ne ji bo sûda xwe.

 

Alîkariya pêşîn a derûnî (Psychological first aid)

Interveneyên pêşîn û pratîk ên ku di demên qirîzê de ji bo piştgirîdana mirovan têne bikar anîn. Sê armancên sereke: ewlehî û ewlekiyê peyda kirin, xwestinên bingehîn têr kirin û piştgiriya civakî bixin nav çalakiyê. Di karesatan, qirîzan û rewşên trawmatîk de tê bikar anîn.

 

Alîkariya pêşîn a saxlemiya derûnî (Mental health first aid)

Fêrbûna alîkariya yekem ji bo kesên di rewşên derûnî de — mînak kesek ku krîza rageşiyê, psîkozê an ramanên xwekuştinê dike. Wekî alîkariya yekem a laşî çawa tê fêrkirin, alîkariya saxlemiya derûnî jî ji bo mirovan tê berhevkirin ku karibin di demên giring de alî bikin.

 

Aloziya hestî (Emotional confusion)

Rewşa ku tê de mirov nikare hestên xwe bi zelaltî nas bike, wan binavê bike an ji hev cuda bike. Dikare ji trawmayê, stresê giran, nexweşiyên hestyar an kêmbûna hêz û şiyana hestî (alexithymia) were. Di dermankirinê de naskirina hestên xwe gaveke girîng e.

 

Aloziya nasnameya veşartî (Latent identity confusion)

Kêşeya nasnameyê ya hê ne eşkere lê di derhişê de heye. Di rewşên taybet an stresê de dikare xuya bibe. Di ciwaniyê de pirsgirêkek gelemperî ye ku kesek bi xwe nizane kî ye an dixwaze bibe çi.

 

Aloziya nasnameyê (Identity confusion)

Nebûna rêkûpêk a hestê nasnameyeke siruştî û domdar. Di bîrdoziya Erikson de qonaxa pêncem a qirîzê ye (12-20 sal): nasname vs. tevliheviya rol. Gava kes nikare nasnameyeke zelal ava bike, tevlihevî û bêkêfî çêdibe.

 

Aloziya navtakekesî (Interpersonal conflict)

Pevçûna di navbera du an zêdetir kesan de ji ber cudahiyên di nirx, armanc, hewcedarî an baweriyên wan de. Aloziya navtakekesî dikare avaker be (di peşveçûna têkiliyê de alîkariyê dike) an rûxander be. Ragihandina vekirî û çareseriya pevçûnê bi rengekî birêkûpêk girîng e.

 

Ambîvalans (Ambivalence)

Hebûna hestên zor ên dijber di heman demê de li hember tişteke an keseke; mînak evîn û nefret bi hev. Di psîkolojiya derûnkolînerî de ambîvalans di têkiliyên girêdanê de gelemperî ye. Bleuler têgeh di şîzofreniyê de bikar anî, lê nûhatî wateya wê berfirehtir bûye.

 

Amîgdala (Amygdala)

Beşeke mêjî ya bi şêweya bihîvê ye ku di pergala lîmbîk de cih digire. Weke 'navenda tirsan' tê zanîn, ji ber ku di bersivdana tirsa û tehdîdê de roleke navendî dilîze. Her weha di pêvajoykirina hestên wekî hêrs, xemgînî û evînê de jî girîng e. Zirarê li amîgdalê dibe sedema kêmbûna bersivên tirsan.

 

Amnezî (Amnesia)

Windabûna beşekî an temamî ya bîranînan e. Amnezî dikare organîk be (ji ber birînê li mêjî, nexweşî an zehrbûnê) an jî fonksiyonel/derûnî be (ji ber trawmayeke psîkolojîk). Amneziya pêşveger (anterograde) windabûna bîranînên nû ye; amneziya paşveger (retrograde) windabûna bîranînên berê ye.

 

Amneziya dîsosiyatîf (Dissociative amnesia)

Windabûna bîranînan a derûnî ya ji sedem û rewşên trawmatîk tê. Ne organîk e; carinan bîranînên giştî yên jiyanê dihavêje (amneziya gelemperî). Di DSM-5 de di kategoriya nexweşiyên dîsosiyatîf de cih digire. Dermankirinê bi terapî û carinan hîpnozê pêk tê.

 

Amneziya hîsterîk (Hysterical amnesia)

Celebek amneziya dîsosiyatîf ku bi nişkeve xuya dike û bi gelemperî bi rûdanên stresê re girêdayî ye. Têgeha kevn e; nûhatî wekî amneziya dîsosiyatîf tê zanîn. Dibe ku yek an gelek serpêhatiyên jiyanê winda bibin, lê fonksiyona giştî baş maye.

 

Amneziya zarokatiyê (Infantile amnesia)

Nebûna bîranînên zarokatiya zû, beriya temen 3-4 saliyê. Ji bêkemalbûna hippocampus û zimanê tê şirovekirin: zarok hê zimanê ne hene ku bîranînan bi heman şêweyê biafirînin. Freud vê wekî tepisandin şirove dikir, lê nûhatî şiroveyên biyolojîk bêtir tên qebûlkirin.

 

Amûrên ragihandinê yên girseyî (Mass media)

Kanalên ragihandinê yên ku bi yek carî gihîştina hejmarek mezin a kesan pêk tînin: TV, radyo, rojname, înternetê. Bandora medyaya girseyî li ser bawerî, nirx û reftarên mirovan mijara lêkolînên zêde ye. Nîgraniyek girîng: medya dikare rageşiyê, pêşhikmiyê û helwestên neyînî zêde bike.

 

Amûrên venasînî (Cognitive tools)

Amûr û stratejiyên derûnî yên ku mirov ji bo çareserkirinê, fêrbûn û bîranînê bikar tîne, wekî nexşe û şemayên zihnî. Vygotsky amûrên venasînî (wekî ziman) wekî navgîn di navbera mirov û cîhanê de dît. Bi bikaranîna amûrên venasînî, mirov dikare karên tevlihevtir bike.

 

Anamnez (Anamnesis)

Berhevkirina dîrokça bijîşkî û dîroka jiyanê ya nexweşî. Bingeha nirxandina klînîkî û teşxîsê ye. Di anamnezê de pirsên wekî: nîşaneyên niha, dîroka nexweşiyê, dermankirinên berê, dîroka malbatê û rewşa civakî têne berhevkirin.

 

Anomaliya zayendî (Sex anomaly)

Cudahî an ne-siruştîbûna di geşedana an avahiya zayendî ya organîkî de. Dikare di asta kromozoman (mînak sindroma Klinefelter), hormonan an organan de be. Cureyên cûrbecûr hene û dermankirinê li gorî rewşê diguhere.

 

Anoreksiya newrozê (Anorexia nervosa)

Kêmxwarinê û tirsa giran a girtina giraniyê; xwenîşandana laşî ya xelet (xwe ji yên din qelstir dibîne). Yek ji nexweşiyên xwarinê yên giran e û mirina wê ji nexweşiyên derûnî yên din zêdetir e. Dermankirinê bi terapî, bijîşkî û carinan nexweşxaneyê pêk tê.

 

Apneya xewê (Sleep apnea)

Rewşek bijîşkî ya ku tê de nefes di dema xewê de bi rêkûpêk diweste û dîsa dest pê dike. Kalîteya xewê kêm dike û dibe sedema westiyan rojê. Cureyên: obstrüktîf (riya nefesê girtî) û santral (mêjî nefesê kontrol nake). Dermankirinê bi amûra CPAP pêk tê.

 

Aqût (Acute)

Rewşek an nexweşiyek ku bi lez dest pê dike û demek kurt e. Berevajiya kronîk e; nîşane tund û zû xuya dibin. Di dermankirinê de cudakirina di navbera aqût û kronîk de ji bo plana dermankirinê pêwîst e.

 

Arastekirin (Orientation)

Hesta kesê ya li ku dibe û kî ye; hevahengiya bi cih, dem û kesan re. Bingeha nirxandina rewşa zihnî ye. Di klînîkê de tê pirsîn: 'Navê te çi ye? Em li ku ne? Îro kîjan roj e?' Ji bo asta hişyariyê û rewşa zanistî ya nirxandina girîng e.

 

Arasteyî ferasetê (Insight-oriented)

Nêzîkahîtêdana dermankirinê ya ku armanca wê fêmkirina kûrtir a nîşaneyên derûnî û sedemên wan e. Dermankirina derûnkolînerî û psîkodinamîk arasteyî ferasetê ye. Berevajiya terapiya reftarî ya ku li guherandina reftarê rasterast disekine.

 

Arezû (Desire)

Xwestin an meyla derûnî ya bidestxistina tiştekî. Di bîrdoziya Freud de, arezû bingeha pêvajoyên psîşîk e; id bi daxwazên siruştî tije ye û ego hewl dide wan bi rengekî qebûlbar têr bike. Di felsefê de arezû têgeheke navendî ye.

 

Arketîp (Archetype)

Li gorî Carl Jung, wêneyên û nimûneyên gerdûnî yên ku di derhişiya kolektîf de ne û di hemû çandan de hevbeş in. Mînak: Dayik (evîn û lênêrîn), Kahramên (xurtî û têkoşîn), Siya (aliyê tarî yê kesayetiyê), Anima/Animus (aliyê jinan di mêran, û aliyê mêran di jinan de). Di mît û çîrokan de têne dîtin.

 

Armanca hînbûyî (Learned goal)

Armancek ku bi tecrube û hînbûnê hatiye bidestxistin, ne bi siruştî. Mînak meyla serfiraziyê di qadên akademîk de an daxwaza bidestxistina dewlemendiyê — ev armancên hînbûyî ne ku ji civak û serpêhatiyê çêdibin, ne ji nestan.

 

Armanca siruştî (Instinctual aim)

Di bîrdoziya Freud de, armanca nestekê ew e ku rewştê aramiyê bi hilweşandina gerîna derûnî bidestbixe. Mînak armanca nesta birçîbûnê xwarin e. Armanc dikare rasterast (bi kiryara siruştî) an ne-rasterast (bi şêweyên din ên têrkirinê) bê bidestxistin.

 

Aseksûel (Asexual)

Takekesê ku kêşana zayendî ya kêm an tune dihesin. Ne nexweşî ye; celebek nasnameyê ye. Aseksûelî ji celîbatiyê (hilbijartina bêzewacî) cuda ye: di celîbatiyê de mirov daxwazê heye lê distêjin, di aseksûeliyê de daxwaza binyad tune ye an pir kêm e.

 

Asta çalakiyê (Activity level)

Asta giştî ya çalakiya laşî û derûnî ya kesê. Dikare nîşana rewşa tendirustî, temen an nexweşiyê be. Di ADHD de zêde ye; di xemokiyê û lêzoriyê de kêm e. Di nirxandina klînîkî de asta çalakiyê nîşanek girîng e.

 

Asta hevahengiyê (Compliance level)

Dereceyê ku kesek bi dermankirinê, rêzikê an rêwerzan re lihev dike. Di bijîşkiyê de lihevhatina dermanê (medication compliance) pirsgirêkeke girîng e. Hindik lihevhatin dikare dermankirinê bêbandor bike û nexweşiyê xirab bike.

 

Asta hiş(mend)î (Level of consciousness)

Dereceyê hişyarî û têgihîştina kesê ji jîngeh û rewşa xwe. Ji kûr-bêhişiyê (koma) heta hişyariya tam digere. Pîvana Glasgow Coma Scale (GCS) di bijîşkiyê de ji bo pîvandina asta hişmendiyê tê bikar anîn.

 

Asta hişî (Intelligence quotient (IQ))

Pîvana jîriya giştî ya li gorî testa standard. Navîniya nifûsê 100 e, û deviation standard 15 e. Temenê hişî dabeşî temenê kronolojîk û pirkirî bi 100. Lêkolîner wekî Sternberg û Gardner nakok dikin ku IQ tenê beşek ji jîriyê pîve dike.

 

Asta nerîtî (Conventional level)

Di bîrdoziya Kohlberg de, asta du û sê ya geşedana sincî ku tê de kes li gorî normalên civakî û hêviyên komê biryar didin. Di qonaxa 3an de mirov dixwaze kesê baş be; di qonaxa 4an de li gorî qanûn û nizaman tevdigere.

 

Astengdar (Disabled person)

Kesê ku xwediyê astengiyeke laşî, derûnî, hestî an zanistî ye ku bandorê li çalakiyên jiyanî dike. Modela civakî ya astengdariyê dibêje: pirsgirêk ne di kesê de ye, di civakê de ye ku amadekariya têra xwe ji bo cûrbecûr mirovan nake. Hêz û şiyanên wan ên din divê were dîtin.

 

Astengdarê hînbûnê (Learning disabled)

Takekesê ku gelemşeyên taybetî di pêvajoyên hînbûnê de wekî xwendin (disleksî), nivîsandin (disgrafî) an hesaban (diskalkûlî) dihebîne, tevî ku jîriya giştî siruştî ye. Ji bêaqiliyê cuda ye; nexweşiya hînbûnê bi hêz û şiyana pêvajoykirina agahiyê re têkildar e.

 

Astengkirina hestî (Emotional inhibition)

Helandin an astengkirina derkirin û şandina hestên. Dikare ji ber tirsê (rexne, şerm), mekanîzmayên berevaniyê (tepisandin, înkar) an normên çandî çêbibe. Astengkirina dirêj-demî ya hestê bi pirsgirêkên laşî û derûnî re têkildar e.

 

Avabûna helwestê (Attitude formation)

Pêvajoya ku tê de helwest li gorî tecrubeyê, fêrbûna civakî û bandorên kulturî têne avakirin. Helwest dikarin bi serpêhatiyên rasterast, çavdêriya yên din, an ragihandina medyayê çêbibin. Teoriya fêrbûna civakî ya Bandura di vê de girîng e.

 

Avabûna karakter (Character formation)

Geşedana taybetmendiyên karakterê yên domdar di dema zarokatî û ciwaniyê de. Ahlaq, hêz û şiyan, berpirsiyarî û nirxên sincî beşên karakterê ne. Dêûbav, perwerdehî û jîngeh di avabûna karakterê de roleke sereke dilîzin.

