NASNAME (identity)

Destpêk

Nasname, di jiyana mirovan de xwedî cihekî sereke û bê-guherbar e. Mirov, ji roja ku çavên xwe li dinyayê vedike, di nava pêvajoyeke bê rawestan de ye ku tê de xwe vediavêje, xwe dibîne û xwe ava dike. Ev pêvajoyek e ku ne tenê ji perspektîfa zanistê, lêbelê ji perspektîfa wêjeyê û derûnkolîneriyê (psychoanalysis) jî xwedî kûrahiyeke sêwirandinê ye. Ji Homeros bigire heya Dostoyevskî, ji William Shakespeare bigire heya Kafka, wêjenûs û hunermendên dîrokê bi awayekî bê-rawestan li van pirsan geriyane: Kî me? Çawa em bûne ew ê ku em in? Ji bo çi em carinan ji xwebûna xwe bêhay in?

Derûnkolînerî, weke rêbazeke fêmkirina takekesî, ji destpêka sedsela 20an vir ve li wan aliyên veşartî yên nasnameyê mêze kiriye ku zanistên klasîk nikaribin bigihêjin wan. Sigmund Freud, di lêkolînên xwe yên navdar de, destnîşan kir ku xwebûn, ezî (ego), nizimezî (id) û bilindezî (superego) ne tenê hêmanên teorîk in, lêbelê pêkhateyên jîndayî yên nasnameyê ne. Li gorî vî nêrîna Freudî, nasname qata serûpê ya keştiya cemidî ye û beşeke mezin a wê di binê avê de, di neynikên derhişiyê (unconscious) de veşartî maye (Freud, 1923). Ev yek tê wê maneyê ku nasname ne tenê tiştekî ku mirov hildibijêre an ava dike ye, lêbelê herwiha tiştekî ku mirov tê de dijî, ji wê direvê û carinan jê ditirse jî ye.

Ji aliyê wêjeyê ve jî nasname weke axaftineke herdem-kûr hatiye bimalkirin. Keşfkirina nasnameyê di romanên modernîst de, weke Ulysses ya James Joyce an Mrs Dalloway ya Virginia Woolf, nîşanî me dide ku kesayetî ne monolîtîk e, lêbelê navendên pirreng û carinan dijber bi xwe de hildigire. Ev nêrîna wêjeyî, bi awayekî balkêş, nêzîkî teoriyên psîkolojîk ên weke teoriya geşedana derûnî-civakî ya Erikson û teoriya performansa nasnameyê ya Butler dibe.

Di vê nivîsê de, em ê têgeha nasnameyê ji perspektîfeke piralî vekolînin. Dîroka bîrdozî, pênase û cureyên nasnameyê dê li gorî xeteke analîtîk bên nîqaş kirin û em ê hewl bidin ku kûrahiya derûnkolînerî û xuyangiya wêjeyî wekî du mercên binavberî bikar bînin ji bo fêmkirina vê têgeha tevlihev û zengîn. Ji ber ku nasname ne tenê mijareke akademîk e, lêbelê di heman demê de mijareke exlaqî, siyasî û jiyanî ye ku bandorê li her yekê ji me dike.

Dîroka Têgeha Nasnameyê

Herçiqasî têgeha nasnameyê di forma xwe ya nûjen de di sedsala 20an de derketibe pêş jî kokên wê heta felsafa kevnare diçin. Di felsafa Yewnanî ya kevn de, pirsên li ser xwebûnê û hebûnê ku bi nasnameyê ve têkildar in, ji aliyê fîlozofên weke Sokrates, Platon û Arîsto ve hatine nîqaş kirin. Ev nîqaşên destpêkê bûne bingeha fêmkirina nasnameyê di dîroka felsefeyê de. Pirs "gnothi seauton" — xwe zanibe — ya Sokratî, ne tenê pêşniyazeke felsefî bû, lêbelê gotar û bangeke nasnameyî ya bingehîn bû ku heya îro xwedî bandor e.

