DERÛNKOLERIYA KOLONYALÎZMÊ

Destpêk

Kolonyalîzm, ne tenê pêvajoyek siyasî û aborî ye, di heman demê de rûdaneke trawmatîk e ku şopên wê yên kûr li ser hiş(mend)î, derûn (psyche), nasname (identity) û laşê kolonîzekirî heye. Sigmund Freud, herçend bi awakî rasterast derbarê kolonyalîzmê nenivîsî be jî lê xebatên wî yên li ser 'civakê' û 'şaristaniyê/medeniyetê' — bi taybetî Totem û Tabû (1913) û Şaristanî û Nerazîbûnên Wê (Civilization and Its Discontents, 1930) — hatinin bikaranîn. Lê belê teorîsyenên wekî Frantz Fanon, Octave Mannoni, Frantz Fanon û dûv re jî Homi Bhabha û Anne Anlin Cheng ev çarçove bi awayekî rexneyî û nûjen pêş xistin.

Em ê li ser van pirsan bisekinin: Çawa kolonyalîzm bandorê li ezî 'ego' û bilindeziyê 'super-ego' dike? Çi ye rola 'trawmaya kolonyal' di jiyana nasname û berdewamiya dîrokî de? Çawa têgehên wekî 'tepisandin' (repression), 'vegera yê tepisandî' (return of the repressed), 'qonaxa neynik'ê (mirror stage) û 'xwebûn û Yên-din' (Self and Other) têkoşîna dijkolonyal ronî dikin? Û çawa edebiyat û wêje dikarin weke mekanên 'dermankirin' û 'çareserkirin'ê ya trawmaya kolonyal bin?

Çavkaniyên me yên sereke yên: Fanon, Mannoni, Bhabha, Spivak, Memmi, Morrison, Lorde, Gurnah û çend teorîsyenên din ên ku derûnkolerî û bîrdoziya postkolonyal li hev anîne.

Xwebûn, Ezî (Ego), Bilind-Ezî (Super-Ego)

Di bîrdoziya Freud de, xwebûn û 'ezî' beşa hiş(mend)iyê ye ku di navbera arezû û xwestekên bêsînor ên nizimezî 'id' û qedexeyên civakî yên 'bilindezi'yê de hevsengiyê ava dike. Dema ku civakek kolonîze dibe, ev avahiya aqil û hişmendî bi rengekî tund tê veguhertin. Bilindeziya kolonîzekirî êdî ne bi nirxên çanda xwebûna xwe, lê bi nirxên kolonîzatoran tê dagirkirin. Ev pêvajo ku Fanon di Çermê Reş, Maskên Spî (Black Skin, White Masks) de bi kûrahî vedikole, rêça sereke ya tunebûn û jêbirina nasnameyê (identity erasure) ye.

Fanon bi lêkolîna rûdanên klînîkî nîşanî me dide ku mirovê Afro-Karayîbî yê ku di nav pergala kolonyal de mezin bûye, bi xwebûna xwe re têkiliyeke û kirdeyeke parçebûyî (split subjectivity) ava dikin. Ji aliyekî ve ew dixwaze bi kolonîzator re li hev bike û bişibe serdestê xwe û were qebûlkirin; ji aliyê din ve ew bi laşê xwe yê siya tê 'şermezarkirin' ku kolonîzator jê re weke nîşanek 'xwe-kêm'dîtinê (inferiority) dinihêre. Ev rewş ya Fanon, bi têgeha Lacan a 'qonaxa neynikê' (mirror stage) re têkiliyek kûr heye: Takekesê kolonîzekirî di neynikê de, ne xwebûna xwe dibîne, lê wêneyê ku kolonîzator li wî/wê ferzkiriye dibîne.

Octave Mannoni di berhema xwe ya Derûnnasiya Kolonîzasyonê (The Psychology of Colonization) de têgeheke nîqaşbar pêşniyar dike: ew angaşt dike ku hin gel 'hêsantir' dikarin bên kolonîzekirî ji ber ku di çanda wan de 'girêka girêdanê' (dependency complex) heye. Fanon vê teza Mannoni bi tundî red dike û diyar dike ku ev ne ya ji çanda kolonîzekirî, lê ya ji tundûtijiya kolonyal bixwe dertê. Ev nîqaş, ji bo têgihiştina kolonyalîzmê weke 'trawma' li dewsa 'taybetmendiya çandî' ye.

