Destpêk
Viktor Emil Frankl (1905–1997), derûbijîşkê (psîkiyatrîst) Awistirî, di
nav dîroka derûnnasiyê (psychology) de weke yek ji damezrînerê
derûnnasiya hebûnparêzî (existential psychology) û logoterapiyê
(logotherapy) tê nas kirin. Xebata wî ya sereke, Lêgerîna Mirov ji bo
Wateyê (Man's Search for Meaning, 1946/1959), ne tenê belgeyeke girîng a
dîrokî ya derbarê Holokostê (Holocaust) ye, lê di heman demê de
bingeheke teorîk a girîng jî pêşkêş dike. Di vê nivîsê de, em ê berhema Frankl
bi nêrîneke derûnkolînerî (psychoanalytic) binirxînin — bi taybetî li
gorî bîrdoziyên Sigmund Freud û Alfred Adler — da ku cihêtiyên nêzîkatiya
Frankl û geşedan û pêşkeftinên teorîk bêtir ron bikin.
Armanc ew e ku em nîşan bidin ka Frankl di kîjan xalên sereke de ji derûnkolîneriyê
dûr dikeve û çawa nêzîkatiya navendî-wateyê (meaning-centered approach)
ya wî weke rexneyekê li hemberî diyarkerî û determîzma derhişiyê
(unconscious determinism) tê xwendin. Lêkolîna me li ser sê şaxên bingehîn
disekine: (1) têgehên mirinê û azadiyê (death and freedom), (2)
pirsgirêka xwezaya mirovî (human nature), û (3) rola hewcedariya
wateyê ango vîn û îradeya ji bo wateyê (will to meaning) di jiyana derûnî û
giyanî de.
Derûnkolînerî û Frankl
Di çarçoveya derûnkolîneriya kevneşopî (classical psychoanalysis)
ya Freud de, handan û motîvasyona mirov bi bingehî li ser prensîba kêfê
(pleasure principle) û kêmkirina rageşî û tansiyona seksî û êrîşkariyê
(sexual and aggressive tension) disekini. Freud, di binyadên nizimezî (id),
ezî (ego) û bilindezî (superego) de, mirov weke hebûneke ku bi rêya mekanîzmayên
berevaniyê (defense mechanisms) û berzkirinê (sublimation) hewl dide
dilxweşiya xwe biparêze, pênase dike.
Frankl ev nêzîkatî di rûpelên pirtûka xwe de bi awayekî eşkere red dike.
Ew dibêje ku kêfxweşî (pleasure) û hêz (power) her du encamên
duyem in, ne armancên bingehîn in. Di nav kampa konsantirasyonê
(concentration camp) de — li Auschwitz û Dachau — wî dît ku kesên ku mane û
wateyekê (meaning) ji jiyanê re dibînin, domandina jiyanê, ne yên ku
tenê hewcedariyên zindewerînin ên xwe têr kiribûn.
Alfred Adler, bîrdoziya xwe ya derûnnasiya takekesî (individual
psychology) li ser hewcedariya hêzê ango xwestek û vîn û îradeya hêzê (will
to power) û hesta kêmasiyê (inferiority feeling) damezrandiye. Li
gorî Adler, mirov bi giştî hewl dide bigihîje serweriyê (superiority) û
hesta kêmasiyê telafî bike. Frankl van nêzîkatiyan jî bi rengekî rexneyî
dinirxîne.
Frankl, hewcedariya wateyê ango vîn û îradeya ji bo wateyê (will to
meaning) weke 'hêza bingehîn a handan û motîvasyonê ya mirov' bi nav dike û
dibêje ku ev têgeheke ciyawaz e — ne ajo û nihiçka derhişî (unconscious
drive) û ne jî manewra û çalakiyek berevaniyê (defensive maneuver)
ye. Ev têgeh — ku jê re noodynamics dibêje — li derveyî derûnkolîneriya
klasîk cih xwe re distîne.
Têgehên Sereke yên
Derûnkolînerî di Berhemê de
Yek ji xalên herî girîng ê nêzîkatiya Frankl, têgeha azadiya vînê (freedom
of will) ye. Derûnkolîneriya Freudî, bi determinîzma zindewerî
(biological determinism) û determinîzma derûnî (psychic determinism)
tê nas kirin: mirov çewtkiriyên zaroktiya xwe didomîne û di binê bandora girêkên
derhişî (unconscious complexes) de radibe.
Frankl, li Auschwitz, li hember van îdîayan rûbirû bû. Wî dît ku heta di
rewşên herî dijwar de jî mirov dikare helwesta
xwe (attitude) ya li hember êş û celadê xwe vebiguhêze. Ev
'azadiya dawîn' — helwest hilbijartina li hemberî jan û cefayekê neguherbar —
bingeh û coreya logoterapiyê pêk tîne. Ji nêrîna derûnkolîner, ev
nêzîkatî weke rexne li mekanîzma berevaniya înkarkirinê (denial) nayê
xwendin; berovajî vê, ew ajansa eşkera ya xwebûn (self) û eziyê (ego)
ye.
Frankl ku xwe bi 'nifşê sêyem a derûnnasiya Viyenayê' bi nav dike — Freud
weke yekem, Adler weke duyem — têgeha noodynamics bi kêranî rave dike.
Li gorî vê têgehê, geraneka wateyê (search for meaning) bi xwe rageşî û
tansiyonekê diafirîne û ev rageşî û tansiyon — ne kêmkirina tansiyonê weke
Freud dibêje — motora derûnî û giyanî ya mirov e.