 

Avabûna kesayetiyê (Personality formation)

Pêvajoya geşedana şêweyeke taybet û domdar a ramanê, hestê û reftarê ku kesayetiya kesekî pêk tîne. Hem genetîk (taybetmendiyên xwezayî) û hem jî jîngeh (serpêhatiyên jiyanê) di avabûna kesayetiyê de roleke girîng dilîzin.

 

Avabûna nasnameyê (Identity formation)

Pêvajoya geşedana hesteke siruştî ya kî bûna xwe, bi taybetî di dema ciwaniyê de. Di bîrdoziya Erikson de qonaxa pêncem: nasname vs. tevliheviya rol. Ciwanên ku di vê qonaxê de serfiraz dibin, hesteke zelal a nasnameya xwe distînin.

 

Axaftina belawela (Disorganized speech)

Axaftinek ku rêzûbend û girêdana wê nebêje. Ji nexweşiya ramanê der tê; nîşaneya girîng a şîzofreniyê û rewşên psîkotîk e. Mînak: looseya girêdanê (loose associations), tangensiyalite (axaftina ku ji mijarê dûr dikeve), neolojîzm (peyvan nû ava dike).

 

Axaftina hundirîn (Inner speech)

Dengê navxweyîn yê ku mirov di hizirîna xwe de bikar tîne. Li gorî Vygotsky, axaftina hundirîn ji axaftina civakî pêşve diçe û bingeha ramanê û serbixweyiyê ye. Zarok berî ku axaftina hundirîn pêşve biçe bi dengekî bilind difikirin (axaftina egosantrik).

 

Azadiya takekesî (Freedom of the individual)

Mafê kesê ku ji bo xwe biryar bide û bijî bêyî zexta nexwestî ya kesên din an dewletê. Di psîkolojiyê de azadiya takekesî bi otonomî û xwe-diyarkirinê re têkildar e. Di terapiya hebûnparêzî de azadî hem mafek û hem jî berpirsiyariyeke giran e.

 

Azmûnger (Experimenter)

Kesê ku lêkolîn an azmûnek meşîne. Bandorên azmûnger dikarin encaman biguhêrin heke ne kontrol bibin — vê bandorê 'pêşhikmiya azmûnger' (experimenter bias) an 'bandora Rosenthal' jî tê gotin. Ji bo parastinê, lêkolînên dokor-kor (double-blind) têne bikar anîn.

 

Azmûngerî (Empiricism)

Rêgeza felsefeya zanistî ya ku dibêje hemû zanist û zaniyarî divê ji tecrube, çavdêrî û ceribandinê bên, ne ji aqilmendiya pêşwextkirî yan baweriyên bêdelîl. Di derûnnasiyê de azmûngerî bingeha rêbazên zanistî ye.

 

Azmûnî (Empirical)

Tiştê ku li ser delîl û çavdêriya rasterast û tecrubeyê ye, ne li ser bîrdozî an texmînan tenê. Lêkolîna azmûnî pêvajoya ceribandina hîpotezan bi rêya çavdêrî an azmûnê dihewîne û bingeha zanistê ye.

 

Azwerî (Passion)

Hesta tund ya evîn an kêfa ji tiştekî an kesekî. Di têkiliyên mirovî û afirîneriyê de roleyek girîng dilîze. Sternberg azweriyê wekî yek ji sê hêmanên mihebbetê (love triangle) dît: azwerî, samîmî û pabend.

 

 

— B —

 

Baldar (Attentive)

Xuyakirina baldariyê; rewşa kesê ku balê dide û guh dide tişteke an keseke taybetî. Di têkiliyên mirovî de baldarî nîşana rêzgirtinê û eleqeyê ye. Di terapiyê de terapistê baldar ji bo mexdûr ewlehiyê çêdike.

 

Baldarî (Attention)

Pêvajoya derûnî ya hilbijartina û arêdana çavkaniyên zanistî li ser agahiyên taybetî ye. Baldarî bingeha hemû pêvajoyên zanistî yên bilindtir e û sê cureyên sereke hene: baldariya bijarker (selective), baldariya dabeşbûyî (divided) û baldariya domdar (sustained). Bêyî baldariyê fêrbûn û bîranîn ne mumkun in.

 

Baldariya bijarker (Selective attention)

Hêz û şiyana balê dan li ser nîşaneyên taybetî dema nîşaneyên din têne paşguh kirin. Mînaka navdar 'bandora partiyê' (cocktail party effect) ye: mirov dikare axaftina kesekî taybetî di nav dengên gelemperî bihîze. Ev hêz û şiyan ji bo karûbarên rojane pir girîng e.

 

Baldariya çalak (Active attention)

Arêdana bi mebest û hewldana hişmend a balê dan li ser tiştekî. Berevajiya baldariya pasîf (otomatîk) ya ku bêyî hewldan çêdibe. Di hînbûnê de baldariya çalak encamên baştir dide ji baldariya pasîf.

 

Baldariya dabeşbûyî (Divided attention)

Hêz û şiyana balkêşkirina çavkaniyên zanistî li ser du an zêdetir karên di heman demê de. Bi pratîkê baştir dibe (mînak ajokar dikare biajore û bipeyive), lê ji baldariya tekane kêmtir bandor e. Di ADHD de pirsgirêk hene.

 

Baldariya domdar (Sustained attention)

Hêz û şiyana domandina balê li ser tiştekî di heyameke dirêj de. Di ADHD de kêm e. Ji bo xwendin, xebata hûrgilî û karên dirêj-demî pêwîst e. Meyldariya kêmbûna baldariya domdar bi bikaranîna teknolojiyê û medyaya civakî re têkildar tê dîtin.

 

Baldariya duyemane (Secondary attention)

Baldariya ku ji hişê sarf nabe û bêyî hewldan pêk tê; çalakiyên baştir hîn bûyî. Mînak ajokarek bi tecrube bêyî baldariya zanistî ya zêde ajotinê meşîne. Berevajiya baldariya yekem (birincil) ya ku hewldana hişmend dixwaze.

 

Baldariya hevpar (Joint attention)

Hêz û şiyana du kesan ku bi hev re li ser tişteke sêyem bala xwe bidin, bi rêya nêrîn an nîşankirinê. Di geşedana zarokan a destpêkê de pir girîng e û bingeha hînbûna zimanê ye. Di otîzmê de kêmbûna baldariya hevpar nîşanek destpêkê ye.

 

Ban-dahûrîn (Meta-analysis)

Dahûrîna giştî ya encamên gelek lêkolînan ên ku heman pirsa lêkolînê lêkolîn dikin. Encamên wan bi hev dide û encameke giştî ya bihêztir derxistiye. Di bijîşkiyê de bi delîla asta A (ya herî bilind) tê zanîn.

 

Bandora bendewariyê (Expectancy effect)

Bandora hêviyên mirov li ser reftarên wan û encamên tecrubeyê. Wekî 'kehaneta xwe pêkanî' (self-fulfilling prophecy) jî tê zanîn. Mînak mamoste heke ji xwendekarekî re hêviya bilind hebe, zêdetir piştgiriyê dide û encam baştir dibe.

 

Bandora civakî (Social influence)

Bandora kesên din an koman li ser ramanên, hestên û reftarên takekesekî. Cureyên: lihevhatinê (conformity), slêmanî (obedience), û bandora kemîneyan. Milgram û Asch lêkolînên klasîk li ser vê kirin.

 

Bandora demê (Time effect)

Guherîna di encamên pîvandinê de ji ber derbasbûna demê, ne ji ber interveneyên dermankirinê. Di lêkolînên demdirêj de divê ji bandora demê were parastin. Dikare bibe sedema encamên xelet ên erênî an neyînî.

 

Bandora derûnî (Psychological effect)

Bandora rewşên derveyî an navxweyî li ser rewşa derûnî, reftarî an zanistî ya kesekî. Gava mirov tiştekî baş an xirab dîde, bandora derûnî di hest, raman û reftarê de xuya dibe.

 

Bandora dêûbavan (Parental influence)

Bandora reftarên, helwestên û serpêhatiyên dêûbavan li ser geşedana zarokên wan. Rola dêûbavan di avabûna kesayetî, bîranîn, nirx û şêwazên girêdanê de pir girîng e. Lêkolînên girêdanê nîşan didin ku têkiliya destpêkê ya zarok-dêûbav geşedana jiyanê diyar dike.

 

Bandora hevsalan (Peer influence)

Bandora hevsalan li ser reftarên, helwestên û biryarên hev; bi taybetî di ciwaniyê de xurt e. Hevsalan dikarin hem erênî (piştgiriya xwendinê) û hem neyînî (kêşana ber zexta maddeyan) bandor bikin. Di ciwaniyê de bandora hevsalan gelek caran ji bandora dêûbavan xurttir e.

 

Bandora kemîneyan (Minority influence)

Potansiyela kincên kêmîne ji bo guherandina baweriyên piraniyê bi rengekî parastî, domdar û bi mebest. Moscovici nîşan da ku kêmîneya domdar û ber bi xwe bawer dikare piraniyê bandor bike. Ji slêmanî (conformity) ya piranî cuda ye.

 

Bandora medyayê (Media influence)

Bandora amûrên ragihandinê li ser bawerî, helwest, nirx û reftarên mirovan. Teoriyên cuda: teoriya çandinê (cultivation theory) ya Gerbner dibêje: temaşevanên gelek TV cîhanê wekî televîzyonê dibînin. Di serdema dîjîtal de bandora medyayê bêtir bûye.

 

Bandora nifşan (Cohort effect)

Cudahiya di encaman de ji ber ku beşdar di demên cuda û şert û mercên dîrokî yên cuda de mezin bûne. Mînak nifşên şer û aştiyê di nirxên û serpêhatiyên cuda de mezin bûne. Di lêkolînên geşedanê de ji bandora temenê divê were cudakirin.

 

Bandora plaseboyê (Placebo effect)

Baştibûna nîşaneyên nexweşiyê ji ber bawerbûna dermankirinê, ne ji ber bandora dermanî ya rastî. Di lêkolîna klînîkî de girîng e û divê bi şertên kontrolê were pîvandin. Nîşan dide ku hêza hizirîna û baweriyê li laşî jî bandor dike.

 

Bandora qadê (Field effect)

Bandora navheviya hêmanên di jîngehe de li ser hestî, reftarî an zanistî ya kesekî. Di psîkolojiya Gestalt de têgeheke girîng e: kesê û jîngeh wekî 'qad' têne dîtin û nikarin ji hev bêne cudakirin.

 

Bandora sereke (Main effect)

Bandora serbixwe ya guherbareke serbixwe li ser guherbareke bestê di dahûrîna varyansê (ANOVA) de. Ji bandora pêkvehatî (interaction effect) cuda ye ku tê de bandor li gorî asta guherbareke din diguhere.

 

Bandora serpêhatiyê (Experimental effect)

Bandora guherîna guherbareke serbixwe li ser guherbareke bestê di azmûnekê de. Eger bandor ji qansê statîstîkî zêdetir be, tê gotin bandor girîng e (statistically significant).

 

Barê stresê (Stress load)

Giraniya giştî ya stresê ku kesek dikşîne; ji berhevkirina gelek stresorên cûrbecûr. Yek stresê giran an gelek stresên biçûk bi hev dikarin barê zêde bikin. Nirxandina barê stresê ji bo plana dermankirinê girîng e.

 

Barê venasînî (Cognitive load)

Mîqdara çavkaniyên zanistî yên ku karê aktîf bikar tîne. Dema pir zêde be, fêrbûn û performans kêm dibin. Di perwerdehiyê de sêwirana materyalên hînbûnê divê barê venasînî kontrol bike. John Sweller teoriya barê venasînî pêşxist.

 

Bargiraniya kar (Work overload)

Rewşa ku tê de mirov zêde kar an meseleyan heye ji ya ku dikare bi bandor rêve bibe. Dibe çavkaniya stresê, burnout û kêmbûna kalîteya kar. Di cîhana kara nûjen de pirsgirêkek gelemperî ye.

 

Başbûn (Recovery)

Pêvajoya bidestxistina saxlemiya tam a piştî nexweşiyê. Di saxlemiya derûnî de başbûn ne tenê tunebûna nîşaneyan e; têra xwe jiyanê bi mane û têkiliyên baş meşandin jî dixewt.

 

Başbûna hestî (Emotional healing)

Pêvajoya başbûna ji birînên derûnî û hestî; bidestxistina aramî û hevahengiya navxweyîn dîsa. Pêvajoyeke demgir e û gelek caran bi piştgiriya pisporî an hezkirinan pêk tê.

 

Baweriya bingehîn (Basic trust)

Di bîrdoziya Erikson de, qonaxa yekem a geşedana derûncivakî (0-18 meh): geşedana hestê ewlehî û pêbaweriyê li cîhanê. Gava lênêriya xweş bê dayîn, zarok fêr dibe ku cîhan ewle ye û mirovan pêbawer e. Ev bingeha geşedana saxlem a paşê ye.

 

Baweriyên kakilî (Core beliefs)

Di bîrdoziya Beck de, baweriyên kûr û bingehîn yên li ser xwe ('ez bêkêrî me'), cîhan ('cîhan xeterenak e') û siberojê ('tiştên baş diqewin'). Van baweriyên kakilî di zarokatiyê de çêdibin û di nexweşiyên derûnî de û reftarên neyînî de rol dilîzin. Armanca CBT ê guherandina van baweriyên kakilî ye.

 

Bêahengiya hestî (Emotional dissonance)

Navbera hestên navxweyîn û xuyakirina derveyî yên wan; mînak divê karmendek kenê xwe nîşan bide her çend nexweş be. Ev rewş di karên ku hewceyê 'xebata hestî' (emotional labor) ne de gelemperî ye û dibe sedema westiyanê.

 

Bêahengiya venasînî (Cognitive dissonance)

Rewşa nerehetiyê ya derûnî ku ji ber hebûna du bawerî an kiryar û hestên dijber çêdibe. Ji bo kêmkirina vê nerehetiyê mirov an baweriyê diguherîne, an kiryarê diguherîne, an sedemên nû dîde. Bîrdoziya Festinger (1957) ew pêşxist.

 

Bêçare (Helpless)

Rewşa ku mirov hest dike nikare bandorê li rewşa xwe bike an wê biguhêre. Bi xemokî û bêhêvîtiyê re têkildar e. Di teoriya bêçaretiya fêrbûyî ya Seligman de ev rewş sedem û encamên xemokiyê şirove dike.