Albert Memmi di berhema xwe ya Kolonyalîst û yên Kolonîzekirî (The Colonizer and the Colonized) de vê analîza xwe berdewam dike û nîşanî me dide ku yê kolonîzekirî di dawiyê de dikeve nav 'xwebûna-nefretê' (self-hatred). Yê kolonîzekirî dest pê dike ku nirxên kolonîzatorê xwe weke nirxên gerdûnî qebûl bike û xwe li gorî van nirxan xwebûn û derûna xwe ji nû ve biafirîne. Ev pêvajo, di bîrdoziya psîkanalîtîk de, weke mekanîzmayeke berevaniyê (defense mechanism) dikare were şîrovekirin: qebûlkirina desthilatdariya kolonyal weke awayekî parastina xwe ji êşa redkirinê ye.

Trawmaya Kolonyal (Colonial Trauma)

Trawma, rûdana ku tê jiyin, lê nikare bê 'daqûrtandin' û ji-bîr-kirin ji ber vê yeke di  binhişî û derhişiyê de zexta tepisandinê (repression) dimîne û bi şêweyên cuda dîsa xwe nîşanî me dide. Dema ku em trawmaya kolonyal nîqaş dikin, em behsa pêvajoyekê dikin ku ne tenê fermî ne, lê di nav nifşan de jî tê veguhastin ango ‘nifşguhêziyê’ (intergenerational) ye.

Cathy Caruth di xebata xwe ya Serpêhatiya Nehatiye Daxwazkirin: Trawma, Vegotin û Dîrok (Unclaimed Experience: Trauma, Narrative, and History) de nîşanî me dide ku trawma her dem bi ziman nayê veguhastin — ew di laş, di xewn, di refleksên derhişî de xwe nîşanî me dide. Ev têgihiştin ji bo kolonyalîzmê balkêş e, ji ber ku gelek civakên berê-kolonyal rûdanên trawmatîk ên dîrokê bi riya çand, muzîk, wêje û laş dipên û vediguhêzin — ne bi dîrokên nivîskî yên fermî.

Frantz Fanon, wekî derûbijîşk (psîkîyatrîst), di nexweşxaneyên cezayîrî de bi nexweşên ku şopên trawmaya şer û dagirkeriyê hildikeşandin, xebitî. Berhema wî ya Rebîlê Erdê (The Wretched of the Earth) bi beşên klînîkî xuyaye ku tê de rewşên nexweşiyên derûnî yên ku ji şer û şîdetê derdikevin hatine tomarkirin. Fanon di van tomarên klînîkî de nîşanî me dide ku kolonyal ne tenê laş dikuştin, lê 'hiş'mendî jî birîndar dikirin.

Toni Morrison di berhema xwe ya Çavê Herî Şîn (The Bluest Eye) de ev trawmaya hevpar û kolektîf bi şêweyeke hunerî û bihêz vedibêje. Karaktera sereke Pecola Breedlove, keçeke reşik a ciwan, xwe gêj dibîne û bêrî çavên şîn dibe, ji ber ku dixwaze 'bişibê' ya ku civaka rojavayî weke bedewî û nirxê hêja pênase kiriye. Morrison nîşanî me dide ku ev ne tenê pirsa Pecola ya takekesan e, lê rûdaneke trawmatîk a civakî û kolektîf e. Arezû û xwesteka çavên şîn weke sembola parçebûyî (fragmentation) ya nasname ya di bin zexta hêzên nijadperest de tê xwendin.

Alice Walker di berhema xwe ya Meridian (1976) de jî vê mijarê berdewam dike, lê bi perspektîfa têkoşîna siyasî. Karaktera sereke Meridian Hill pêvajoyek derûnî ya giran dijî: ew dixwaze hem ji bo miletê xwe şer bike hem jî xwebûna xwe biparêze. Walker nîşanî me dide ku di nav jiyana takekesane ya Meridian de şerê têkoşîna kolektîf û hewcedariya rizgariya takekesane tim li hev nakin, ev jî pirsgirêkeke derûnî ya kûr e.