Di çarçoveya derûnnasiya eziyê (ego psychology) ya derûnkolînerî
de — bi taybetî Heinz Hartmann û teorisyenên paşde — ev têgeh dikare weke erk û
fonksiyona adaptîf ya ezî û xwebûnê bê xwendin. Lê Frankl van têgehan ji hev
vediqetîne û dibêje ku mane û wate (meaning) ne berzkirin, ne veguhêzî û
ne jî bertek û reaksiyoneke berevaniyê ye; ew têgehek ontolojîk û esasî
ye.
Freud, di hilberên paşîn ên xwe de — bi taybetî Ji Prensîba Kêfê Wêdetir
'Beyond the Pleasure Principle' (1920) de — têgeha Thanatos (mirinê) ajo û
nihiçka mirinê (death drive) rave kir. Ev têgeh, mirinê weke nihiçka derhişî
(unconscious drive) ya ku mirov ber bi tunebûnê ve dikişîne, pênase dike.
Di bîrdoziya têkiliya heyberê (object relations theory) ya Melanie Klein
de jî mirina ji bo zarokê giraniya derûnî û giyanî ya mezin hildigire.
Frankl bi tevahî nêzîkatiyeke cûda pejirand. Ji bo wî, mirina aşnayî
(awareness of mortality) weke hêzekê kar dike — ne weke tirseke derhişî, lê
weke banga jiyanekê bi mane û wate. Di kampa konsantirasyonê de, wî bi çavên
xwe dît ku mirin (death) ji derveyî tevger, reftar û ramanê neguhêrîbar
dimîne; lê helwesta mirov ya li hemberî mirinê dikare bê guhertin. Ev nêrîn, têgeha
Heidegger ya ber bi mirinê ve çûn 'being-toward-death' di derûnnasiyê de
bicih dike.
Rexne û Berhevkarî
Tevî cudahiyên mezin, hinek hevparbûnên bingehîn jî hene. Frankl jî weke
Freud û Adler mirov weke hebûneke handeriyê (motivated being) dibîne ku siruşt
û xweza wî bi sêwiranekê tê rêvebirin. Herdu jî giringiyê didine bilindbûna
xwe-derbasbûnê (self-transcendence) an berzkirinê (sublimation):
Frankl dibêje ku mirov dikare di nav êşê de mezin bibe. Herwiha, her du
nêzîkatiyên têgeha nêzîkatiya dîrokî (historical approach) qebûl dikin —
jiyana berê bandorê li ser ya îroyîn dike.
Cihêtiya herî girîng ew e ku Frankl dimansiyona giyanî (spiritual
dimension) ya mirov — ku jê re noetîk dibêje — weke beşek serbixwe
ji beşa laşî (somatic) û beşa derûnî (psychic) de şirove dike. Derûnkolîneriya
klasîk vê dimansiyonê bi awayekî zindî red dike. Freud giyanîbûnê weke ilûzyon
û berzkirinê didît.
Di heman demê de, Frankl determînîzma derûnî (psychological
determinism) red dike. Mirov ne tenê hilberekî rabirdûyê ye. Di rewşên
kampa konsantirasyonê de, hatin û çûna bertek û reaksiyonên derûnî bi
tevahî bi hêz û şiyana hilbijartinê (choice) û helwestê (attitude)
ve girêdayî bû. Ev, hem li hemberî Freud û hem jî li hemberî nêzîkatiyên reftarî
(behaviorist approaches) yên ku di wê serdemê de desthilatdar bûn, rexne û
dijayetiyekê pêşkêş dike.
Encam
Frankl di pirtûka xwe de ya Lêgerîna Mirov ji bo Wateyê (Man's
Search for Meaning), ne tenê belgeyeke jiyana xwe ya di kampa
konsantirasyonê de pêşkêş kir, lê di heman demê de teoriyeke derûnî û giyanî ya
bingehîn û pêşniyarek berçav jî afirand. Ji nêrîna derûnşîkarî û derûnkolînerî,
xebata wî ev tiştên girîng dide ber çavên me:
Yekem, determînîzma derhişî
(unconscious determinism) ya Freud û determinîzma civakî (social
determinism) ya Adler têkdiçin: mirov dikare li hemberî rewşên herî dijwar
helwesta azad hilbijêre.
Duyem, handan û motîvasyona
bingehîn a mirov ne kêfxweşî û ne jî hêz e; lê hewcedariya wateyê ango vîn û
îradeya ji bo wateyê ye ku bi siruşt û xwezayeke giyanî û noetîk ve
girêdayî ye.
Sêyem, mirina aşnayî
(awareness of death) ne şopandina Thanatos ye; ew banga jiyanekê ya
bi wate ye û hêzeke ecêb ya derûnî û giyanî hildide.
Logoterapiya Frankl, weke nêzîkatiyeke piştî-derûnkolîneriyê
(post-psychoanalytic) û hebûnparêziyê (existentialist), îro di terapiya
venasînî/kognitîf (cognitive therapy), terapiya pabendî û pejirandinê,
TPP (acceptance and commitment therapy, ACT) û derûnnasiya erênî
(positive psychology) de bandorên wê yên zindî tên dîtin. Ev, nîşaneyeke
bingehîn a ku nêzîkatiya wî a zanistî ji serdema xwe pê re giştî ya jiyanê fêm
kiriye.
Comments
Post a Comment