KOLONYALÎZM, NASNAME Û RIZGARÎ

Destpêk

Di sedsala bîstî û bîst û yekê de, fêm û têgihiştina kolonyalîzmê weke xaniyekî xerabe û têkçûyî ya mîrada dîrokî ya derûnî dimîne. Lêbelê, li gorî teorîsyenên dijkolonyal yên wekî Frantz Fanon, Albert Memmi û Gayatri Chakravorty Spivak, kolonyalîzm ne tenê xwediyê rade û astek siyasî û aborî ye, lêbelê di heman demê de sazî û avahiyeke îdeolojîk û derûnnasiyê ye ku hîn jî bandorên xwe li ser civakên piştî-kolonyal (postcolonial) diafirîne.

Di vê xebatê de em ê li ser çend pîvanan rawestin: pêşî, têgihiştina kolonyalîzmê weke serweriya çandî û derûnî; duyem, girêdana di navbera nasname, ziman û serdestiyê de; sêyem, rola wêjeyê di têkoşîna azadiyê de; û çarem, nirxandina nû ya bîrdoziya postkolonyal di çarçoveya kapîtalîzmê de. Em ê ji fikr û ramanên Fanon, Memmi, Ngũgĩ wa Thiong'o, Spivak (1988), Chatterjee û yên din sûd werbigirin.

Kolonyalîzm Weke Serdestiya Çandî û Derûnî

Frantz Fanon, fîlozof û derûnbijîşk/psîkîyatrê Martiniqueî, di berhema xwe ya Rebîlên Erdê (The Wretched of the Earth, 1961) de kolonyalîzmê weke tundûtijiyeke giştî û piralî (total violence) pênase dike. Li gorî Fanon, hêzên kolonyal ne tenê axa kolonî kontrol dikin, lêbelê hiş, laş û bîrdoziya gelê kolonîzekirî jî dagir dikin. Ev têgihiştin di berhema wî ya Çermê Reş, Maskên Spî (Black Skin, White Masks, 1952) de jî xwe nîşan dide ku tê de Fanon analîzeke kûr a psîkolojiya Afro-Karayîbî ya di bin serdestiya fransî de pêşkêş dike.

Albert Memmi jî di berhema xwe ya navdar Kolonîzator û yên Kolonîzekirî (The Colonizer and the Colonized, 1957) de her du aliyan ji hêla kolonyalîzmê ve dixwîne. Memmi nîşan dide ku kolonîzekirin ne tenê yê kolonîzekirî xisarê dibîne/dike, lêbelê di heman demê de kolonîzator jî di nav dijwariyeke exlaqî û mirovî de dihêle. Peywenda di navbera her du aliyan de bi rengekî ducemserî/qutbî (Manichean) tê avakirin û ji vê avahiyê derketina tendirustiyê bêyî şikandina tevahiya pergala kolonyal ne mimkun e.

Aimé Césaire, di berhema xwe ya Gotûbêj li ser Kolonyalîzmê (Discourse on Colonialism, 1950) de van angaştan dide pêş: kolonyalîzm Ewropayê jî dermirov 'decivilize' dike, bi vê wateyê ku tundûtijiya ku li derveyî sînoran tê sepandin di dawiyê de dê vegere ser civata kolonîzan bixwe. Çavkaniya sereke ya vê tezê ew e ku pergala kolonyal ji binî ve bêexlaq e û nikare bi çêjên medeniyet û pêşketinê were rewa kirin.

Di vê çarçoveyê de, Ngũgĩ wa Thiong'o yê Kenyayî di berhema xwe ya Rizgarkirina Hiş Ji Mêtingerîyê (Decolonising the Mind, 1986) de li ser kêmasiya zimanî ya kolonyal disekine. Ngũgĩ nîşan dide ku bi dayîna zimanê kolonyalî weke amûrê perwerdehiyê, serdestên kolonyal keçelokên kolonîzekirî ji rehên çandî û zimanî yên xwe diqelînin. Encama vê pêvajoyê 'xwe-biyanîkirin' (self-alienation) e ku birînek kûr a manewî diafirîne.

