HIŞMENDÎ (CONSCIOUS)

Destpêk

Hişmendî (conscious), yek ji têgehên bingehîn ên felsefe û derûnnasiyê (psychology) ye ku di sedsalên borî de bûye mijara lêkolîn û nîqaşên berfireh. Di hêla herî sade de, hişmendî weke rewşa haydariya (awareness) takekesî ji hawîrdora xwe, ji hest û hizrên xwe û ji rûdanên hundurê hiş (mind) tê pênasekirin. Mirov çawa dizane ku ew hest dike, difikire û dijî? Ev pirsa bingehîn a felsefeya zihn û derûnî bûye û bersiva wê hêj jî ne bi tevahî eşkere ye.

Pêşengê lêkolînên nûjen ên hişmendiyê, fîlozof René Descartes (1641) bi gotina xwe ya navdar "Cogito, ergo sum" — "Ez difikirim, ji ber vê yekê ez heme" — hişmendiyê weke bingeha hebûna takekesî danî. Piştî wî, gelek fîlozof û zanyar mîna John Locke, William James û David Chalmers di pênasekirin û şîrovandina hişmendiyê de rolên girîng lîstin. Di sedsala bîstê de, bi geşedana norozanistê (neuroscience) û derûnnasiya venasînî (cognitive psychology), hişmendî di çarçoweya zanistî de jî bûye mijarek lêkolînê.

Hişmendî ne tenê mijarek teorîk e; bandorên wê li ser jiyana rojane, pratîka klînîkî (clinical practice), exlaq (ethics) û siyaseta civakî (social policy) jî hene. Têgihiştina ka hişmendî çi ye û çawa dixebite alîkariyê dide me ku em rewşên wekî xewa kûr (deep sleep), serxweşî (anesthesia), komayê (coma) û xewnên xewê (dreaming) baştir fêm bikin. Ji ber van hemû sedeman, hişmendî berdewam weke yek ji pirsgirêkên herî zor ên zanistê dimîne.

Naveroka Sereke

Hişmendî di Felsefeya Zihn û Derûnî (Philosophy of Mind) de

Di felsefeya zihn û derûnî de, hişmendî bi taybetî di çarçoveya pirsgirêka zehmet (hard problem of consciousness) de tê vekolîn. Chalmers (1995) vê pirsgirêkê wiha danî: Çima û çawa pêvajoyên fîzîkî yên mêjî (brain) serpêhatiyên kirdewar (subjective experience) — an jî çawanî/qualia — çêdikin? Pirsgirêka hêsan (easy problem) a hişmendiyê ew e ku meriv ravebike çawa mêjî agahdariyê (information) pêvajo dike û tevger û reftarê kontrol dike; lêbelê pirsgirêka zehmet ew e ku meriv ravebike çima ev pêvajoyên fîzîkî bi tundî bi serpêhatiyên kirdewar re têkildar in.

Di dîroka felsefeya hişmendiyê de, du nêzîkatiyên sereke hene: dualîzm (dualism) û monîzm (monism). Dualîzma Descartes (1641) dibêje ku hiş û mêjî du xwezayên cuda ne; hiş xweza nerêweyî (non-physical) ye û mêjî xweza madeyî (physical) ye. Monîzm jî, berevajî vê, dibêje ku her tiştî tenê ji yek xwezayê pêk tê — an jî hemû madeyê (materialism/physicalism) an jî hemû hişê (idealism). Îro, piraniya zanyar û fîlozof nêzîkatiya materyalîzma nûjen (contemporary materialism) qebûl dikin ku li gorî wê hişmendî hilberîna pêvajoyên fîzîkî yên mêjî ye.

Hişmendî di Derûnnasiya Venasînî (Cognitive Psychology) de

Di derûnnasiya venasînî de, hişmendî bi têgehên wekî baldarî (attention), bîra xebatê (working memory) û kontola darve (executive control) tê pênasekirin. Baddeley û Hitch (1974) bîrdoziya bîra xebatê (working memory model) pêşkêş kirin, ku tê de hişmendî weke pergaleke sînordar a hilanîna û pêvajoykirina agahdariyê tê dîtin. Li gorî vê bîrdoziya, em tenê dikarin hejmareke sînordar a agahdariyê di carekê de bi zanînê pêvajo bikin.

Kahneman (2011) di bîrdoziya xwe ya du-pergalî (dual-process theory) de hişmendiyê weke Pergala 2 (System 2) nîşan da: pêvajoyek hêdî, qestî (deliberate) û hewildêr ku li hember Pergala 1 (System 1) a bilez û xweber (automatic) dixebite. Li gorî vê modelê, hişmendiya tam û zanistî çavkaniyeke sînordar e û mirov nikare her tiştî bi zaninî birêve bibe. Piraniya pêvajoyên derûnî, wekî ku lêkolîn nîşan daye, di astên binhişî (subconscious) û derhişî (unconscious) de pêk tên.