 

Bêçaretiya fêrbûyî (Learned helplessness)

Li gorî Martin Seligman, rewşa ku tê de mirov fêr dibe ku çalakiyên wî nikarin bandorê li encaman bikin, ji ber vê yekê dev ji hewldanê berdide. Di azmûnên bi kûçikan de hate kifşkirin. Ev rewş bingehek girîng a xemokiyê ye û dibe sedema pasîftiyê û bêhêvîtiyê.

 

Bêhêvî (Hopeless)

Rewşa nebûna hêviyê ji siberojê; hesteke girîng a xemokî û rîskeke întiharê ye. Di nirxandina klînîkî de bêhêvîtî ji xemokiyê zêdetir nîşana rîska xwekuştinê ye. Beck Hopelessness Scale ji bo pîvandina wê tê bikar anîn.

 

Bêhnfirehî (Tolerance)

Hêz û şiyan an amadekariya pejirandina raman, helwest an reftarên ji yê xwe cuda. Di dermanê de, hewcedariya dozeke mezintir a madeyekê ji bo gihîştina heman bandorê (toleransa madeyê). Di civakê de bêhnfirehî bingeha hevjiyîna aştiyane ye.

 

Bêlimêjî (Menstrual)

Taybetmendiyên bi çerxa menstrûasyonê ya mê re girêdayî; guherînên laşî û derûnî yên di dema vê demê de. PMDD (Premenstrual Dysphoric Disorder) celebek nexweşiyek e ku di vê çarçoweyê de cih digire û dermankirinê hewce dike.

 

Benda zihnî (Mental set)

Meyldariya çareserkirina gelemşeyên bi rêbazên berê yên biserketî; dikare di çareserkirina gelemşeyên nû de bibe asteng. Di lêkolîna çareserkirina pirsgirêkê de Luchins bi 'azmûnên qabê avê' vê nîşan da.

 

Bendewariya rageşiyê (Anxious expectation)

Hêvîkirina rûdanên neyînî bi tirs û xemgînî; rewşa rageşiyê ya gelemperî ku siberoja tirsnak dihesibîne. Di nexweşiya rageşiya giştî (GAD) de ev bendewarî domdar û kontrolnebûyî ye.

 

Bendewariyên dêûbavan (Parental expectations)

Hêviyên dêûbavan ji zarokên xwe di warên wekî serfiraziya akademîk, reftarî û civakî de. Bendewariyên pir bilind dikarin stresê û rageşiyê di zarokan de çêbikin; pir nizm jî dikarin pêşveçûnê kêm bikin. Hevsengiya guncan pêwîst e.

 

Bendewariyên rola zayendî (Gender role expectations)

Hêviyên civakî ji bo çawa jinan û mêran divê tevbigerin û bijîn, li gorî zayendê wan. Van hêviyan dikarin kêmasiyên zayendî ava bikin û azadiya takekesî sînordar bikin. Nûhatî di civakên pir de ev bendewarî tên rexne kirin.

 

Bengîtî (Dependence)

Rewşa hewcedariya laşî an derûnî ya domdar ji made, mirov an rewşeke taybetî. Bengîtî dikare rêkûpêk be (mînak bengîtiya dermanê bijîşkî) an pirsgirêkdar be (bengîtiya madeyan). Di nirxandina klînîkî de ferqa di navbera bengîtî û bikaranîna pirsgirêkdar de girîng e.

 

Bengîtiya derûnî (Psychological dependence)

Hewcedariya hestî ya bikaranîna madeyekê an kiryareke ji bo hesta baş an jiyana normal. Ne laşî ye lê dikare bi heman xurtiyê be. Di bêxilasbûna ji bengîtiyê de, bengîtiya derûnî ji bengîtiya laşî zehmetir e ku were tedawîkirin.

 

Bengîtiya ekranê (Screen addiction)

Bikaranîna zêde û kontrolnebûyî ya ekranên dîjîtal: telefonên jîr, komputer û TV. Di zarokan û ciwanan de bi taybetî pirsgirêkeke mezin bûye. Nîşaneyên wê: kêmbûna xewê, dûrketina ji têkiliyên civakî û kêmbûna çalakiyên laşî.

 

Bengîtiya fîzyolojîk (Physiological dependence)

Guherînên di laşê de yên ku ji bikaranîna domdar a madeyekê çêdibin; hişyarî (tolerance) û nîşaneyên rawestandinê (withdrawal) vedihewîne. Dema mirov madeyê distêje, nîşaneyên laşî xuya dibin ku dikarin xeterenak bin.

 

Bengîtiya îlacan (Drug dependence)

Rewşa ku mirov laşî an derûnî hewcedariya berdewamkirina bikaranîna dermanekî hest dike, tevî bandorên neyînî. Di DSM-5 de bi 'nexweşiya bikaranîna madeyan' (substance use disorder) hatiye guhertin.

 

Bengîtiya înternetê (Internet addiction)

Bikaranîna ne-kontrolkirî û zêde ya înternetê ku jiyan, kar û têkiliyên civakî xirab dike. Di DSM-5 de ji bo xwendina zêdetir wekî 'nexweşiya lîstikên înternetê' (Internet Gaming Disorder) cih girtiye. Nîşaneyên şibhî yên bengîtiya madeyan hene.

 

Bengîtiya madeyan (Substance dependence)

Bikaranîna ne-kontrolkirî ya madeyekê ku dibe sedema gelemşeyên girîng ên laşî, derûnî û civakî. Bengîtiya laşî (hişyarî û tolerans) û bengîtiya derûnî (hewcedariya hestî) du aliyên wê yên sereke ne. Dermankirinê û piştgiriya civakî di başbûnê de pir girîng in.

 

Bengîtiya medyaya civakî (Social media addiction)

Bikaranîna ne-kontrolkirî û zêde ya platformên medyaya civakî, bi xemgînî û kaşanê dema bidestneane. Pergala xelatan a medyaya civakî (like, şîrove) mekanîzmayek şibhî ya bengîtiya madeyan bikar tîne û dikare ji bo beşekê mirovan pirsgirêkdar be.

 

Bêpariya derûncivakî (Psychosocial deprivation)

Nebûna têkiliyên civakî û serpêhatiyên derûnî yên pêwîst ji bo geşedana saxlem a mirovan. Di zarokatiya destpêkê de vê yekê bandorên girîng li ser geşedana mêjî û hêz û şiyanên zimanî dike. Lêkolînên li ser zarokên saziyê (institutional children) vê nîşan didin.

 

Bêpariya hestî (Emotional deprivation)

Nebûna germa hestî, evîn û piştgiriyê ya ku ji bo geşedana saxlem a zarokan pêwîst e. Dikare di malbatên ku dêûbav laşî ne lê hestî dûr in jî çêbibe. Bandora wê li saxlemiya derûnî û şêwazên têkiliyê ya paşê kûr e.

 

Berawirdkirina civakî (Social comparison)

Pêvajoya nirxandina xwe bi dinasna yên din; dikare çavkaniya hêzê (berawirdkirina berê) an kêmahiyê (berawirdkirina jorê) be. Festinger bîrdoziya vê pêşxist. Di medyaya civakî de berawirdkirina civakî bi xwe-rêzdariya nizm û nerihetiyê re têkildar e.

 

Berbelav (Pervasive)

Tiştê ku li cihên gelek û rewşên cuda xuya dike; ne sînorkirî ye û gerdûnî ye. Di teşxîsê de nîşaneyên berbelav nîşan didin ku nexweşî gelemperî ye, ne tenê di rewşeke taybetî de. Mînak di nexweşiyên kesayetiyê de şêweyên reftarê berbelav in.

 

Berbelavî (Prevalence)

Hejmara giştî ya rewş an rûdanên nexweşiyê di nifûseke diyarkirî de di demeke taybetî de. Incidence (bûyeranûya nû) ji berbelaviyê cuda ye: incidence rewşên nû yên di dema taybetî de pîve dike.

 

Berdewamiya heyberê (Object constancy)

Têgihîştina ku heybera xwe jêr koşeyên nîşandê naguhere, tevî guherîna şêwe, mezinbûn an cih. Di psîkolojiya geşedanê de têgeheke Piaget e. Di têkiliyên mirovan de object constancy tê wê wateyê ku mirov dikare hestên erênî li hember kesekî bimîne tevî ku aciz bûbe jê.

 

Berdewamiya têgihanî (Perceptual constancy)

Hêz û şiyana dîtina heyberên wekî xwediyê mezinahî (size constancy), reng (color constancy) û şêweya domdar (shape constancy), tevî guherîna nîşaneyên hisî. Ev hêz û şiyan ji bo têgihîştina cîhana stabîl pêwîst e.

 

Bergirî (Resistance)

Di dermankirinê de, parastina li hember guherîna an eşkerkirina materyala derûnî; dijwarkirina pêvajoya derûnterapiyê. Di derûnkolîneriyê de bergirî wekî nîşanek tê dîtin ku mirov nêzîkî materyala giring a derhişê dibe. Terapist divê bi bêhnek bergiriyê bixebite.

 

Berpirsiyariya civakî (Social responsibility)

Peywira kesekî an rêxistinekê ya li hember civak û jîngehê ji bo kiryarên xwe. Di psîkolojiyê de lêkolînên li ser 'bandora temaşevan' (bystander effect) nîşan dan ku berpirsiyariya civakî dikare dilîze dema koman mezin dibin.

 

Bertek (Reaction)

Bersiva fîzîkî an derûnî ya li hember hişyarkereke derveyî an navxweyî. Di derûnnasiyê de çawa bertek tê çêkirin û çi hêmanan bandor dike mijarên girîng in.

 

Berteka bêmerc (Unconditioned response)

Bersiva siruştî û otomatîk ya li hember hişyarkera bêmerc. Di şertlandina klassîk de pênasekirin; mînak terşandin gava xwarin tê dîtin. Pavlov ev têgeh pêşxist.

 

Berteka bimerc (Conditioned response)

Bersiva ku bi şertlandina klassîk hatiye fêrkirin ku ji hişyarkera bimerc were. Mînak terşandin gava dengê zengil tê bîhistin (piştî pêwendikirina dengê bi xwarinê). Bertek bi xwe heman e, lê hişyarker guheriyaye.

 

Berteka sawî (Phobic reaction)

Bersiva tirsa zêde û ne-siruştî ya li hember tişteke, rewşeke an çalakiyeke taybet. Mirov dizane tirsa wê ne mantiqî ye lê nikare kontrol bike. Dermankirinê bi terapiya vekirîbûnê (exposure therapy) pir bandordar e.

 

Berzkirin (Sublimation)

Veguhestina enerjiya nestan bo çalakiyên civakî qebûl; mekanîzmaya berevaniyê ya herî saxlem li gorî Freud. Mînak hêrseke agresîf bo werzişa kombatê tê veguhestin, an daxwazên zayendî bo afirandina hunerê tên veguhestin.

 

Bêxewî (Insomnia)

Gelemşeyên destpêkirina an domandina xewê ya ku di jiyanê de nerehetiya girîng çêdike û karkirinê bandor dike. Cureyên: xewa destpêk-pirsgirêk (sleep onset insomnia), xewa domandina-pirsgirêk (sleep maintenance insomnia) û zûhiştin. Di rageşiyê û xemokiyê de gelemperî ye.

 

Bibîrxistina serbest (Free association)

Di derûnkolîneriyê de, rêbaza ku tê de nexweş her tiştê tê hizirîna wî/wê bêyî sansur dibêje; dergehê derhişê ye. Freud ev rêbaz pêşxist û bingeha derûnkolîneriyê kir. Armanca wê eşkerekirina naveroka derhişê ya ku bi şikil veşartî ye.

 

Bibîrxistina sist (Loose associations)

Berê û girêdana sist di navbera raman û axaftinê de; nîşaneyek şîzofreniyê û rewşên psîkotîk e. Nexweş ji mijarekê bo ya din diguhere bêyî girêdaneke zelal. Di teşxîsê de çavdêriya vê nîşaneyê girîng e.

 

Bicihkirina ketober (Random assignment)

Bicihkirina beşdaran li komin bi rengê ku şansê hemûyan heman be; asas ji bo lêkolîna azmûnî ya baş. Bicihkirina ketober piştrast dike ku cureyên dêûbav di navbera komên azmûnî û kontrolê de wekhev in û vê yekê şiroveyên encaman hêsan dike.

 

Bîrdoziya berawirdkirinê ya civakî (Social comparison theory)

Bîrdoziya Festinger: mirov xwe bi yên din berawird dikin ji bo nirxandina hêz û şiyan û baweriyên xwe. Du cureyên: berawirdkirina jorê (upward, bi yên çêtir) û berawirdkirina jêrê (downward, bi yên kêmtir baş). Her du dikarin ji bo xwe-baweriyê hem bikêrhatî hem ziyankar bin.

 

Bîrdoziya fêrbûna civakî (Social learning theory)

Bîrdoziya Bandura: fêrbûn bi çavdêrî, teqlîd û modelgirtinê pêk tê. Çar hêmanên girîng: baldarî, ragirtin (retention), hilberandin û handana. Xwe-bandorî (self-efficacy) jî di vê teoriyê de têgeheke navendî ye.

 

Bîrdoziya geşedana sincî ya Kohlberg (Kohlberg's moral development theory)

Qonaxên 6ên geşedana sincî ji ber berjewendiya xwe (qonaxa 1-2), ji ber normên civakî (3-4) heta prensîbên gerdûnî (5-6). Li gorî Piaget ava kir û pêşda bir. Gilligan bîrdoziya Kohlberg rexne kir û got: ev teorî zêdetir li gorî nirxên mêriyê hatiye çêkirin.

 

Bîrdoziya girêdanê (Attachment theory)

Bîrdoziya John Bowlby ya ku dibêje zarok hewcedariya girêdana hestî ya xurt bi xwediyê lênêriyê heye û ev girêdan bandorek kûr li ser geşedana derûnî û civakî ya paşê dike. Mary Ainsworth şêwazên girêdanê kifş kirin: ewledar, dûrketî, dilnegirêdanî û aloz.