Di serdema nûjen de, fîlozofê Îngilîz John Locke di kitêba xwe ya bi navê An Essay Concerning Human Understanding (1689) de nîqaşeke giring li ser nasnameyê meşandiye. Locke têgeha nasnameyê bi berdewamiya hişmendiyê ve girê daye — mirov ew e ku dixwîne û bi bîr tîne. Ev nêrîn, herçiqasî paşê ji aliyê fîlozofên weke Hume û Kant ve bê rexnekirin jî bûye bingeha gelek lêkolînên paşîn.

Lêbelê, geşedana herî watedar di warê têgeha nasnameyê de di sedsala 20an de pêk hatiye. Di warê derûnnasiyê (psychology) de xebatên Erik Erikson û di warê civaknasiyê (sociology) de xebatên George Herbert Mead roleke sereke lîstine (Mead, 1934; Erikson, 1968). Van zanyaran bi perspektîfên xwe yên cuda, têgeha nasnameyê ji aliyê geşedana takekesî û civakî ve vekolane. Di heman demê de, di warê derûnkolîneriyê de, Freud, Lacan û Winnicott bi awayên cuda li vê mijarê mêze kirine û aliyên veşartî û derhişî yên nasnameyê ron kirine.

Pênaseya Nasnameyê

Nasname, di wateya xwe ya herî giştî de, tê wateya taybetmendiyên ku takekesekî an komekê ji yên-din vediqetîne. Lêbelê ev pênaseyeke pir sade ye ji bo têgeheke ewqasî piralî û aloz. Di rastiyê de, nasname têgeheke piralî ye ku ji hêmanên cuda pêk tê û di nav wan hêmanan de carinan dijberî û nakokî jî heye.

Ji perspektîfa derûnkolîneriyê, nasname ne tiştekî yekpare û bêkêmasî ye. Jacques Lacan, di teoriya xwe ya navdar de, destnîşan kir ku kirde (subject) — bi gotineke din, sujeyê nasnameyê — di nav zimên û çanda civakî de tê avakirin û her tim xwedî nakokiyeke navxweyîn e – kirdeya parçe (split subject). Ev yek tê wê wateyê ku ne gengaz e mirov bi têkûzî xwe bizanibe, ji ber ku hêlek ji nasname di derhişiyê (unconscious) de dimîne û nayê kefa hişmendiyê.

Ji aliyê civaknasiyê ve, Peter L. Berger û Thomas Luckmann di kitêba xwe ya bi navê The Social Construction of Reality (1966) de destnîşan kirin ku nasname di nav têkiliyên civakî de tê avakirin û her tim di nav veguherînê de ye. Ev nêrîn nîşanî me dide ku nasname ne tiştekî ji berê ve diyarkirî ye, lêbelê pêvajoyek e ku di nav civakê de her roj ji nû ve tê xwendin û nivîsandin.

Bîrdoziyên Sereke yên Nasnameyê

Bîrdoziya Erikson û Qonaxên Geşedanê

Erikson geşedana mirov weke pêvajoyek bi heşt qonaxan pênase kiriye û di her qonaxê de mirov bi qirîz û qeyraneke nasnameyê re rû bi rû dimîne (Erikson, 1968). Di wêjeyê de jî em vê qonaxbûnê dibînin: romana avakirinê (novel of formation) weke cureyekî wêjeyî teqez vê pêvajoya keşfkirina nasnameyê vekolîne. Di romanên weke Wilhelm Meister ya Goethe an David Copperfield ya Dickens de, leheng ji qirîzekê derbasî ya din dibe û di her gavê de nasnameyeke nûtir ava dike.