Hişmendî di Norozanistê (Neuroscience) de

Di norozanistê de, lêkolîn li ser bingehên noronnasiyê (neurological bases) ên hişmendiyê bi lezeke mezin pêş diçe. Crick û Koch (1990) têgeha korelasyonên noronnasî yên hişmendiyê (neural correlates of consciousness – NCC) pêşkêş kirin: ew binyadên mêjî û pêvajoyên noronî ku rasterast bi tecrûbeyên hişmendî re têkildar in. Lêkolînên norowêneyê (neuroimaging studies) yên mîna fMRI û EEG dihêlin ku zanistvan çalakiya mêjî ya di dema rewşên hişmendî yên cuda de bişopînin.

Dehaene û Changeux (2011) bîrdoziya xebata cihana gerdûnî (global workspace theory – GWT) pêş xistin da ku ravebike ka çawa agahdarî dikeve astê hişmendiyê. Li gorî vê bîrdoziya, hişmendî dema çêdibe ku agahdariya di beşek teng ê mêjî de hatibe pêvajokirin li seranserê tora noronî (neurological network) a mêjî tê belavkirin. Korteksa pêşhişî û korteksa pariyetal di vê belavkirina agahdariyê de rolên sereke dilîzin.

Rewşên Cuda yên Hişmendiyê (Altered States of Consciousness)

Hişmendî ne rewşeke yekdestî ye; ew di şiklên cuda de xuya dibe. Xewna REM ku tê de xewn têne dîtin, rewşeke taybet a hişmendiyê ye ku di wê de mêjî çalakiyeke bilind nîşan dide lêbelê ew ji hawîrdora derve qut e. Rewşên veguherîna hişmendiyê (altered states of consciousness) yên wekî medîtasyon, hîpnoz û karanîna madeyan (substance use) di lêkolînên norozanistê de bûne mijarên girîng ên ku fêmkirina me ya hişmendiya siruştî û normal kûrtir dikin (Tart, 1969).

Di pratîka bijîşkî (medical practice) de, nirxandina asta hişmendiyê bi navê şkala Glasgow (Glasgow Coma Scale – GCS) tê kirin. Rewşên wekî koma, rewşa nebatî û rewşa hişmendiya hindik cudahiyên girîng ên di astê û kalîteya hişmendiyê de nîşan didin. Lêkolînên nû yên norowêneyê nîşan dane ku hin nexweşên di rewşa nebatî de dikarin bersivên hişmendiyê bên dîtin ku ev kifş têgihiştina me ya sînorên hişmendiyê berfireh kiriye (Owen û hevkarên xwe, 2006).

Encam

Hişmendî, her çend di jiyana rojane de weke tiştekî xwezayî û adetî xuya bike jî di zanistê û felsefeyê de yek ji pirsgirêkên herî tevlihev dimîne. Ji pirsgirêka zehmet a Chalmers bigire heta bîrdoziya xebata cihana gerdûnî ya Dehaene û Changeux, perspektîfên cuda hewl didin ku ravekin çawa pêvajoyên fîzîkî yên mêjî serpêhatiyên kirdewar (tecrûbeyên subjektîf) ên mîna reng dîtin, êş hîs kirin û dilşadbûnê çêdikin.

Têgihiştina hişmendiyê ji bo warên pratîkî yên wekî bijîşkiya noronî (neurological medicine), derûnterapî (psychotherapy) û exlaqa zanistê (scientific ethics) jî xwedan girîngiyeke mezin e. Pirsgirêkên mîna sînorên hişmendiya nexweşên di komayê de, mafên hebûna hişmendiyê ya heywanan û pirsgirêkên hişmendiya hişê çêkirî (artificial intelligence consciousness) di serdema nûjen de bûne mijarên nîqaşê û lêkolînê yên girîng.

Di siberojê de, lêkolînên navdisîplîn ên ku norozanist, derûnnasiya venasînî (cognitive psychology), felsefe û hişê çêkirî (artificial intelligence) dikin yek, dê têgihiştina me ya hişmendiyê û bingehên wê yên noronî kûrtir bikin. Bi taybetî, geşedanên teknolojiya norowêneyê (neuroimaging technology) û modelên hesabkeriya (computational models) nûjen dê rê li ber vekolînên kûrtir ên hişmendiyê û têkiliya wê bi mêjî re veke.

Çavkanî

Baddeley, A. D., & Hitch, G. (1974). Working memory. In G. H. Bower (Ed.), The psychology of learning and motivation (Vol. 8, pp. 47–89). Academic Press.

Chalmers, D. J. (1995). Facing up to the problem of consciousness. Journal of Consciousness Studies, 2(3), 200–219.

Crick, F., & Koch, C. (1990). Towards a neurobiological theory of consciousness. Seminars in the Neurosciences, 2, 263–275.

Dehaene, S., & Changeux, J. P. (2011). Experimental and theoretical approaches to conscious processing. Neuron, 70(2), 200–227. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2011.03.018

Descartes, R. (1641). Meditations on first philosophy (J. Cottingham, Trans.). Cambridge University Press. (Xebata eslî di 1641 de hat weşandin)

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.

Owen, A. M., Coleman, M. R., Boly, M., Davis, M. H., Laureys, S., & Pickard, J. D. (2006). Detecting awareness in the vegetative state. Science, 313(5792), 1402. https://doi.org/10.1126/science.1130197

Tart, C. T. (1969). Altered states of consciousness. Wiley.