 

Bîrdoziya nasnameya civakî (Social identity theory)

Bîrdoziya Tajfel û Turner: endambûna di koman de beşek ji nasnameya kesan e. Mirov xwe bi koma xwe wekî erênî dibînin û komên din wekî neyînî dibînin (ingroup/outgroup). Vê bîrdoziyê şirove dike çima nijadperestî û cudakeriya civakî çêdibe.

 

Bîrdoziya zihn (Theory of mind)

Hêz û şiyana têgihîştina ku yên din hest, raman û baweriyên cuda yên xwe hene, ji yên xwe cihê. Di zarokan de di temen 3-5 salê de pêş dikeve. Di nexweşiya otîzmê de gelemperî kêm e. Ji bo têkiliyên civakî, empatiyan û fêmkirina reftarên mirovan pir bingehîn e.

 

Birêvebirina pevçûnê (Conflict management)

Stratejî û pêvajoyan ji bo serederîkirina pevçûnan bi rengekî avaker û sazger. Pênc şêwazên serederîkirinê: pêşbazî (competing), hevkarî (collaborating), lihevhatin (compromising), dûrxistin (avoiding) û xwepêşxistin (accommodating) (Thomas-Kilmann modeli).

 

Birêvebirina stresê (Stress management)

Teknîk û stratejiyên ji bo kêmkirina bandorên neyînî yên stresê. Mînak: ravekirina hestê, lênêrîna laşî (werzişê), medîtasyon, rêkxistina demê û şêwirmendiyê. Di parastina saxlemiya derûnî û laşî de pir girîng e.

 

Birîndarbûna sincî (Moral injury)

Tawanbarkirina xwe ji bo tiştên ku mirov kir an nekir ku normên sincî binpê kir; di leşkeriyan de gelemperî ye. Ji trawmaya dêûbavan cuda ye: birîndarbûna sincî ji hesta 'ezê kiryareke xirab kir' tê, ne ji tirsê.

 

Bişavtin (Assimilation)

Pêvajoya ku tê de mirov serpêhatiyên nû dide nav şemayên zanistî yên berê bêyî wan biguherîne (Piaget). Mînak zarokek ku nûhatî hînî 'kûçik' bûye hemû çarpiyan 'kûçik' dibêje. Guncandin (accommodation) berevajiya wê ye: şema diguhere ji bo serpêhatiya nû.

 

Biyanîbûn (Alienation)

Hesta veqetandina ji cîhan, civak an xwe; di felsefe û derûnnasiyê de têgeheke girîng e. Marx biyanîbûna çandî bi demên kapîtalîzmê re girêda. Di psîkolojiyê de biyanîbûn bi kêmbûna mane û têkiliyê re têkildar e.

 

Biyanîbûna civakî (Social alienation)

Hesta dûrbûna ji civak û koman; kêmbûna hesta endambûnê û têkiliyên civakî. Di ciwaniyê de gelemperî ye û bi nexweşiyên derûnî re têkildar e. Piştgiriya civakî û hesta endambûnê di pêşgiriya wê de rola sereke dilîze.

 

— C —

 

Cihêbûn-takekesîbûn (Separation-individuation)

Di bîrdoziya Mahler de, pêvajoya ku zarok ji yekbûna bi dayikê cihê dibe û takekesiyê pêşve dibe (4 meh-3 sal). Qonaxên wê: cihêbûn (hatching), pratîkirin, yaklaşma (rapprochement) û yekîbûna nasnameyê. Di geşedana saxlem de cihêbûn û girêdana wekhev geşe dikin.

 

Cihguhêzî (Displacement)

Di derûnkolîneriyê de, veguhestina hestên ji tiştekî xeternak bo tiştekî bêêş û ewletir. Mînak gava mirov li kar aciz dibe, dema digihîje mala xwe li malbata xwe dike. Ev mekanîzmaya berevaniyê ya gelemperî ye ku mebesta xwe diguherîne lê hest vediguhêze.

 

Cudakeriya civakî (Social discrimination)

Derûnterapiya ne-wekhev a kesan an koman li gorî taybetmendiyên wan ên wekî nijad, zayend, ol an neteweya wî/wê. Ev pirsgirêkek civakî û mafî ya giran e û bandorên kûr ên derûnî li ser kesên tên cihêkirin dike.

 

Cudakeriya nijadî (Racial discrimination)

Derûnterapiya ne-wekhev a li gorî nijad an etnîsiyetê. Lêkolîn nîşan dide ku cudakeriya nijadî bandorên derûnî yên girîng li ser saxlemiya mexdûran dike, wekî rageşî, xemokî û kêmbûna xwe-rêzdariyê.

 

Cudakeriya zayendî (Sex discrimination)

Derûnterapiya ne-wekhev a xebitandinê an jiyanê li gorî zayendê. Bi gelemperî li dijî jinan e lê dikare li dijî her zayendî be. Di çandên gelek de normên çandî û saziyane cudakeriya zayendî piştgirî dikin.

 

— Ç —

 

Çakbînî (Optimism)

Meyldariya hêvîkirina encamên baş û erênî. Bi saxlemiya baştir, berxwedanê û serkeftinê re têkildar e. Seligman di psîkolojiya erênî de çakbîniya fêrbûyî (learned optimism) wekî amûrek dermankirinê pêşxist. Çakbîniya ne-rast jî dikare ziyankar be.

 

Çalakkirina reftarî (Behavioral activation)

Di derûnterapiya xemokiyê de, zêdekirina çalakiyên xweş û bikêr. Li gorî teoriya reftarparêziyê, xemokî ji kêmbûna xelatan û zêdebûna cezayan tê. Çalakkirina reftarî bi zêdekirina çalakiyên erênî ev rewş diguherîne.

 

Çareseriya pevçûnê (Conflict resolution)

Pêvajoya serederîkirina pevçûnan û gihîştina peymana di navbera aliyên pevçûnê de. Rêbazên wê: danûstandin (negotiation), aravakarî (mediation), hakemî (arbitration) û mafî (adjudication). Di têkiliyên navtakekesî û navneteweyî de girîng e.

 

Çareserkirina pirsgirêkê (Problem solving)

Pêvajoya dîtina çareseriya kêşeyan. Qonaxên wê: naskirina pirsgirêkê, berhevkirina agahiyê, afirandina çareseriyên gengaz, hilbijartina çareseriya herî baş û pêkanîna wê. Lêkolînan nîşan da ku afirînerî û hizirîna derve (lateral thinking) di çareserkirinê de girîng e.

 

— D —

 

Dahûrîna axaftinê (Conversation analysis)

Xwendina zanistî ya rêkxistina axaftinê di nav têkiliyê de; li rêzê, dorê û avahiya axaftinê dinihêre. Sacks, Schegloff û Jefferson vê rêbaza lêkolînê pêşxistin. Ji bo têgihîştina têkiliyên civakî û pirsgirêkên ragihandinê kêrhatî ye.

 

Dahûrîna dîrokî (Historical analysis)

Lêkolîna rûdan û şert û mercên dema borî ji bo têgihîştina rewşa niha an siberojê. Di derûnnasiyê de dîroka mirovekî an komekî xwendin dikare çawa ramana û reftarên wan fêm bike.

 

Dahûrîna gotarê (Discourse analysis)

Xwendina kûr a axaftin û nivîsê ji bo têgihîştina çawa zimanî danehev têne bikar anîn û rastiyan têne avakirin. Di psîkolojiya civakî de ji bo xwendina çawa têgehên wekî 'saxlemî' û 'dîn' di civakê de têne avakirin.

 

Dahûrîna hêmanê (Factor analysis)

Teknîka ku gelek guherbarên têkildar vedihewîne nav hejmareke kêmtir ên hêmanan ji bo dîtina avahiya bingehîn. Ji bo pêşxistina testên kesayetiyê (mînak Big Five) û IQ-ê bi berfireh tê bikar anîn.

 

Dahûrîna naveroka (Content analysis)

Dahûrîna pergalatîk a materyalên ragihandinê — metne, wêne, fîlim — ji bo naskirina nigar û têgehên gelemperî. Di psîkolojiya medyayê û lêkolîna nitelî de tê bikar anîn.

 

Dahûrîna paşvekişînê (Regression analysis)

Rêbaza statîstîkî ya texmîna têkiliya di navbera guherbarên serbixwe û bestê de. Gelemperî di lêkolîna derûnnasiyê de tê bikar anîn ji bo texmîna encaman û têkiliyên di navbera guherbarên cûrbecûr de.

 

Dahûrîna tematîk (Thematic analysis)

Rêbaza lêkolîna nitelî ya ku têm û nigar di nav daneyên nitelî de diyar dike, şirove dike û radigihîne. Braun û Clarke 6 qonaxan destnîşan kirin. Rêbazeke berfireh û maqûl e ji bo gelek cureyên pirsên lêkolînê.

 

Dahûrîna xewnan (Dream analysis)

Di derûnkolîneriya Freud de, şiroveyê xewnan ji bo kifşkirina daxwaz û çarçeweyên derhişê tê bikar anîn. Freud bêjê: 'Xewn rêya şahî ya bo derhişê ye.' Xewnan du asta naveroka hene: naveroka eşkere (ya ku mirov dibîne) û naveroka veşartî (wateyên derhişê yên rastîn).

 

Dane (Data)

Agahiyên berhevkirî ku di lêkolînê de têne bikar anîn. Dikane hejmarî (quantitative) an nitelî (qualitative) be. Daneyên hejmarî bi statîstîkê têne analîz kirin; daneyên nitelî bi rêbazên wekî analîza tematîk.

 

Dedûksiyon (Deduction)

Pêvajoya gihîştina encamên taybet ji prensîbên giştî; berevajiya têvagirtin (induction). Mînak: 'Hemû mirovan dimirin; Sokrates mirov e; ji ber vê yekê Sokrates dimire.' Di zanistê de bi girtina hîpotezan ji teoriyê û ceribandina wan tê bikar anîn.

 

Delîryûm (Delirium)

Rewşa têkçûna hişê ya nişkevî ya ku bi perçebûna baldariyê, têkçûna rêxistina ramanê û carinan halusinasyonê tê. Bi gelemperî di kal û pîrên nexweş de dixuye û nîşana pirsgirêkeke bijîşkî ya bingehîn e (infeksyon, dermanê tehrîkar hwd.).

 

Deqkirin (Labeling)

Binavkirina xwe an yên din bi navên neyînî û gelemperî. Di CBT de deqkirin celebek xeyala venasînî ye. Di teoriya damezrandina civakî (social labeling theory) de têgeh ji bo şiroveyê xebata nexweşiya derûnî tê bikar anîn.

 

Deqkirina civakî (Social stigma)

Nîşandana ne-pejirandinê an rexneyê ya li hember kesan ji ber taybetmendiyên wan. Stigma li ser nexweşiya derûnî, HIV, û pêwendiyên din ên li hember civakê bandorên girîng ên derûnî û civakî li ser mexdûran dike û alîkariya pêşkêşiyê asteng dike.

 

Derhişî (Unconscious)

Di bîrdoziya Freud de, qata hizirînê ya ku naveroka wê ji hişê dûr e û mirov hay jê nabe. Lê derhişî bi awayekî bêhiş reftarê, hest û biryarên mirovan bandor dike. Di dermankirina derûnkolînerî de armanca sereke eşkerekirina naveroka derhişê ye.

 

Derhişiya hevpar (Collective unconscious)

Di bîrdoziya Jung de, qata derhişê ya ku di hemû mirovan de hevbeş e û arketîpên gerdûnî dihewîne. Ji derhişiya takekesî cuda ye: derhişiya hevpar mîrasa psîkolojîk a hemû mirovahiyê ye û di xewn, mît û çandan de xwe nîşan dide.

 

Derlixweyî (Extroversion)

Xasiyeta kesayetî ya ku tê de mirov ji têkiliyên civakî enerjî digire û li derveyê kêfa xwe dibîne. Berevajiya navxweyîtiyê (introversion) ye. Di modela 'Pênc Faktorên Mezin' (Big Five) de yek ji pênc xasiyetên sereke ye.

 

Derûnkolînerî (Psychoanalysis)

Bîrdozî û rêbaza dermankirinê ya ku Freud ava kir; derhişî û têkoşînên pêşiye ya derûnî navendî ne. Rêbazên wê: bibîrxistina serbest, dahûrîna xewnan û şiroveyê veguhêziyê. Tevî rexneyan, ev tevger bandora mezin li ser derûnnasî û çanda nûjen kir.

 

Derûnnasî (Psychology)

Zanista lêkolîna reftarê û pêvajoyên derûnî ya mirovan û ajalan e. Hem zanistî ye (rêbazên azmûnî bikar tîne) û hem pratîk e (gelemşeyên mirovî çareser dike). Di nav xwe gelek şax dihewîne: klînîkî, civakî, zanistî (cognitive), peresanî û geşedanê. Bireya wê ji sedsala 19an bi Wundt ve dest pê kiriye.

 

Derûnterapî (Psychotherapy)

Dermankirina nexweşiyên derûnî û tengasiyên jiyanê bi rêya têkiliya terapistî ye, bêyî derman. Cureyên cûrbecûr hene: derûnkolînerî, reftarî-zanistî (CBT), humanîstî û yên din. Têkiliya baş di navbera terapist û mexdûr de (therapeutic alliance) bingeha serfiraziyê ye.

 

Domdar (Chronic)

Rewşek an nexweşiyek ku dirêj e û dom dike; berevajiya aqût. Nexweşiyên kronîk dermankirinê û rêvebirina demdirêj hewce ne. Di psîkolojiyê de stresa kronîk, xemokiya kronîk û êşa kronîk rewşên girîng in.

 

Domdariya heyberê (Object permanence)

Têgihîştina ku tişt hene tevî ku nayên dîtin; di temen 8-12 meh de pêşve diçe li gorî Piaget. Berî vê pêşveçûnê, ji çavan dûr = ji hizirînan dûr. Di geşedana zarokan de gava girîng e.

 

— E —

 

Ensest (Incest)

Têkiliya zayendî di navbera xwişkûbira an kesên din ên malbatê de. Di piraniya civakan de qanûnî û culturî qedexe ye. Di psîkolojiyê de ensest wekî celebek istîsmarek zexm a derûnî û hestî ya zarokan tê dîtin û trawmayên kûr ên dirêj-demî dihêle.