Bîrdoziya Mead û Nasnameyê ya Civakî

George Herbert Mead destnîşan kir ku nasname bi rêya têkiliyên civakî û xwebûna (self) ku di derhişiyê din de tê dîtin, tê avakirin (Mead, 1934). Ev têgeh di wêjeyê de bi awayekî berbiçav tê xuyang kirin: di The Picture of Dorian Gray ya Oscar Wilde de, leheng di neynika derhişiyê — di tabloya xwe de — nasnameyeke veşartî û tirsnak dibîne. Ev neynik weke sembolê derhişiya (unconscious) Freudî jî tê xwendin: tiştê ku mirov xwebûna xwe tê de nabîne, lê di siruşta xwebûna xwe de hene.

Bîrdoziya Butler û Performansa Nasnameyê

Judith Butler di teoriya xwe ya girîng de destnîşan kir ku nasname ne tiştekî sekan e, lêbelê bi rêya performansên berdewam tê avakirin (Butler, 1990). Ev teorî bi taybetî di warê nasnameyên zayendî (gender identity) de hatiye geşkirin. Di wêjeyê de, ev têgeh bi awayekî zelal di berhemên Samuel Beckett de tê dîtin: lehengên Waiting for Godot bi performansên xwe yên berdewam û bêwate nasnameyên xwe ava dikin û di heman demê de winda dikin.

Cureyên Nasnameyê

Di çarçoveya bîrdoziyên bingehîn de, gelek cureyên nasnameyê hatine pênase kirin. Nasnameya takekesî (personal identity) bi taybetmendiyên şexsî yên weke nirx, baweriyan û ezmûnên takekesekî ve têkildar e. Nasnameya civakî (social identity) bi endametiya koman ve girêdayî ye û li gorî teoriya Tajfel û Turner (1979) mirov xwebûna xwe di nav komên xwe de pênase dikin û ev yek bandorê li helwest û reftar û tevgerên wan dike.

Nasnameya çandî (cultural identity) bi çand, ziman, dîn û kevneşopiyên ku mirov jê tên ve girêdayî ye û di serdema globalizasyonê de bêhtir giring bûye. Nasnameya neteweyî (national identity) bi hestên welatparêziyê ve têkildar e. Nasnameya zayendî (gender identity) bi çawaniya pênasekirina takekesekî ji aliyê zayendî ve têkildar e û dikare ji zayenda fîzîkî cuda be. Nasnameya çîrokî (narrative identity) ya Dan McAdams (2001) jî bi çawaniya çêkirina çîroka jiyanê ve girêdayî ye — mirov bi rêya çîrokan nasnameyên xwebûna xwe ava dikin.

Di vî warî de, perspektîfa wêjeyî û psîkanalîtîk bi awayekî balkêş hev temam dikin. Nasnameya çîrokî ya McAdams nêzîkî têgeha (Nachträglichkeit) ya Freud e — têgeha ku dibêje mirov serpêhatiyên xwe di paşê de ji nû ve wate dide wan. Roman û çîrok jî tam vî karî dikin: jiyanê ji nû ve vedibêjin, wateyê dide wê û bi vî awayî nasnameyan ava dikin.

Aloziya Nasnameyê

Aloziya nasnameyê (identity confusion) ku ji aliyê Erikson ve hatiye pênase kirin, rewşek e ku tê de mirov di warê nasname û rola xwebûna xwe de di nav şaşwaziyê de ne. Ev rewş bi taybetî di serdema nûciwaniyê (adolescence) de tê dîtin. Di wêjeyê de, ev alozî yek ji mijarên herî kûr û sereke ye: Hamlet, belkî lehengê herî nasname-aloz ê dîroka wêjeyî, bi pirsa "to be or not to be" ne tenê li ser jiyan û mirinê dipirse, lêbelê li ser hebûn û nasnameyê jî dipirse.

Ji perspektîfa psîkanalîtîk, aloziya nasnameyê dikare bibe nîşana nakokiyên çareser nekirî di navbera ezî (ego) û bilineziyê (superego) de. Camus jî di romana xwe ya L'Étranger de lehengekî nîşanî me dide ku ji nasnameyê bêpar e — Mersault ne aloz e, lêbelê bi têkûzî ji nasnameyê xelas bûye û ev yek ji wan mirovên ku li dora wî ne tirsnek e. Ev bêpariya nasnameyê weke rewşeke derûnkolînerî ya kûr tê xwendin.