Neynik û Xwebûn û Yên-din

Jacques Lacan, bi bîrdoziya xwe ya 'qonaxa neynikê' (mirror stage) û têgeha 'Xwebûn û Yên-din' (Self and Other), ji bo analîza psîkanalîtîk a kolonyalîzmê amûrên pir bihêz peyda dike. Li gorî Lacan, xwebûn û ezî bi destê 'neynikê' — ango bi destê wêneyê ku ji derxweyî lê vedigerê — tê avakirin. Ev neynik dikare mirov an jî çand an jî vegotina civakî ya serdest û desthilatdar be.

Homi Bhabha vê têgihiştina Lacan bi awayekî balkêş di Cihê Çandê (The Location of Culture) de bikaranî. Bhabha têgeha 'qalipgir/stereotîp' (stereotype) weke amûreke derûnkoler radixe pêş û nîşanî me dide ku stereotîpên kolonyal mekanîzmayeke 'fetîşîzmê' ne: ji aliyekî ve dixwazin rastiyeke ronitir û cihgirtin (fixate) bikin, ji aliyê din ve jî xewnek in ku bi rastiyê re dicivin. Kolonîzator, bi stereotîpan, hem 'dizane' hem jî 'naxwaze bizane' rastiya kolonîzekirî.

Di vê çarçoveyê de, têgeha 'ambivalence' dûdilî ya Bhabha giraniya xwe xuyanî dike. Kolonîzator bi takekesê kolonîzekirî re têkiliyeke du-alî ava dike: hem jê ditirse hem jî jê kêfxweş dibe, hem wî 'biçûk' dibîne hem jî ew dixwaze wî kontrol bike. Ev dijberî û dudilî di laşê kolonîzekirî de jî xwe nîşanî me dide ku ew jî tim di navbera 'teqlîd (imitation)' û 'înkarê (rejection)' de dimîne.

Gayatri Chakravorty Spivak di Rexneya Aqilmendiya Postkolonyal (A Critique of Postcolonial Reason) de van têgehan berdewam nîqaş dike û li ser pirsa 'bindest' (subaltern) disekine. Spivak angaşt pê dike ku di nava pergala kolonyal de hin takekes wisa bêdeng bûne ku dengê wan di çarçoveyên axaftinê û têgihiştinê yên heye de cih nagire. Ev 'bêdengkirin' ne tenê pirsgirêkek siyasî, lê pirsgirêkek psîkanalîtîke jî: dema ku îdeala xwebûn û eziyê 'ego ideal' ya takekesek ji aliyê pergala desthilatdar ve nayê nas kirin, jiyana derûnî ya wî takekesî jî dikeve valahiyeke derûnî.

Tepisandin û Vegera yê Tepisandî

Yek ji têgehên herî xurt ên Freudî 'tepisandin' (repression) û 'vegera yê tepisandî' (return of the repressed) ye. Li gorî Freud, tiştên ku ji hişmendî û hişiyariyê hatine avêtin tim xwe dubar dikin li xwebûna xwe vedigerin, lê bi şêweyên guherbar: weke semptom, rêzik, bîranîn an jî saw û tirsê. Dema ku em vê têgihiştinê li moxila kolonyalîzmê dixin, tiştên balkêş pê dikevin: dîroka kolonyal weke tiştên ku hatine 'tepisandin' dikare were dîtin.

Ngũgĩ wa Thiong'o di berhema xwe ya Rizgarkirina Hiş Ji Mêtingerîyê (Decolonising the Mind) de têgihiştineke paralel pêşkêş dike: zimanê dayikê ku ji aliyê kolonyal ve hatiye tepisandin, di jiyana derûnî û xewna xewnan de xwe nîşanî me dide. Ngũgĩ dibêje ku dema li Gikuyu dinivîsî li şûna Îngilîzî, ew ne tenê bijarteyeke zimanî bû, lê rûdaneke rizgariyê ya derûnî bû — vegerandina tiştê tepisandî bi xwe bû.