 

Eros (Eros)

Di bîrdoziya Freud de, nesta jiyanê û evîn û zayendiyê. Eros hemû hêzên jiyanê dihewîne: xwepêkanîn, hezkirina yên din, afirînerî û zayendiyê. Di dijberiya Thanatos (nesta mirinê) de rawestiye. Di psîkolojiyê de eros têgeheke berîtir ji wateya rojane ya evînê ye.

 

Ezî (Ego)

Di bîrdoziya Freud de, beşa navîn a keşa derûnî ya ku di navbera nizmezî (id) û bilindeziyê (superego) de birêvebir e û li gorî prensîba rastiyê dixebite. Wezîfeya ezî: daxwazên id têr bike bi rengekî ku civak qebûl bike û superego razî bimîne. Mekanîzmayên berevaniyê ji aliyê ezî ve tên bikar anîn.

 

Ezperestî (Egocentrism)

Di bîrdoziya Piaget de, nebûna hêz û şiyana dîtina perspektîfa kesên din, bi taybetî di zarokatiya destpêkê de. Piaget ceribandinên sê-çiya nîşan da ku zarokên piçûk nikarin perspektîfa kesên din bigirin. Di erêniştiyê de jî dikare hebe.

 

— Ê —

 

Êrîşkarî (Aggression)

Reftarê ku bi mebesta ziyankirina kesekî an tiştekî pêk tê. Cureyên: êrîşkariya laşî, devkî, têkildarî û êrîşkariya veşartî. Bandura bi ceribandinên Bobo Doll nîşan da ku êrîşkarî bi fêrbûna civakî tê. Amîgdala û kortîzol di bersivên êrîşkar de rol dilîzin.

 

— F —

 

Feraseta venasînî (Cognitive insight)

Têgihîştina cûreyên ramanê yên pirsgirêkdar û bandora wan li ser reftarê û rewşehestiyê; armanceke derûnterapiya venasînî ye. Ji feraseta klînîkî (nexweş dizane nexweş e) cuda ye; feraseta venasînî têgihîştina kûrtir a pêvajoyên hizirîna xwe ye.

 

Fêrbûn (Learning)

Guherîna domdar a reftarê an zanistê ya ji tecrube û pratîkê çêdibe. Celebên hînbûnê: şertlandina klassîk, şertlandina operant, fêrbûna civakî û fêrbûna venasînî. Di psîkolojiyê de yek ji mijarên herî berfireh ên lêkolînê ye.

 

Fêrbûna civakî (Social learning)

Li gorî Bandura, fêrbûna bi çavdêrîkirina yên din, teqlîd û modelgirtinê. Çar hêmanên girîng: baldarî, ragirtin (retention), hilberandin û handan. Bêyî tecrubeyê ya rasterast dibe û rola model (mînak dêûbav û mamosteyên) girîng e.

 

Fêrbûna venasînî (Cognitive learning)

Fêrbûna bi têgihîştin, analîzkirin û entegrasyon ya agahiyê, ne tenê dubarekirin. Di vê nêzîkahîtêdanê de kes bi çalakî agahiyê pêvajodike û bi zanistên berê girê dide, di şemayan de berhev dike.

 

— G —

 

Geşbînî (Optimism)

Meyldariya hêvîkirina encamên erênî û baş; bi berxwedanê û saxlemiya baştir re têkildar e. Çakbînî û geşbînî dikarin bi pratîkê werin pêşxistin. Seligman di psîkolojiya erênî de geşbîniya fêrbûyî wekî amûrek dermankirinê pêşxist.

 

Geşedana derûncivakî (Psychosocial development)

Li gorî Erik Erikson, geşedana kesê bi rêya 8 qonaxên jiyanê di têkiliya xwe bi civakê re pêk tê. Her qonax qirîzeke heyî dihewîne ku divê bê çareserkirin. Ji zaroktiyê heta pîrbûnê, her qonax hêzeke nû û pirsgirêkeke nû pêşkêş dike.

 

Geşedana hevdiliyê (Empathy development)

Geşedana hêz û şiyana fêmkirina hestên yên din di zarokatiyê de. Di temen 2-3 salê de nîşaneyên pêşin ên empatiyan çêdibin. Pêşveçûna empatiyan bi girêdana ewledar û reftarên mezinên empatikar re têkildar e.

 

Geşedana sincî (Moral development)

Geşedana têgihîştina rast û çewt û nirxên sincî. Lawrence Kohlberg sê asta û 6 qonaxan destnîşan kir. Carol Gilligan bîrdoziya Kohlberg rexne kir û got ev teorî zêdetir li gorî nirxên mêriyê ye; wê teoriya lênêriyê (ethics of care) pêşxist.

 

Geşedana venasînî (Cognitive development)

Geşedana hêz û şiyanên zanistî di demê de, bi taybetî di zarokatiyê de. Jean Piaget 4 qonax destnîşan kir. Vygotsky ên teoriya 'qada pêşveçûna nêzîk' (zone of proximal development) pêşxist û bêtir li nêzîkahîtêdana civakî ya geşedanê sekini.

 

Geşedana zarokan (Child development)

Guherînên laşî, zanistî, hestî û civakî yên di demê de di zarokatiyê de. Qonaxên geşedanê û bandorên dêûbaviyê, jîngeh û genetîkê li ser rêwîtiya zarok mijarên girîng in. Zaniyariya geşedana zarokan ji bo dêûbav, mamoste û pisporan girîng e.

 

Geşedana zayendî (Gender development)

Geşedana nasnameya zayendî û hêz û şiyanên girêdayî zayendê. Teoriyên cuda: biyolojîk, psîkanalîtîk, fêrbûna civakî û teoriya şemayên zayendî. Sêwirana civakî û normên çandî roleke mezin di geşedana zayendî de dilîzin.

 

Geşedana zimên (Language development)

Geşedana hêz û şiyana fêmkirin û bikaranîna zimanî di dema zarokatiyê de. Di temenên 0-1 salê de: devaxifandin (babbling); 1-2 sal: peyva yekane; 2-3 sal: hevokan; 4-5 sal: zimanekî tam. Noam Chomsky bîrdoziya amûra bidestxistina zimanê (Language Acquisition Device) pêşxist.

 

Girêdan (Attachment)

Girêdana hestî ya domdar di navbera du kesan de, bi taybetî di navbera zarok û dêûbavan de; Bowlby bîrdoziya wê xwend. Mary Ainsworth şêwazên girêdanê bi azmûna 'Rewşa Biyanî' kifş kirin: ewledar, dûrketî, dilnegirêdanî û aloz-belengazî.

 

Girêdana ewledar (Secure attachment)

Şêwaza girêdanê ya saxlem: zarok hest dike xwediyê girêdanê ewle û pêbawer e, ji bo keşifkirinê derdikeve û dema ditirse vedigere. Di mezinbûnê de bi têkiliyên çêtir û saxlemiya derûnî ya baş re têkildar e.

 

Girêdana ne-ewledar (Insecure attachment)

Şêwazên girêdanê yên ne-saxlem; dûrketî (avoidant), dilnegirêdanî (anxious-ambivalent) an aloz-belengazî (disorganized). Di mezinbûnê de dikare bibe sedema pirsgirêkên têkiliyê û nexweşiyên derûnî.

 

— H —

 

Handan (Motivation)

Pêvajoya ku dest pê dike, rêvebir û domandina reftara armanckêş e. Du celebên sereke: handana navxweyî (ji kêf û xwestineke navxweyîn tê, ne ji diyariyan) û handana derveyî (ji xelat û ceza yên derveyî tê). Maslow, Deci û Ryan teoriyên girîng di vê de pêşxistin.

 

Handana derveyî (Extrinsic motivation)

Motîvasyona ku ji xelat û ceza yên derveyî tê; mînak pere, pesnê an metirsiyê. Lêkolîn nîşan dide ku di karên kreatîf de handana derveyî dikare handana navxweyî kêm bike (undermining effect). Di hînbûnê de hevsengiya her du cureyên handanê pêwîst e.

 

Handana navxweyî (Intrinsic motivation)

Motîvasyona ku ji kêf û xwestineke navxweyîn tê, ne ji diyariyan. Deci û Ryan teoriya xwe-diyarkirinê (Self-Determination Theory) pêşxist ku sê hewcedariyên bingehîn ya navxweyî destnîşan dike: otonomî, kompetens û têkilî. Ji handana derveyî berdewamtir e.

 

Hayjêbûn (Mindfulness)

Hesta hişyariyê û balê ya li ser dema niha, bêyî nirxandin an darizandinê. Ji kevneşopiya budîzmê tê, lê niha di dermankirinê de (MBSR, MBCT) û di jiyana rojane de berfireh tê bikar anîn. Lêkolîn nîşan daye ku hayjêbûn stresê kêm dike û saxlemiya derûnî baştir dike.

 

Helwest (Attitude)

Nirxandina erênî an neyînî ya li hember tiştekî, kesekî an ramanekê ye. Helwest ji sê pêkhateyan pêk tê: zanistî (bawerî), hestî (hest) û reftarî (temayul). Teoriya bêahengiya venasînî ya Festinger şirove dike çawa helwest û reftarên dijber dikarin rewşa nerehetiyê çêbikin.

 

Hestên bingehîn (Basic emotions)

Hestên gerdûnî ku di hemû çandên cîhanê de hevbeş têne xuyakirin û nasîn. Paul Ekman şeş hestên bingehîn destnîşan kir: tirs, kêf, xemgînî, hêrs, nefret û surprîz. Paşê ew şermê jî lê zêde kir. Ev hest di hemû mirovan de bi şêweyên rûyê heman in.

 

Hesûdî (Envy)

Hesta xwestina tiştên kesên din; di derûnnasiyê de bi xwe-rêzdariya nizm û berawirdkirina civakî re têkildar e. Carinan ferq di navbera hesûdî (tu dixwazî ya yê din hebe) û kezeba (tu dixwazî ew nemîne lê yê din jî). Di têkiliyên civakî de hesûdî dikare hem handan û hem ziyankar be.

 

Hevahengiya civakî (Social coherence)

Yekîtî û hevkariya di navbera endamên komek civakî de. Girêdana hevbeş û nirxên hevpar bingeha wê ne. Aboriya civakî (social capital) bi ahenga civakî re têkildar e.

 

Hevberdan (Divorce)

Veqetandina fermî ya zewacê; dikare bandorên girîng ên derûnî li ser hevjînan û zarokan bike. Lêkolîn nîşan dide ku kaşa hevberdanê û pêvajoya wê çawa di zarokan de tê birêvebirin ji mûdaxelayê gelemperî girîngtir e.

 

Hevdilî (Empathy)

Hêz û şiyana têgihîştina hest û xwezaya kesên din û hişkên wan nîşan dan. Cureyên: empatiyana zanistî (cognitive empathy, fêmkirin) û empatiyana hestî (affective empathy, hisîkirin). Di terapiyê de, di têkiliyên civakî de û di parastina şiddetê de girîng e.

 

Hevkarî (Cooperation)

Karkirina bi hev re ji bo armanceke hevbeş. Berevajiya hevrikiyê ye. Lêkolîna Sherif (Robbers Cave) nîşan da ku armancên jorîn ên hevbeş dikarin pirsgirêkên di navbera koman de çareser bikin.

 

Hevsengî (Balance)

Rewşa wekheviyê di navbera hêz û dezgehên cûrbecûr de; girîng e ji bo tendirustiyê. Di psîkolojiyê de hevsengiya hestî, hevsengiya kar-jiyanê û hevsengiya têkiliyên civakî girîng in.

 

Hewcedariyên bingehîn (Basic needs)

Hewcedariyên pêwîst ên ku ji bo jiyan û geşedana saxlem divê têr bibin. Maslow 5 astek pênase kir: laşî, ewlehî, girêdan û evîn, rêzdarî, xwepêkanîn. Di teoriya SDT de Ryan û Deci sê hewcedariyên bingehîn yên derûnî destnîşan kirin: otonomî, kompetens û têkilî.

 

Hêza navxweyîn (Inner strength)

Hêz û şiyana domandina kesayetiyê û serederîkirinê di rewşên dijwar de. Ji berxwedanê (resilience) û koagûlasyona psîkolojîk (psychological hardiness) pêk tê. Di psîkolojiya erênî de hêza navxweyîn wekî çavkaniyek girîng tê dîtin.

 

Hişmendiya civakî (Social consciousness)

Têgihîştina komgirî ya pirsgirêk û rewşên civakî yên ku komek civakî bi xwe re parve dike. Di psîkolojiya civakî de hişmendiya civakî bi çalakiyên civakî û pratîkên dadrêsiyê ya civakî re têkildar e.

 

Hiyerarşiya pêdiviyan (Maslow's hierarchy of needs)

Pîramîda Maslow a hewcedariyên mirovî: (1) laşî/fîzyolojîk, (2) ewlehî, (3) girêdan û evîn, (4) rêzdarî û nasname, (5) xwepêkanîn. Mirov hewl dide pêşî asta jêrîn têr bike û dûvre derbasî asta jorîn bibe. Bîrdoziyeke pir bandordar di perwerdehî û rêvebiriyê de ye.

 

Hizirîna rexneyî (Critical thinking)

Hêz û şiyana nirxandina argûman, delîl û agahiyê bi rengekî zanistî û objekîf. Hizirîna rexneyî pêşhikmiyê û baweriyên bêdelîl rexne dike û lêgerîna rastiyê navendî dibîne. Di dema ragihandinê ya dîjîtal de ji her demê girîngtir bûye.

 

— Î/I —

 

Înkar (Denial)

Di derûnkolîneriyê de, mekanîzmaya berevaniyê ya ku mirov rastiya rûdanekê an hestekê înkar dike ji bo parastina xwe ji êş an rageşiyê. Di qonaxên şînê ya Kübler-Ross de înkar qonaxa yekem e. Gava dirêj be û ji rastiyê dûrxistina dirêj-demî çêbibe, dikare ziyankar be.

 

Îstîsmara zarokan (Child abuse)

Ziyankirina laşî, hestî, zayendî an paşguhkirina zarokan ji aliyê mezinên berpirsiyar ve. Trawmaya zarokatiyê bandorên kûr ên dirêj-demî li ser geşedana derûnî û civakî ya zarok dike û rîska nexweşiyên derûnî di mezinbûnê de zêde dike.