Aloziya nasnameyê dikare bibe sedema depresyon û rageşî, pirsgirêkên têkiliyên civakî, biryarnedayîn, hestên bêwatebûnê û meyla ji bo tevgerên rîskdar. Di civakên nûjen de, bi taybetî bi geşedana medyaya civakî re, ev alozî rengên nû vegirtiye.

Nasnameyên Onlayn

Bi geşedana teknolojiyê re, têgeha nasnameyên onlayn (online identities) derketiye holê û vê mijarê dimensiyoneke nû dabûye. Mirov dikarin di cîhana dîjîtal de nasnameyên cuda biafirînin û ev yek dibe sedema guftûgoyên li ser rastî û sextekariya di nasnameyê de. Ji perspektîfa psîkanalîtîk, nasnameyên onlayn weke dîwarek takekesî (persona) — têgeha Carl Jung — têne xwendin: dîwarek ku mirov ji bo cîhana derve ava dike û carinan ji nasnameyê rastîn a xwebûna xwe vedişêre.

Nasnameyên onlayn xwedî taybetmendiyên cuda ne: anonîmî, piralîbûn, guherbarî û bandora li ser jiyana rasteqîn. Castells (2010) destnîşan dike ku ev cure nasname dikarin hem derfet û hem jî tehdîdan pêşkêş bikin. Ji aliyê wêjeyî ve, ev rewş nêzîkî têgeha "double" ya wêjeya gotîk e — lehengê ku neynikeke derhişiya din a xwebûna xwe ya tarî û nepenî heye û ev yek carinan deriyên şîdetê vedike.

Bandora Nasnameyê li ser Civak û Takekes

Nasname bandoreke mezin li ser helwest, reftar û biryarên mirovan dike. Ji perspektîfa psîkanalîtîk, ev bandor ne her tim di asta hişmendiyê (conscious) de dimeşe — gelek caran mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) yên weke înkar, rengvedan (projection) û maqûlkirin (rationalization) di avakirina û bikaranîna nasnameyê de roleke veşartî lîstine. Di wêjeyê de, ev mekanîzmayên berevaniyê gelek caran weke motora xebata lehengê sereke dixebitin.

Bandora li ser civakê jî bi heman awayî piralî ye. Yekîtiya civakî, reftarên civakî û siyaset, çand û aborî hemû ji nasnameyê bandorê digirin. Gelek şer û pevçûnên dîrokî li ser bingeha nasnameyên cuda derketinin — û gelek ji wan di wêjeyê de weke belgeyên kûr hatine nivisandin. Ji Tolstoy bigire heya Chinua Achebe, nivîskar li pevçûnên nasnameyî û encamên wan şahidî kirine û wan hildana nav berhemên xwe yên nemir.

Pirsgirêkên Têkildarî Nasnameyê

Şer û pevçûnên nasnameyî ku di nav koman de li ser bingeha cudahiyên etnîkî, dînî an çandî derdikevin, yek ji pirsgirêkên herî mezin ên serdema me ne. Cudakarî li ser bingeha nasnameyê hîn jî pirsgirêkeke mezin e. Qirîza nasnameyê (identity crisis), bi taybetî di civakên ku di nav pêvajoya nûjenîzasyonê de ne, pirsgirêkeke berbelav e. Bişavtin û globalizasyon jî bandorên kûr li nasnameyên çandî û neteweyî dikin.

Ji bo van pirsgirêkan, gelek çareserî hatine pêşniyar kirin: perwerdehiya pirrengiyê, siyasetên întegrasyonê, diyaloga navçandî, çarçoveyên hiqûqî û lêkolînên akademîk ên berdewam. Lêbelê, ji perspektîfa derûnkolîneriyê, çareseriya kûr divê ji hundurê takekesan dest pê bike — ji fêmkirina xwebûna xwe, ji qebûlkirina aliyên veşartî yên nasnameyê û ji avakirina hevdiliyeke (empathy) rasteqîn.