Di vê çarçoveyê de, Partha Chatterjee di berhema xwe ya Ramana Neteweperest û Cîhana Kolonyal (Nationalist Thought and the Colonial World) de nîşanî me dide ku nasyonalîzma dij-kolonyal bi xwe jî dikare bibe mekanekî tepisandinê: ji bo avakirina 'netewa yekgirtî', ciyawaziyên navxweyîn (hundirîn), dengên kêmayetiyên di nav civakê de û bertekên derûnî yên karîkatûrî yên kolonyal tim hatine nezm kirin.

Laş, Zayend û Kolonyalîzm

Julia Kristeva, Luce Irigaray û Hélène Cixous di bîrdoziya femînîst-psîkanalîtîk de nîşanî me dane ku zayend û laş di çarçoveya desthilatdariyê de çawa têne deq û şîfrekirin. Dema ku ev têgihiştin bi bîrdoziya postkolonyal re tê xwendin, tablo aloz û tevlihevtir û dewlemendtir dibe. Jinên kolonîzekirî di heman demê de hem ji aliyê pergala nijadperest a kolonyal hem jî ji aliyê avahiyên bindestî yên hundirê civakê xwe ve di nav du serdestiyên hevûdu de dimînin.

Audre Lorde di berhema xwe ya Xwişka Derveyî (Sister Outsider, 1984) de vê têkiliyê bi awayekî kesk nîşanî me dide. Lorde behsa 'bindestiya navxweyîkirî' (internalized oppression) dike: laşê jina reşik weke cihê ku pergala kolonyal û bindestî di wê de xwe ava dike. Lorde nîşanî me dide ku rizgarî ne tenê pirsgirêkek siyasî ye, lê di heman demê de pirsgirêkeke laşî û derûnî ye — lazim e ku laş û hestên jî werin 'dekolonyal'kirin (decolonized).

Spivak di Ma Yên Bindest Dikarin Biaxivin? (Can the Subaltern Speak?) de nimûneya jinên hindî yên ku di pratîka 'sati' (xwêdanê li gora dilsoziyê) de dişewitîn radixe pêş. Spivak nîşanî me dide ku ev jin di navbera du desthilatên zikar de — kolonyal û bindestî — winda dibin û ne bi dengê xwe diaxivin. Ev analîz, ji perspektîva psîkanalîtîk, nîşanî me dide ku dema kesek di nav du pergalên tepisandina civakî de dimîne, struktûrên xwebûn û eziyê û axaftina rasteqîn bi awayekî kûr têk diçe.

Frantz Fanon jî di berhema xwe ya Xerîbbûn û Azadî (Alienation and Freedom) de bi taybetî li ser rewşa jinên Cezayîrî ya di serdema şer de disekine. Fanon nîşanî me dide ku jina Cezayîrî di nav du serdestên kolonyal û malbatî de jiyaneke pir aloz û tevlihev dijîn û ev rewş di heman demê de cihekî nû yê berxwedan û îradeya derûnî jî peyda dike.

Rizgarî û Dermankirin

Pêvajoya karkirin bi rêya 'dermankirin'ê (working through) di psîkanalîzê de — tê wateya çareserkirin û entegrasyon ya rûdanên trawmatîk di nav serpêhatiya jiyanê de. Ji perspektîva kolektîf, ev pêvajoya civakî û çandî ye. Wêje, muzîk, û huner di gelek civakên berê-kolonyal de xistine nav van mekanên hevpar û kolektîf yên 'çareserkirin' û bîranînê.

Toni Morrison bi giştî û bi taybetî di berhema xwe ya Çavê Herî Şîn (The Bluest Eye, 1970) de vê pêvajoya terapotîk pêk tîne. Morrison bi girêdana bi dayika xwe re, bi zimanê Afrikî-Amerîkî re û bi demên dîrokî yên rebeniyê re çîrokekê ava dike ku hem êşê diparêze hem jî kapasîteya gêjbûna wê nîşanî me dide. Lêkoler Bell Hooks di berhema xwe ya Fêrkirina Gunehê (Teaching to Transgress) de vê kar a Morrison weke nimûneya 'pedagojiya rizgariyê' dide.