 

— K —

 

Katarsîs (Catharsis)

Serbestkirina hestên veşartî û paqijkirina têkildar a derûnî. Têgeh ji Aristotle tê ku li ser bandora tiyatroyan li temaşevanan axivî. Freud ew di dermankirina derûnkolînerî de bikar anî: ragihandina hestên tepiskirî xweşhalbûnê tîne. Di terapiyê de, dema mirov hestên xwe eşkere dike, sivik dibe.

 

Kateksîs (Cathexis)

Di bîrdoziya Freud de, danîna enerjiya psîşîk li ser tiştekê an kesekî. Dema mirov kes an tiştekî hezdike, enerjiya psîşîk li wê kateksîs (investment) dike. Windabûna tiştê kateksîskirî dibe sedema şînê (mourning).

 

Kemilîna derûnî (Psychological maturity)

Hêz û şiyana serederîkirina bi rewşên dijwar, pêşxistina têkiliyên saxlem û jiyana birêkûpêk. Di psîkolojiya erênî de kemilîna derûnî geşedana domdar ya li hember zoriyên jiyanê ye, ne sedemenê ne kêliya bêkêşî ye.

 

Kesayetî (Personality)

Koma şêweyên domdar ên ramanê, hestê û reftarê yên ku mirovekê ji yên din cihê dikin û di rewşên cûrbecûr de xuyangî dikin. Di psîkolojiyê de teoriyên cuda hene: faktorên mezin (Big Five), bîrdoziya kesayetiya Freud, humanîstî û yên din.

 

Kompleksa Odîpûs (Oedipus complex)

Di bîrdoziya Freud de, di qonaxa falîk (3-6 sal) de zarok hestên evîn ên li ber dêûbavê hevîn û dijminahiyê li ber yê din dihesibîne. Navê wê ji mîtolojiya Yewnanî tê. Çareserkirina wê bi xwewekdîtinê bi dêûbavê hevîn re û helandina ên dijber pêk tê.

 

Kontrola civakî (Social control)

Rêbazên ku civak bikar tîne ji bo rêvebirina reftarê û domandina normên civakî. Cureyên: nermal (informal; nirx, norm, rexne) û rêkûpêk (formal; qanûn, polîs, dadê). Di teoriya damezrandina civakî de kontrola civakî wekî çawaniya pêşgiriya tawanê tê xwendin.

 

Korelasyon (Correlation)

Têkiliya di navbera du guherbarên di heman demê de diguhere. Korelasyon lihevhatina du guherbarên diyarkirî ye lê sedem-encam nîşan nade. Koefsiyenta korelasyonê ji -1 (tevahiya neyînî) heta +1 (tevahiya erênî) diçe.

 

Korpeyvî (Dyslexia)

Gelemşeyên xwendin û şifreyên dengên zimanî; ketina di nav kategoriya nexweşiyên hînbûnê de. Korteks çepê pirsgirêk di pêvajoykirina sîstema fonolojîk de nîşan dide. Bi perwerdehiya taybetî û piştgiriyê dikare bi bandor were tedawîkirin.

 

Kortîzol (Cortisol)

Hormona stresê ya sereke ya ku ji gurdebika jorîn tê. Di rewşên stresê de kortîzol laş amade dike: şekera xwînê zêde dike, pergala xweparastinê kêm dike û hişyariyê zêde dike. Ger stres kronîk be û kortîzol her dem bilind bimîne, bandorên neyînî yên laşî û derûnî çêdibin.

 

 

— L —

 

Lêvegerîn (Flashback)

Vejîna nişkeve ya hestê û bîranîna rûdaneke trawmatîk wekî ku niha diqewimî; nîşaneyek sereke ya NSPT/PTSD. Di lêvegerînan de kes dikare hest bike ew di trawmayê de ye, û bersivên laşî (dil lê dide) jî xuya dibin. Dermankirinê bi EMDR û terapiya vekirîbûnê bandordar e.

 

— M —

 

Malbata kakilî (Nuclear family)

Malbata ku ji dêûbavan û zarokên wan pêk tê, berevajiya malbata mezin (extended family). Di civakên pîşesazî yên nûjen de şêwaza malbatê ya herî gelemperî ye. Nêzîkahîtêdanên cûrbecûr li ser kêmasî û xurtiyên malbata kakilî hene.

 

Maqûlkirin (Rationalization)

Avakirina delîlên aqilmend ji bo reftarên ku rastî sedemên din hene. Mekanîzmaya berevaniyê ya gelemperî ye: mirov kiryarên xwe piştî ku bicihaniye bi delîlên rêkûpêk şirove dike. Mînak: 'Cixareyê dikşêm ji ber ku stresê kêm dike' — lê sedem bengîtî ye.

 

Mêjîkok (Cerebellum)

Beşa mêjî ya ku koordinasyon û hevdengiya motor birêve dibe. Di fêrbûna tevgerên nû de û di tonoiya masûlkeyê de rol dilîze. Di îstîsmara alkolê de mêjîkok yek ji beşên herî pêşin ên ku ziyan dibîne ye.

 

Mekanîzmaya berevaniyê (Defense mechanism)

Pêvajoyên derûnî yên bêhişmend ku ego ji bo parastina xwe ji rageşî û êşê bikar tîne. Freud û Anna Freud wan destnîşan kirin. Cureyên sereke: tepisandin, înkar, rengvedan, maqûlkirin û berzkirin. Hin mekanîzma saxlemtir in ji yên din.

 

Mekanîzmaya serederîkirinê (Coping mechanism)

Stratejiyên laşî û derûnî yên ku mirov bikar tîne ji bo birêvebirina stresê, trawmayê an rewşên dijwar. Serederîkirina çalak (çareserkirina pirsgirêkê ya rasterast) û serederîkirina pasîf (revandina ji rewşê) du şêwazên sereke ne. Mekanîzmayên baş saxlemiyê diparêzin.

 

— N —

 

Nasname (Identity)

Hesta kesê ya kî bûna xwe; koma taybetmendiyên kesane, civakî û çandî ku mirovekê wekî 'ez' diyar dikin. Nasname di ciwaniyê de bi awayeke taybet pêşve diçe (Erikson: nasname vs. tevlihevî). Cureyên cûrbecûr hene: civakî, zayendî, neteweyî û şexsî.

 

Nasnameya civakî (Social identity)

Beşa nasnameya kesê ya ji endambûna wî/wê di koman de tê: netewî, olî, zayendî û yên din. Teoriya nasnameya civakî ya Tajfel û Turner şirove dike çawa endambûna di koman de xwe-nirxandin û têkiliyên koma me-komên din bandor dike.

 

Nasnameya zayendî (Gender identity)

Hesta navxweyîn a mirovekî ya zayend xwe û kesandina wî/wê ya di civakê de. Ji zayendiya biyolojîk (sex) û rola zayendî (gender role) cuda ye. Di serdema nûjen de têgihîştina cûrewayîya nasnameya zayendî berfirehtir bûye.

 

Nexweşiya Alzheimer (Alzheimer's disease)

Celeba herî gelemperî ya demansê; bi kêmbûna hêdî ya bîranîn û zanistê tê. Bi berhevkirina pêlên amîloîd û fibre tau di mêjî de têkildar e. Ji bo niha dermankirinaê neyêtî ava kirin lê derman hene ku pêşveçûna wê hêdî dikin.

 

Nexweşiya dengên axaftinê (Speech sounds disorder)

Gelemşeyên di hilberandina dengên zimanî de ku têgihîştina axaftinê dijwartir dikin. Dikare ji geşedanê (ji bo zarokan gelemperî ye û xwe baştir dike) an ji ber birînê li mêjî be. Dermankirinê bi logopediyê pêk tê.

 

Nexweşiya depresîf a sereke (Major depressive disorder)

Xemokiya giran ya ku bi rewşehestiya kûr a nebaş (du hefte û zêdetir), windabûna kêfê, guherînên xew û xwarinê, bêenerjî û carinan ramanên xwekuştinê tê. Yek ji nexweşiyên derûnî yên herî gelemperî ye. Dermankirinê bi antidepresantan û CBT xurtî ye.

 

Nexweşiya geşedanê (Developmental disorder)

Gelemşeyên ku di pêvajoya geşedana siruştî de çêdibin û bandorê li hêz û şiyanên laşî, zanistî an civakî dikin. Wekî otîzm, ADHD, nexweşiya hînbûnê û nexweşiya ziman. Di teşxîsê de divê ji gecikmana geşedanê were cudakirin.

 

Nexweşiya hestî (Affective disorder)

Koma nexweşiyên ku di wan de rewşa hestî ya sereke xirabtir e, wekî xemokî û nexweşiya dualî. Di DSM-5 de 'nexweşiyên rewşehestî' (mood disorders) wekî kategoriya sereke tê bikar anîn.

 

Nexweşiya hevahengiyê (Adjustment disorder)

Bersiva derûnî ya zêde ji rewşeke stresê ya nasnamekirî, bi nîşaneyên hestî an reftarî yên zêde. Bi gelemperî di nava 3 mehan de piştî stresorê dest pê dike û piştî rawestandina stresorê 6 meh dom nake. Ji PTSD kêmtir giran e.

 

Nexweşiya hînbûnê (Learning disorder)

Gelemşeyên taybetî di xwendin (disleksî), nivîsandin (disgrafî) an hesaban (diskalkûlî) de, bêyî ku ji newekheviya zanistî ya giştî bên. Perwerdehiya taybetî û piştgirî di dermankirinê de bingehîn e.

 

Nexweşiya kesayetiya bengî (Dependent personality disorder)

Hewcedariya zêde û çalak a çavdêrî û pêşgiriya ji kesên din; tirsa tenêbûnê û bêkêmasiyê. Dikare ji tecrubeyên zarokatiyê yên ku serbixwebûna zarok nepejirandin an teşwiq nekirin here.

 

Nexweşiya kesayetiya dijcivakî (Antisocial personality disorder)

Paşguhkirina domdar a mafên yên din û normên civakî; berê wekî psîkopati an sosyopati dihat nasîn. Bi gelemperî beriya 15 salî di nexweşiya kiryarê de nîşaneyên wê xuya dibin. Empatiyan û şerm kêm an tune ne.

 

Nexweşiya kesayetiya narsîsîstîk (Narcissistic personality disorder)

Şêweyeke domdar a xwemezinandinê, hewcedariya tesnîfê ya zêde û nebûna empatiyan ji yên din. Narcissism a siruştî ya zarokatiyê ji nexweşiya kesayetiyê cuda ye. Di têkiliyên navtakekesî de zoriyên girîng çêdike.

 

Nexweşiya kesayetiya paranoîd (Paranoid personality disorder)

Meyldariya domdar a gûmana nerast û nebawerbûnê ji kesên din bêyî sedemeke têra xwe. Ji psîkoza paranoîd cuda ye: di nexweşiya kesayetiya paranoîd de waswasên rastîn tune ne.

 

Nexweşiya kesayetiya pirhejmar (Multiple personality disorder)

Wekî nexweşiya nasnameya dîsosiyatîf tê zanîn; du an zêdetir kesayetiyên cihê di nava kesekî de hene, bi windabûna bîranînan di navbera wan de. Di DSM-5 de 'dissociative identity disorder' (DID) tê zanîn. Pirî caran bi trawmaya zarokatiyê re têkildar e.

 

Nexweşiya kesayetiya şermok (Avoidant personality disorder)

Şêweyeke domdar a dûrketina civakî ji ber tirsa rexnekirin û tawanbarkirinê; hesta kêmasiyê ya kûr. Di navbera nexweşiya rageşiya civakî û nexweşiya kesayetiya şermok de ferqên hindik hene.

 

Nexweşiya nasnameya parçebûyî (Dissociative identity disorder)

Hebûna du an zêdetir nasnameyan an rewşên kesayetiyê yên cihê di kesekî de, bi windabûna bîranînan di navbera wan de. Di DSM-5 de wekî kategoriya nexweşiyên dîsosiyatîf e. Pirî caran bi trawmaya zarokatiyê ya giran re têkildar e.

 

Nexweşiya OCD (Obsessive-compulsive disorder)

Nexweşiya ku tê de obsesyon (ramanên nehiştî yên dubarebûyî) û kompûlsiyon (kiryarên dubareyî yên ji bo kêmkirina rageşiyê) hene. Di DSM-5 de ji nexweşiyên rageşiyê veqetiya. Dermankirinê: ERP (Exposure and Response Prevention) û SSRI-yan.

 

Nexweşiya PTSD (Post-traumatic stress disorder)

Nexweşiya ku piştî tecrubeyê an dîtina rûdanên trawmatîk pêk tê. Nîşaneyên sereke: lêvegerîn (flashbacks), çiyatandina ji nîşaneyên trawmayê, hişyariya zêde û guherînên neyînî di ramanê de. Dermankirinê: EMDR, terapiya vekirîbûnê û psîkiyatrîk.

 

Nexweşiya rageşiya civakî (Social anxiety disorder)

Tirsa giran ya rewşên civakî an performansê ku jiyanê asteng dike. Ji timidiyetiya siruştî cuda ye: pir bihêztir û domdar e. Di ciwanên û mezinan de gelemperî ye. Dermankirinê bi CBT û derman (SSRIs) bandordar e.

 

Nexweşiya rageşiya giştî (Generalized anxiety disorder)

Xemgîniya domdar û zêde ya li ser gelek mijarên jiyanê ya ku kêm bike dijwartir e; nîşaneyên laşî (westiya masûlkeyan, pirsgirêkên xewê) jî hene. Di DSM-5 de divê herî kêm 6 meh dom bike.

 

Nexweşiya rewşehestî (Mood disorders)

Koma nexweşiyên ku rewşa hestî wekî sedema sereke heye: xemokî, nexweşiya dualî (bipolar), dysthymia û yên din. Bandorên biyolojîk (neurotransmitters), psîkolojîk (baweriyên kakilî) û civakî (stres) di wan de rol dilîzin.