Nasname, Ziman û Berxwedan

Homi K. Bhabha di berhema xwe ya Cihê Çandê (The Location of Culture, 1994) de têgihiştina 'cihê sêyem' (third space) pêşniyar dike. Li gorî Bhabha, kolonyalîzm nîşana xwe ya çandî di nav her du aliyan de dihêle û ev jî dibe bingeh ji bo berxwedan û peydakirina nasnameyên nû. Bhabha vê pêvajoyê bi 'hîbrîdîtê' (hybridity) pênase dike — pêvajoyeke ku tê de nasnameyên kolonyal û nasyonal ji hev dikevin û tiştek nû û hêzdar peyda dike.

Partha Chatterjee di berhema xwe ya Ramana Neteweperest û Cihana Kolonyal (Nationalist Thought and the Colonial World, 1986) de cureyekî paradoksal vedikole. Chatterjee nîşan dide ku nasyonalîzma dij-kolonyal tim di çarçoveya têgihiştinên Rojavayî de dimîne. Di vê wateyê de, berxwedana kolonyal dikare bibe qad ji bo dubarekirina mentalîteya kolonyal — vê carê di cil û bergên nasyonalîzmê de. Ev paradoks ji bo têgihiştina têkoşîna rizgariyê girîng û hişyarkêş (hişmend) e.

Dipesh Chakrabarty di berhema xwe ya Parêzgehkirina Ewropayê (Provincializing Europe, 2000) de nîşan dide ku dîroka gerdûnî tim ji perspektîfa Ewropayê tê nivîsandin û ev jî 'dîroka bindest' (subaltern history) vedişêre. Li gorî wî, baweriya ku teoriyên zanistî û civakî yên Ewropayê dikarin ji bo hemû cihanê bên sepandin bi xwe jixwe nîşanek e ji neteweparêziya kolonyal a zanistê ye.

Gayatri Chakravorty Spivak di gotara xwe ya navdar Ma Yên Bindest Dikarin Biaxivin? (Can the Subaltern Speak?, 1988) de li ser pirsa guherbarên bindest (subaltern) disekine. Spivak vê angaştê dike ku bindest — ew kesên ku di nav pergalê de bêdeng mane — bi rastî nikarin biaxivin, ji ber ku avahiyên axaftinê ji pêşiyê ve ji bo hilgirtina daxwazên wan nehatine amadekirin. Ev analîz di çarçoveya femînîzmê de jî girîng e: Spivak nîşan dide ku jinên bindest di nav du serdestiyên cuda de — kolonyal û zayendî — hatine dorpêçkirin.

Wêje Weke Amûra Rizgariyê

Di edebiyata dijkolonyal de, wêje ne tenê cureyekî hunerî ye, lêbelê amûrek siyasî û azadiyê ye. Toni Morrison di berhema xwe ya Çavê Herî Şîn (The Bluest Eye, 1970) de bi awayekî hûr û kûr nîşan dide ku çawa standardên bedewiyê yên Rojavayî li dij jinên bi rêça Afrikî dibin çek. Morrison di vê romanê de têgihiştineke kûr ji bo rola çandî ya serdestiyê di navbera bedewî û nasnameyê de pêşkêş dike — mijarekê ku hîn jî aktual û guncav e.

Alice Walker di berhema xwe ya Meridian (1976) de têkoşîna mafên sivîl û azadiya jinan di Amerikaya piştî-Şerê Duyem ê Cihanê de dixwîne. Walker nîşan dide ku mijarên nijadperestiyê û îstîsmarê her dem bi têgehên zayendî û çînî ve girêdayî ne. Ev roman dikare bê xwendin weke nimûneyekî xurt ê wêjeya 'navnîşandî' (intersectional) ku li pêş bîrdoziya civakî xwe nîşan dide.