Ngũgĩ wa Thiong'o di Rizgarkirina Hiş Ji Mêtingerîyê (Decolonising the Mind, 1986) de sazûmana terapotîk a zimanê dayikê radixe pêş. Ngũgĩ dibêje ku nîşadana zimanê kolonyalî ne tenê pratîkeke rewşenbîrî ye, lê tevgera rizgariya derûnî ye. Ev têgihiştin çavkaniya xwebûna xwe di bîrdoziya psîkanalîtîk de ye ku xislet û serbestiya ziman rola bingehîn e di avakirina kirdewariyê (subjectivity) de dilîze.

Encam

Ji Fanon û Memmi heya Bhabha û Spivak, teorîsyenên ku psîkanalîz û bîrdoziya postkolonyal li hev anîne nîşan me dane ku kolonyalîzm ne tenê beşdariya aborî û siyasî hildiweşîne, lê di heman demê de xwebûn, ezî, bilindezî, nasname û kapasîteya bîranîn û beyanê ya kolonîzekirî jî deforme dike.

Têgehên sereke ku me bikaranîn — trawma, tepisandin, dijberî, vegera yê tepisandî û dermankirin — hemû jî nîşanî me didin ku têkoşîna dijkolonyal ne tenê di qada siyasî de ye, lê di qada derûnî, laşî û çandî de jî ye. Wêje û edebiyat, wekî ku me bi nimûneyên Morrison, Gurnah û Walker nîşan da, dikarin bên dîtin weke mekanên ku ev pêvajoyên derûnî ya hevpar û kolektîf tên pêkanîn.

Encama sereke ew e ku rizgariya rastîn — wekî ku Fanon jî pêşniyar kiribû — lazim e di heman demê de hem rizgariya siyasî û aborî hem jî rizgariya derûnî û çandî be. Pêşî têgihiştina trawmaya derûnî ya kolonyalîzmê, pergalên nû yên siyasî dikarin heman avahiyên serdestiyê yên derûnî bi rengên nû biparêzin. Weke ku Fanon di dawiya jiyana xwe de gotibû: pêşangeh ne êdî li Ewropa ye, lê pêwîst e ku em mirovahiya nû ava bikin — û ev avakirina nû divê ji qada hiş û derûnê jî dest pê bike.

Çavkanî

Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. Routledge.

Caruth, C. (1996). Unclaimed experience: Trauma, narrative, and history. Johns Hopkins University Press.

Chatterjee, P. (1986). Nationalist thought and the colonial world: A derivative discourse. Zed Books.

Fanon, F. (2004). The wretched of the earth (R. Philcox, Trans.). Grove Press. (Original work published 1961)

Fanon, F. (2008). Black skin, white masks (R. Philcox, Trans.). Grove Press. (Original work published 1952)

Fanon, F. (2018). Alienation and freedom (S. Corcoran, Trans.). Bloomsbury Academic. (Original work published 1967)

Freud, S. (1961). Civilization and its discontents (J. Strachey, Trans.). W. W. Norton & Company. (Original work published 1930)

Freud, S. (1950). Totem and taboo (J. Strachey, Trans.). W. W. Norton & Company. (Original work published 1913)

Gurnah, A. (2005). Desertion. Picador.

hooks, b. (1994). Teaching to transgress: Education as the practice of freedom. Routledge.

Lacan, J. (2006). Écrits: The first complete edition in English (B. Fink, Trans.). W. W. Norton & Company. (Original work published 1966)

Lorde, A. (1984). Sister outsider: Essays and speeches. Crossing Press.

Mannoni, O. (1990). Prospero and Caliban: The psychology of colonization (P. Powesland, Trans.). University of Michigan Press. (Original work published 1950)

Memmi, A. (2003). The colonizer and the colonized (H. Greenfeld, Trans.). Earthscan Publications. (Original work published 1957)

Morrison, T. (1970). The bluest eye. Holt, Rinehart and Winston.

Ngũgĩ wa Thiong'o. (1986). Decolonising the mind: The politics of language in African literature. James Currey.

Spivak, G. C. (1988). Can the subaltern speak? In C. Nelson & L. Grossberg (Eds.), Marxism and the interpretation of culture (pp. 271–313). University of Illinois Press.

Spivak, G. C. (1999). A critique of postcolonial reason: Toward a history of the vanishing present. Harvard University Press.

Walker, A. (1976). Meridian. Harcourt Brace Jovanovich.