 

Nexweşiya xwarinê (Eating disorders)

Koma nexweşiyên ku di wan de reftarên xwarinê yên ne-saxlem hene. Cureyên sereke: anoreksiya newrozê, bulimiya newrozê, nexweşiya xwarina zêde (binge eating disorder). Ji nexweşiyên derûnî yên herî girantir in; mirina wan ji gelek nexweşiyên din zêdetir e.

 

Neyînî (Negative)

Rewşa berevajî ya erênî; di derûnnasiyê de bi pêvajoyên xirabker an kêmkirinê re têkildar e. Nîşaneyên neyînî di şîzofreniyê de (mînak kêmbûna axaftinê, bêhestî) ji nîşaneyên erênî (halusinasyon, waswas) cuda ne û bi gelemperî zehmetir têne tedawîkirin.

 

Nihiçka zayendî (Sex drive / Libido)

Hêza zindewerî û derûnî ya ku mirov ber bi çalakiyên zayendî ve dikşîne. Di bîrdoziya Freud de libido wekî enerjiya psîşîk ya cinsî û jiyanê cihekî navendî digire. Di bîrdoziyên nûjen de, zayendiyê wekî perçeyekî hejmarî yên saxlemiyê tê dîtin.

 

Nijadperestî (Racism)

Baweriya ku nijadek ji yên din bilindtir e û derûnterapiya ne-dadperwer li gorî nijadê. Di psîkolojiyê de nijadperestî û bandorên derûnî yên wê li ser kesên hatine cihêkirin mijarên girîng ên lêkolînê ne. Nijadperestiya pergalî (systemic racism) jî têgeha girîng e.

 

Nirxandina kesayetiyê (Personality assessment)

Nirxandina taybetmendiyên kesayetî bi rêya hevdîtin, teqîn û çavdêriyê. Amûrên gelemperî: MMPI, NEO-PI-R (Big Five), Rorschach û testa TAT. Di klînîkê, lêkolînê û bijartina karmendan de tê bikar anîn.

 

Normên civakî (Social norms)

Rêgezên ne-nivîskî yên reftarê di civakê de. Normên descrijptif (çawa mirov tevdigerin) û normên nîşandêr (çawa divê mirov tevbigerin) du cureyên sereke ne. Di lêkolîna Milgram de normên slêmaniyê û otorîteyê hatine xuya kirin.

 

Nûşiyan (Resilience)

Hêz û şiyana vegerandina rewşa normalê û adaptasyona baş piştî rewşên zehmet, trawma an windabûnê. Nûşiyan ne tenê 'hişkbûn' e, lê pêvajoyeke çalak a adaptasyon û mezinbûnê ye. Çar hêmanên sereke: têkiliyên piştgiriyê, têgihîştina xwe, hêza çareserkirinê û mana jiyanê.

 

— P —

 

Paşvegerîn (Regression)

Di derûnkolîneriyê de, mekanîzmaya berevaniyê ya ku mirov di rewşên stresê an tehdîdê de reftarê vedigêre bo qonaxeke berê ya geşedanê. Mînak zarokê 8 salî di rewşên zehmet de dest bi tivikêkişandinê dike, an mezinekî di tengasiyê de wekî zarokî tê girî.

 

Pêşdarazî (Prejudice)

Nirxandina neyînî û ne-dadperwer a li hember komekî bêyî zanîna têra xwe. Di lêkolîna Allport de, pêşdarazî di qonaxên cûrbecûr de tê: ji pêşhikmî heta cihêkirina laşî. Têmas teoriyê (contact theory) dibêje têkiliyên erênî pêşdaraziyê kêm dikin.

 

Pêşhikmiya piştrastkirinê (Confirmation bias)

Meyldariya mirov ya lêgerîna, şiroveyê û bîranîna agahiyên ku baweriyên berê piştast dikin, û paşguhkirina agahiyên dijber. Yek ji pirsgirêkên sereke yên hizirîna mirovî ye. Di siyasetê, zanistê û jiyana rojane de gelemperî ye.

 

Piaget (Jean Piaget)

Psîkolog û fîlozofê Swîsreyî (1896–1980) ku teoriya geşedana venasînî ya zarokan pêşxist. Çar qonax: hestî-motor, pêş-operasyonel, konkret-operasyonel û formal-operasyonel. Têgehên wî yên girîng: şema, bişavtin, guncandin, domdariya heyberê û ezperestî.

 

Piştgiriya civakî (Social support)

Hestê ku yên din li ba hene û alîkariyê didin; hêmana berevaniyê ya girîng e. Cureyên: piştgiriya hestî (hevdilî û germa), piştgiriya agahiyê, piştgiriya madî û piştgiriya nirxandina. Lêkolîn nîşan dide ku piştgiriya civakî tewra laşê jî diparêze.

 

Plasebo (Placebo)

Made an dermankirin ya bê bandora laşî ya rasterast; bi bandora baweriyê karê dike. Di ceribandinên klînîkî de şertê kontrolê yê bingehîn e. Bandora plaseboyê ji neurobiyolojiya mezin e û di êşdanê, xemokiyê û rageşiyê de bi taybetî xurt e.

 

Prognoz (Prognosis)

Pêşbîna siberojeke nexweşiyê, dermankirinê an rewşeke jiyanî li gorî zaniyariyên niha. Di bijîşkiyê de prognozên li gorî encamên lêkolînan têne peyda kirin. Di psîkolojiyê de prognoz li gorî şideta nîşaneyan, jirêketina dermankirinê û piştgiriya civakî diguhere.

 

Psîkoz (Psychosis)

Rewşa giran a derûnî ku tê de mirov bi rastiyê têkiliya xwe winda dike. Nîşaneyên sereke: halusinasyon, waswas (delusions), axaftina belawela û reftara bêrêkûpêk. Di şîzofreniyê, nexweşiya dualî (mania) û dema bikaranîna madeyan de dikare çêbibe. Dermankirinê: antîpsîkotîk.

 

— R —

 

Rageşî (Anxiety)

Rewşa hestyariya tirs û xemgîniyê ya ku bi rûdanekê an tehdîdeke rastî ne têkildar e an ji hevsengiyê derdikeve. Nîşaneyên laşî: dillêdana zêde, lerzîn, xwêdan; nîşaneyên derûnî: xemgîniya domdar, tirsa tiwêbûnê, kêmbûna baldariyê. Nexweşiyên rageşiyê celebên gelemperî yên derûnî ne.

 

Rageşiya bêarmanc (Free-floating anxiety)

Rewşa rageşiyê ya ku tê de sedemek diyar tune ye û mirov nizane ji çi ditirse. Di nexweşiya rageşiya giştî (GAD) de gelemperî ye. Freud ev rewş ji rageşiya xeterê ya rast cuda kir.

 

Rageşiya cihêbûnê (Separation anxiety)

Tirs û xemgîniya zêde ji cihêbûna xwediyên girêdanê. Di zarokan de temen 8-12 meh normal e lê di mezinan de bibe bêpergalî. Di DSM-5 de di hemû temenan de dikare bê teşxîsandin.

 

Rageşiya civakî (Social anxiety)

Tirs û xemgîniya zêde ya rewşên civakî ku mirov ditirse ji aliyê din ve were nirxandin an rûreşî bibe. Ji timidiyetiya siruştî cuda ye: pir bihêztir û domdar e û jiyanê bandor dike.

 

Rageşiya mirinê (Death anxiety)

Tirs û xemgîniya ji mirin û mirinê. Di bîrdoziya hebûnparêziyê de têgeha navendî ye (Yalom, Heidegger). Lêkolîna Becker ('Denial of Death') nîşan da ku metirsiya mirinê motora gelek çalakiyên mirovî ye.

 

Ragihandin (Communication)

Veguhestina agahî, hest û ramanan. Cureyên: devkî, nivîskî, ne-devkî (zimanê laş) û dîjîtal. Di têkiliyên saxlem de ragihandina vekirî û rast bingehîn e. Di psîkolojiya terapiyê de ragihandin bi xwe amûra sereke ya dermankirinê ye.

 

Ramanên jixweber (Automatic thoughts)

Di bîrdoziya Aaron Beck de, ramanên otomatîk û xweber in ku bêyî fikirîna zanistî xuya dibin û bandorê li rewşehestiyê û reftarê dikin. Carinan ne-rast û neyînî ne. Di terapiya reftarî-zanistî (CBT) de nasîn û guhertina van ramanan armanceke sereke ye.

 

Reftar (Behavior)

Her çalakiyeke laşî ya ku dikare were dîtin an pîvandin; bersiva mirov ya li hember jîngehê. Di reftarparêziyê de tenê reftar mijara zanistî ye, ne rewşên navxweyî. Di psîkolojiya nûjen de reftar, hizirîn û hest wekî yekî têne xwendin.

 

Reftarparêzî (Behaviorism)

Dibistana derûnnasiyê ya ku bawer dike tenê reftarên ku dikarin bêne çavdêr kirin û pîvandin divê mijara zanistî bin. Serekên wê: Watson û Skinner. Skinner şertlandina operant pêşxist. Nûhatî, derûnnasiya venasînî li hemberê reftarparêziyê rakete.

 

Rengvedan (Projection)

Danîna hest an ramanên xwe yên ne-qebûl li ser kesên din. Mekanîzmaya berevaniyê ya ku mirov behsa hest û taybetmendiyên xwe yên ku qebûl nake di yên din de dîde. Mînak gava mirov yekî din diheze û vê bi xwe qebûl nake, dibêje: 'ew min diheze.'

 

Rola civakî (Social role)

Baskêşa reftarê û berpirsiyariyên ku civak ji kesê hêvî dike li gorî rewşa wî/wê. Mînak rola dêûbavan, rola mamosteyî, rola nexweş. Di bîrdoziya rolê (role theory) de pevçûna rolê û tevliheviya rolê pirsgirêkên girîng in.

 

— S —

 

Saw (Phobia)

Tirsa tund û ne-siruştî ya tişteke, rewşeke an çalakiyeke taybet ku jiyanê asteng dike. Cureyên: sawên taybetî (heywanên, bilindahiyê), sawên civakî û agorafobiya. Dermankirinê bi terapiya vekirîbûnê (exposure therapy) pir bandordar e.

 

Saxlemiya derûnî (Mental health)

Rewşa baş a derûnî, hestî û civakî ya ku kesekî dihêle ku bi bandor bixebite, têkiliyên saxlem bimeşîne û beşdariya civakê bike. WHO dibêje: 'Tenduristî rewşek tam a baş a laşî, derûnî û civakî ye.' Saxlemiya derûnî bi laşî û civakî bi hev girêdayî ye.

 

Sehek (Sensation)

Agahiya ku hestên laşî ji jîngehe digirin; destpêka pêvajoya têgihîştinê. Ji têgihîştinê (perception) cuda ye: sehek derxistina xam a nîşaneyê ye; têgihîştin şiroveyê wê ye.

 

Serederîkirin (Coping)

Hêz û şiyan û hewldanên kesane yên ji bo rêvebirina hewcedariyên stresê yên derveyî an navxweyî û kêmkirina bandorên neyînî yên wan. Lazarus û Folkman modela serederîkirinê pêşxist: nirxandina yekem (ev tehdîd e?) û nirxandina duyem (ez çi dikarim bikim?).

 

Stres (Stress)

Bersiva laşî û derûnî ya li hember gerîna navxweyî an hewcedariyên derveyî yên ku kapasîteya serederîkirina mirov zordar dikin. Stres dikare bandorên erênî (eustress) an neyînî (distress) hebe. Hans Selye modela GAS pêşxist. Stresa kronîk bi nexweşiyên gelek re têkildar e.

 

— Ş —

 

Şema (Schema)

Di bîrdoziya Piaget de, avahiyên zanistî yên ku agahî pêk tên û tecrubeyê rêxistin dikin. Di psîkolojiya venasînî de şema çarçoweyên derûnî ne ku pê de agahiyên nû têne şirove kirin. Şemayên neyînî yên li ser xwe û cîhanê di nexweşiyên derûnî de rol dilîzin.

 

Şerm (Shame)

Hesta neyînî ya li ser xwe wekî kesê ne-çêtir; berevajiya gunehkariyê, bi xwe ne bi kiryarê girêdayî ye. Brené Brown lêkolîna kûr li ser şerm û cesaret kir. Şerma zêde dikare bibe astengek di dermankirinê de û mekanîzmayan berevaniyê yên ne-saxlem pêşxe bike.

 

Şêweyên dêûbavîtiyê (Parenting styles)

Baumrind 4 şêwaz destnîşan kir: dêûbavî (authoritative; germa + sînor), otorîter (authoritarian; kêm germ + sînorên hişk), destûrdêrî (permissive; germ + kêm sînor) û xemsar (neglectful; kêm germ + kêm sînor). Dêûbavîtiya dêûbavî bi encamên herî baş re têkildar tê dîtin.

 

Şêwirmendî (Counselling)

Pêvajoya piştgiriyê ya profesyonel ji bo alîkariya kesan di çareserkirina gelemşeyên kesane an civakî de. Ji derûnterapiyê kêmtir giran e; bi pirsgirêkên jiyanê re mijûl dibe. Di perwerdehiyê, karê û tendirustiyê de tê pêşkêş kirin.

 

Şîkaren komê (Group dynamics)

Pêvajoyên ku di koman de diqewimin: avabûna kom, hiyerarşiya statuyê, tevliheviya rol û normên komê. Kurt Lewin bingehê lêkolîna dinamîkên komê danî. Di terapiya komê, rêxistinê û perwerdehiyê de têgihîştina dinamîkên komê girîng e.

 

Şîn (Grief)

Bersiva hestî ya windabûnê; dikare windabûna kesan an tiştên din be. Kübler-Ross 5 qonax destnîşan kir: înkar, hêrs, danûstandin, xemokî û qebûlkirin. Ev qonax ne bi rêz têne û ne hemû kes ji wan derbas dibe. Şîna kronîk (complicated grief) dermankirinê hewce dike.

 

Şîzofrenî (Schizophrenia)

Nexweşiya derûnî ya giran ya ku bi windabûna têkiliya bi rastiyê, halusinasyon, waswas, axaftina belawela û kêmbûna fonksiyona civakî tê diyar kirin. Bi gelemperî di ciwaniyê (18-25 sal) dest pê dike. Dermankirinê: antîpsîkotîk + terapiya piştgiriyê.