Audre Lorde di berhema xwe ya Xwişka Derveyî (Sister Outsider, 1984) de helwest û têgihiştinên xwe yên derbarê nijadperestî, seksîzm û homofobyayê pêşkêş dike. Lorde bang li femînîstên spî dike ku rûbirûyê ciyawaziyên di nav reftar û tevgerên xwe de bibin. Li gorî wê, naskirina ciyawaziyan û vekirdina diyalogê pêwîst e ji bo têkoşîna hevpar û kolektîf a dijkolonyal û dijseksîst.

Kapîtalîzm û Kolonyalîzm

Eric Williams di berhema xwe ya klasîk Kapîtalîzm û Xulamî (Capitalism and Slavery) de delîlê dîrokî yê têkiliyek bingehîn di navbera kapîtalîzma Rojavayî û sêwirîna xulam-dikariyê de pêşkêş dike. Williams angaştan dike ku Şoreşa Pîşesaziyê ya Brîtanyayê ne ji nirxên 'serbestî û pêşketinê' hat, lê ji berhema laşî û derûnî ya koleyan hat. Ev teza çavkanî ewqas bi bandor bû ku di rexneyên akademîk ên nûjen de hîn jî tê niqaşkirin.

Vivek Chibber di berhema xwe ya Bîrdoziya Postkolonyal û Xeyala Sermayeyê (Postcolonial Theory and the Specter of Capital) de rexneyeke dijwar li teoriyên postkolonyal dike. Chibber angaştan dike ku gelek teorîsyenên postkolonyal têgihiştinên gerdûnî yên kapîtalîzmê red dikin û ev red di dawiyê de ji analîzên çînî û materyalîst dûr dikeve. Ji ber wê ye ku li gorî Chibber, têgihiştina kolonyalîzmê bêyî têgihiştina kapîtalîzmê kêmasî ye.

Kwame Nkrumah, serokê yekem ê Ghana yê serbixwe, di berhema xwe ya Neo-Kolonyalîzm: Qonaxa Dawî ya Împeratoriyê (Neo-Colonialism: The Last Stage of Imperialism, 1965) de têgihiştina 'kolonyalîzma nû' dide pêş. Li gorî Nkrumah, piştî serbestiyên siyasî, welatên Afrikî di bin kontrola aborî û dîplomatîk a hêzên Rojavayî de mane. Ev têgihiştin ji bo analîzkirina pergalên têkiliyên navneteweyî yên îroyîn bi giranî girîng e.

Noam Chomsky jî di xebatên xwe de van angaştan berdewam dike û nîşan dide ku peywendiyên hêzê yên kolonyal di nav avahiyên aboriya gerdûnî de careke din xwe ava dikin. Chomsky bi awayekî diyar nîşan dide ku 'azadiya bazarê' ya ku ji aliyê aboriyê ve tê pêşniyarkirin di rastiyê de 'azadiya hêzdaran' e ku li dijî berjewendiyên gelên kêm-hêz kar dike.

Têkoşîna Dijkolonyal

Sembene Ousmane, C. L. R. James û Léopold Sédar Senghor hêjayî gotinê ne weke nimûneyên têkoşên ku hem di qada wêjeyê hem jî di qada siyasetê de xebat kirine. Di heman demê de, Steve Biko di berhema xwe ya Ez Tiştê Ku Dixwazim Dinivîsim (I Write What I Like, 1978) de têgihiştina 'Hişmendiya Reş' (Black Consciousness) pêşniyar dike. Li gorî Biko, rizgariya derûnî pêngava yekem e ji bo rizgariya siyasî. Ev têgihiştin Afrîkaya Başûr serûbin kir û hê jî bandorên xwe li ser tevgerên azadiyê diafirîne.

Stokely Carmichael di berhema xwe ya Hêza Reş (Black Power, 1967) de angaştên sereke dide pêş: têkoşîna mafên sivîl bi serê xwe têrê nake — pêwîst e ku komên kolonîzekirî serokatiya xwe bixwe bigirin û avahiyên siyasî yên ku li ser nijadperestiyê hatine ava kirin ji binî ve bên hilweşandin.