Encam

Nasname, têgeheke bi têkûzî piralî, şîkar, dînamîk û carinan dijber e. Ew ne tiştekî ku mirov yek car dibîne û bi têkûzî lê xwedî dibe, lêbelê pêvajoyeke jidayikbûyî û zivirandî ye. Ji perspektîfa derûnkolîneriyê, nasname di nav gelemşeya di navbera hêzên derhişî û hişmend de, di navbera nizimezî (id), ezî (ego) û bilindezî (superego) de tê avakirin; û ev yek tê wê wateyê ku divê xwe-nasîn her dem bi dûvikê xwebûna xwe re hilbike. Mirov, weke ku Freud jî diyar kiriye, xwediyê mala xwebûna xwe ya hundurîn nîne — û ev yek ne lawazî ye, lêbelê şert û merc e ji bo têgihiştina xwe û xwebûna xwe.

Wêje jî vê rastiyê bi awayekî bê-bersiv û kûr nîşan daye. Lehengên wêjeyê yên mezin — ji Hamlet û Raskolnikov bigire heya Mersault û Josef K. — ne ji ber ku xurt in, lêbelê ji ber ku ji nasnameyên xwe haydar in û di heman demê de ji wan ditirsin, dibin lehengen ku em xwebûna xwe tê de dibînin. Ev nêrîna wêjeyî, di hevberdanê bi bîrdoziyên Erikson, Tajfel, Butler û Mead re, nîşanî me dide ku nasname hem tiştekî takekesî hem jî civakî ye, hem tiştekî ku tê xwestin hem jî tiştekî ku tê dayîn e.

Di warê pirsgirêkên pratîk de, weke şer û pevçûnên nasnameyê, cudakarî, bişavtin û qirîzên nasnameyê yên di serdema globalizasyonê de, ev xebat nîşanî me dide ku çareseriya van pirsgirêkan ne tenê di çarçoveyên hiqûqî an siyasî de ye, lêbelê di geşedana têgihiştin û hevdîtina mirovane de jî ye. Perwerdehiya pirçandî, diyaloga navçandî û lêkolînên akademîk û interdisîplîner divê bibin bingehê siyasetên xebatkar ên nasnameyê.

Di siberojê de, bi taybetî bi zêdebûna nasnameyên dîjîtal û hişê çêkirî (artificial intelligence), pirsa "kî me?" dê formên nûtir û tevlihevtir bigire. Lêbelê armanca bingehîn heman e û heman dimîne: fêmkirina me ji xwebûna xwe, nêzîkbûna me bi mirovahiyê re û avakirina civakeke ku tê de her nasname, di xeyala xwe û rastiyan de, rêzê dibîne. Nasname ne encam e — ew rê ye.

Not: Edîtorê nivîsê Hişê Çêkirî – HÇ (AI) ye

Çavkanî

Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The social construction of reality: A treatise in the sociology of knowledge. Doubleday.

Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. Routledge.

Castells, M. (2010). The power of identity (2nd ed.). Wiley-Blackwell.

Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. Norton.

Freud, S. (1923). The ego and the id. Hogarth Press.

Giddens, A. (1991). Modernity and self-identity: Self and society in the late modern age. Stanford University Press.

Hall, S. (1990). Cultural identity and diaspora. In J. Rutherford (Ed.), Identity: Community, culture, difference (pp. 222–237). Lawrence & Wishart.

Jenkins, R. (2014). Social identity (4th ed.). Routledge.

Jung, C. G. (1953). Two essays on analytical psychology. Princeton University Press.

Lacan, J. (1977). Écrits: A selection. Norton.

McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology, 5(2), 100–122. https://doi.org/10.1037/1089-2680.5.2.100

Mead, G. H. (1934). Mind, self and society. University of Chicago Press.

Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Brooks/Cole.