 

— T —

 

Takekes (Individual)

Kes wekî yekîneya taybet û serbixwe ya civakê; ne koma an dezgehê. Di psîkolojiyê de takekes hem di çarçoweya xwe (biyolojî, nasname) û hem jî di çarçoweya civakî (têkilî, çand) de tê xwendin.

 

Takekesîbûn (Individuation)

Di bîrdoziya Jung de, pêvajoya bûna xwe; gihîştina yekîtiya derûnî ya tam û temam. Ev pêvajoyek jiyanî ye ku di nîvê jiyanê de bi taybetî girîng dibe. Armanca wê ew e ku hemû beşên kesayetiyê (persona, siya, anima/animus) bên yekîkirin.

 

Têgiha xwebûnê (Self-concept)

Nîşandana mirov ya ji xwe; pêkhateyeke girîng a psîkolojiya mirovperwerî û zanistî. Di Carl Rogers de xwebûna îdeal û xwebûna rastîn û ferqa di navbera wan de di saxlemiya derûnî de navendî ye.

 

Têgihîştin (Perception)

Pêvajoya derûnî ya şiroveyê a nîşaneyên hestî; çawa mirov cîhanê fêm dike û wate dide. Têgihîştin bi tecrube, hêvî û çandê bandor dibe. Têgihîştina xelet an nivîşandî dikare bibe sedema pirsgirêkên girîng ên derûnî û civakî.

 

Tepisandin (Repression)

Di bîrdoziya Freud de, mekanîzmaya berevaniyê ya sereke: veguhestina bêhişmend a bîranînan trawmatîk an hestên ne-qebûl bo derhişê. Freud bawer dikir ev bingeha gelek nexweşiyên derûnî ye. Di derûnterapiyê de eşkerekirina materyala tepisankirî armancek sereke ye.

 

Terapiya CBT (Cognitive behavioral therapy)

Terapiya reftarî-zanistî ya ku li ramanên neyînî (automatic thoughts) û reftarên pirsgirêkdar disekine û wan diguherîne. Aaron Beck û Albert Ellis wan pêşxistin. Yek ji terapiyên herî lêkolînkirî û bandordar e ji bo nexweşiyên wekî xemokî, rageşî û OCD.

 

Terapiya komê (Group therapy)

Terapiya ku bi gelemperî 6-12 mexdûran di heman demê de tê birêvebirin. Feydeyên taybetî: universalî (ez ne tenê me), fêrbûna civakî, hevdilî û piştgiriya hevalan. Ji terapiya takekesî kêmtir giran e û ji gelek mirovan re bikêrhatî ye.

 

Terapiya malbatê (Family therapy)

Terapiya ku bi malbat wekî yekîneyek tê kirin ji bo baştirkirina têkiliyên malbatê. Dîdên cûrbecûr hene: strukturî (Minuchin), stratejîk (Haley) û pergalî (Bowen). Pirsgirêk ne di yek kesekî de e; di pergala malbatê de ye.

 

Testên derûnî (Psychological testing)

Bikaranîna amûrên standardîzekirî ji bo nirxandina pêvajoyên zanistî û kesayetiyê. Cureyên: testên hişî (IQ), testên kesayetiyê (MMPI, Big Five), testên neuropsîkolojîk û testên rengvedanî (Rorschach, TAT).

 

Teşxîs (Diagnosis)

Naskirina nexweşiyê an rewşeke derûnî li gorî nîşane, dîroka nexweşiyê û nirxandina klînîkî. Di psîkolojî û psîkiyatriyê de DSM-5 û ICD-11 amûrên teşxîsê yên bingehîn in. Teşxîs dikare ji bo plana dermankirinê û bidestxistina xizmetê alîkar be.

 

Thanatos (Thanatos)

Di bîrdoziya Freud de, nesta mirinê û rûxandinê. Berevajiya Erosê ye. Freud ev têgeh di berhema xwe ya 'Beyond the Pleasure Principle' (1920) de pêşxist. Thanatos dikare ber bi hundirê ve were zivirandin (xwekuştin) an ber bi derveyê ve (êrîşkarî û şer).

 

Trawma (Trauma)

Rûdanek an rêza rûdanên ku ji kapasîteya xwedîlêhatin a kesê derbas dibin û bandorên domdar ên neyînî li ser geşedana derûnî dikin. Cureyên: trawmaya yekcarî (mînak qeza), trawmaya girêkî (trawmaya zarokatiyê ya domdar) û trawmaya hevpar (şer, felaket). Trawma reftarê, têkiliyên civakî û laşê bandor dike.

 

Trawmaya girêkî (Complex trauma)

Windabûna ji serpêhatiyên trawmatîk ên pirhejmar an domdar di dema zarokatiyê de ku geşedanê bandor dike. Bandorên wê: pirsgirêkên nasnameyê, birêvebirina hestê, pirsgirêkên têkiliyê û somatic symptoms. Herman têgeh di pirtûka xwe ya 'Trauma and Recovery' de pêşxist.

 

— V —

 

Veguhêzî (Transference)

Di derûnkolîneriyê de, pêvajoya ku tê de nexweş hest, hêvî û bîranînên ji têkiliyên girîng ên berê (mînak dêûbav) veguhêze bo terapist. Ev pêvajoyek bêhişmend e û di dermankirinê de materyal girîng peyda dike. Veguhêziya hember (countertransference) bersivên hestî yên terapist e.

 

Venasîn (Cognition)

Pêvajoyên derûnî yên giştî yên zanistî yên mirovî: bîranîn, baldarî, ziman, çareserkirina pirsgirêkê, biryardanê û hizirîn. Di derûnnasiya venasînî de van pêvajoyên zanistî wekî serpêhatiyên agahiyê tên model kirin. Venasîn bi hest û reftarê re bi hev girêdayî ye.

 

Vîn (Will)

Hêza biryardanê û karekkirina li gorî biryarê bêyî zexta derveyî; azadiya biryardanê. Di psîkolojiya hebûnparêziyê de azadiya vînê û berpirsiyariya ji kiryarên xwe têgehên navendî ne. Di psîkolojiya nûjen de vîn bi hêza otokontrolê û fonksiyona exekûtîf re têkildar tê dîtin.

 

— X —

 

Xemokî (Depression)

Nexweşiya rewşehestî ya herî gelemperî di cîhanê de, ku bi rewşehestiya kûr a nebaş, kêmbûna kêfê, bêenerjî, guherînên xew û xwarinê û carinan ramanên xwekuştinê tê. Ji ber sedemên biyolojîk, psîkolojîk û civakî çêdibe. Dermankirinê bi antidepresantan û terapiyê bandordar e.

 

Xêrxwazî (Beneficence)

Prensîba ku lêkolîn divê xêrê beşdaran bike û ziyan bi kêmanî bigîne wan. Yek ji prensîbên bingehîn ên etîka lêkolînê ye (Belmont Report). Di klinîkê de jî xêrxwazî tê wê wateyê ku pispor divê armanca herî baş ji bo nexweş bigire.

 

Xew (Sleep)

Rewşa siruştî ya rûtîn a bêhişmendiya laşî û dihişmendiya derûnî ya ku ji bo bidestxistina tendirustiyê pêwîst e. Qonaxên xewê: NREM (qonax 1-4) û REM (Rapid Eye Movement; xewnên zindî çêdibin û bîranînan xurt dike). Xewê ji bo saxlemiya derûnî û laşî pir girîng e.

 

Xewê apneya (Sleep apnea)

Rewşek bijîşkî ya ku tê de nefes di dema xewê de bi rêkûpêk diweste û dîsa dest pê dike û kalîteya xewê kêm dike. Cureyên: obstrüktîf (riya nefesê girtî) û santral (mêjî nefesê kontrol nake). Dermankirinê bi amûra CPAP pêk tê.

 

Xwe-pêkanîn (Self-actualization)

Di bîrdoziya Maslow de, astê bilind a geşedana mirovan: gihîştina potansiyela xwe ya tam û temam. Di psîkolojiya humanîstî ya Rogers de jî armanca jiyanê xwepêkanîn e. Maslow nîşaneyên mirovan ên xwepêkanîbûyî destnîşan kir: qebûlkirin, çakbînî, xwezayîtî û hêza çareserkirinê.

 

Xwe-rêzdarî (Self-esteem)

Nirxandina giştî ya erênî an neyînî ya mirov ji bo xwe ye. Xwe-rêzdariya bilind bi saxlemiya baştir, têkiliyên saxlem û serkeftinê re têkildar e; xwe-rêzdariya nizm bi xemokî û rageşiyê re. Di zarokatiyê de şêweyên dêûbavîtiyê û piştgiriya civakî bandoreke kûr li ser xwe-rêzdariyê dikin.

 

Xwekuştin (Suicide)

Kuştina xwe bi mebest e û yek ji sedemên sereke yên mirinê di cîhanê de ye. Di gelek nexweşiyên derûnî de rîska wê bilind e. Nîşaneyên hişyariyê: vegotina xwekuştinê, peydakirina alavên kuştinê, vedaqetandina ji civakê. Alîkari: xitbên krîzê û terapiyê.

 

Xwemalîkirin (Introjection)

Girtin û bicihkirina kesayetiyên derveyî bo hundirê xwe. Di geşedanê de zarok nirx û normên dêûbavan dixemilîne. Di teoriya Kleinian de xwemalîkirin mekanîzmayek bingehîn ya geşedanê ye. Dikare hem saxlem hem ne-saxlem be.

 

Xweserî (Autonomy)

Mafê biryardana azad ji bo jiyana xwe bêyî zexta derveyî; di bîrdoziya Erikson de qonaxa duyem (2-3 sal): otonomî vs. şerm û gûman. Di teoriya SDT ya Deci û Ryan de jî otonomî yek ji sê hewcedariyên bingehîn e.

 

Xweşhaliya derûnî (Psychological well-being)

Rewşa baş a derûnî û giştî ya ku kesê di jiyanê de dikşîne; bêtir ji tunebûna nexweşiyê ye. Carol Ryff 6 hêmanên wê destnîşan kir: xweqebûlkirin, têkiliyên erênî, serxwebûn, serweriya jîngehê, armanca jiyanê û geşedana kesane.

 

Xweyîkirin (Internalization)

Girtin û bicihkirina nirxên, bawerî û normên civakê wekî yên xwe. Di geşedana zarokan de girîng e: zarok normên dêûbavan û civakê xweyî dike û wan wekî beşek ji xwe dibîne. Bingeha geşedana sincî û superego ye.

 

— Z —

 

Zanist (Science)

Rêbaza zanistî ya pergalatîk a zanina cîhana bi çavdêrî, hîpotez û ceribandinê. Derûnnasî zanisteke empirîk e ku hem çavdêrî û hem jî azmûnê bikar tîne. Prensîbên bingehîn ên zanistê: objektivîte, testkirin, dubarekirin û rexneya hevalekî (peer review).

 

Zayend (Gender)

Cins û nasname; hem taybetmendiyên biyolojîk ên zayendî û hem jî pêkhateya civakî û çandî ya zayendiyê dihewîne. Zayend (gender) û zayendiya biyolojîk (sex) ji hev cuda ne: zayend dikare ji zayendiya biyolojîk cihê bibe. Nasnameya zayendî hesta navxweyîn a kesê ya zayendê xwe ye.

 

Zewac (Marriage)

Peymana civakî, dadî an olî ya di navbera du kesan de. Di gelek çandan de xwedî wateya hestî û kulturî ya kûr e. Lêkolîn nîşan dide ku zewacên baş bi saxlemiya baştir, jiyana dirêjtir û xweşhaliya zêdetir re têkildar in. Piştgiriya hevduduyî û ragihandina vekirî bingeha zewaca saxlem e.

 

Zexta hevsalan (Peer pressure)

Bandora hevsalan li ser reftarê; dikare erênî an neyînî be. Di ciwaniyê de bandora hevsalan di gelek caran ji bandora dêûbavan xurttir e. Di pêşgiriya bikaranîna madeyan û reftarên xeternak de têgihîştina zexta hevsalan girîng e.

 

Zexta malbatê (Family pressure)

Zexta ku ji malbatê ji bo reftarên taybet an biryarên taybetî tê dan. Dikare erênî be (piştgiriya xwendinê) an neyînî be (zorêkirina bo tiştekî nexwestî). Di çandên kolektîvîst de zexta malbatê bi gelemperî ji ya çandên takekesperest bihêztir e.

 

Zimanê laş (Body language)

Ragihandina ne-peyveyî ya bi rêya tevger, rûber, nêrîna çavan, xuyangî û rewşa laşî. Mehrabian nîşan da ku ragihandina mirovî bi giranî ji zimanê laş û dengê sesê pêk tê. Di têkiliyên civakî û terapiyê de têgihîştina zimanê laş kêrhatî ye.

 

Zimannasî (Linguistics)

Zanistê zimanî; lêkolîna avahî, pêşkeftin û bikaranîna zimanê. Di psîkolojiyê de, psîkolinguîstik têkiliya di navbera hizirîn û ziman de lêkolîn dike. Chomsky bîrdoziya gramatika gerdûnî (universal grammar) û amûra bidestxistina zimanê (LAD) pêşxist.

 

Çavkanî — References

 

Alûcî, B. (2025, Tîrmeh). Ferhenga hişê çêkirî – HÇ (Artificial intelligence dictionary – AI). Mêrdîn.

 

Alûcî, B. (2025, 15ê Gulane). Hişê çêkirî – HÇ û hişê giştî yê çêkirî – HGÇ. Mêrdîn.

 

Alûcî, B. (2025, Gulane). Ferhenga derûnnasiyê (Dictionary of psychology). Mêrdîn.

 

Alûcî, B. (2026, Sersal). Ferhengoka derûnnasiyê (Mini-dictionary psychology). Mêrdîn.

 

American Psychological Association. (2026). APA dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/

 

Beck, A. T. (1979). Cognitive therapy of depression. Guilford Press.

 

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.

 

Erikson, E. H. (1950). Childhood and society. W. W. Norton.

 

Freud, S. (1900). The interpretation of dreams. Franz Deuticke.

 

Kohlberg, L. (1981). Essays on moral development. Harper & Row.

 

Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370–396.

 

Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. International Universities Press.

 

Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On depression, development, and death. W. H. Freeman.

 

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society. Harvard University Press.