Waled Jwaideh di berhema xwe ya Tevgera Neteweyî ya Kurd (The Kurdish National Movement, 2006) de destpêk û pêşveçûna nasyonalîzma kurdî ji sedsala nozdehan heya nîvê sedsala bîstî vedikole. Jwaideh dide xûyankirin ku kurd çawa di nav lepên hêzên kolonyal ên mezin de bûn û çawa hewl dan ku nasnameya xwe û mafên xwe biparêzin.

Encam

Edebiyata dijkolonyal ji gelek aliyan ve li kolonyalîzmê dinerê: ji perspektîfa derûnî ya Fanon û Memmi, ji perspektîfa zimanî ya Ngũgĩ, ji perspektîfa dîrokî ya Eric Williams, ji perspektîfa teorîk ya Spivak û Bhabha, û ji perspektîfa wêjeyî ya Morrison, Walker û Lorde. Ev ciyawaziya nêrînan piştrast dike ku kolonyalîzm ne tenê pêvajoyeke aborî û siyasî bû, lê pêvajoyeke çandî, derûnî û ontolojîk e ku hîn jî bandorên xwe diafirîne.

Encama sereke ya vê xebatê ew e ku têgihiştina kolonyalîzmê pêwîst e ku li ser çend bingehan be: yekem, naskirina şêweyên çandî û derûnî yên serdestiyê; duyem, nasname û ziman weke qadên têkoşînê; sêyem, analîzên aborî û çînî weke bingehên materyalîst; û çarem, wêje û huner weke cihên berxwedan û rizgariyê.

Di dawiyê de, divê bê gotin ku têgihiştina dijkolonyal ne tenê xebateke akademîk e — ew têkoşînek li ser mafên mirovan, li ser dadperwer û wekheviya civakî, û li ser mafê giyan û bedena mirovî ye. Weke ku Fanon gotibû, rizgariya rastîn ne tenê veguherîna siyasî ye, lê guherîneke bingehîn a di pêwendiya di navbera mirov û cihana ku tê de dijî de ye.

Çavkanî

Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. Routledge.

Biko, S. (1978). I write what I like. Bowerdean Press.

Carmichael, S., & Hamilton, C. V. (1967). Black power: The politics of liberation. Random House.

Césaire, A. (2000). Discourse on colonialism (J. Pinkham, Trans.). Monthly Review Press. (Original work published 1950)

Chakrabarty, D. (2000). Provincializing Europe: Postcolonial thought and historical difference. Princeton University Press.

Chatterjee, P. (1986). Nationalist thought and the colonial world: A derivative discourse. Zed Books.

Chibber, V. (2013). Postcolonial theory and the specter of capital. Verso Books.

Chomsky, N. (2004). Hegemony or survival: America's quest for global dominance. Metropolitan Books.

Fanon, F. (2004). The wretched of the earth (R. Philcox, Trans.). Grove Press. (Original work published 1961)

Fanon, F. (2008). Black skin, white masks (R. Philcox, Trans.). Grove Press. (Original work published 1952)

Jwaideh, W. (2006). The Kurdish national movement: Its origins and development. Syracuse University Press.

Lorde, A. (1984). Sister outsider: Essays and speeches. Crossing Press.

Memmi, A. (2003). The colonizer and the colonized (H. Greenfeld, Trans.). Earthscan Publications. (Original work published 1957)

Morrison, T. (1970). The bluest eye. Holt, Rinehart and Winston.

Ngũgĩ wa Thiong'o. (1986). Decolonising the mind: The politics of language in African literature. James Currey.

Nkrumah, K. (1965). Neo-colonialism: The last stage of imperialism. Thomas Nelson & Sons.

Spivak, G. C. (1988). Can the subaltern speak? In C. Nelson & L. Grossberg (Eds.), Marxism and the interpretation of culture (pp. 271–313). University of Illinois Press.

Walker, A. (1976). Meridian. Harcourt Brace Jovanovich.

Williams, E. (1944). Capitalism and slavery. University of North Carolina Press.