Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی

Destpêk Hişmendî (conscious), yek ji têgehên bingehîn ên felsefe û derûnnasiyê (psychology) ye ku di sedsalên borî de bûye mijara lêkolîn û nîqaşên berfireh. Di hêla herî sade de, hişmendî weke rewşa haydariya (awareness) takekesî ji hawîrdora xwe, ji hest û hizrên xwe û ji rûdanên hundurê hiş (mind) tê pênasekirin. Mirov çawa dizane ku ew hest dike, difikire û dijî? Ev pirsa bingehîn a felsefeya zihn û derûnî bûye û bersiva wê hêj jî ne bi tevahî eşkere ye. Pêşengê lêkolînên nûjen ên hişmendiyê, fîlozof René Descartes (1641) bi gotina xwe ya navdar "Cogito, ergo sum" — "Ez difikirim, ji ber vê yekê ez heme" — hişmendiyê weke bingeha hebûna takekesî danî. Piştî wî, gelek fîlozof û zanyar mîna John Locke, William James û David Chalmers di pênasekirin û şîrovandina hişmendiyê de rolên girîng lîstin. Di sedsala bîstê de, bi geşedana norozanistê (neuroscience) û derûnnasiya venasînî (cognitive psychology), hişmendî di çarçoweya zanistî de jî bûye mijarek lêkolînê. ...

Destpêk Binhişî (subconscious), têgehek girîng a derûnnasiyê (psychology) ye ku di navbera zanîna têkûz ango hayjêbûna hişmend (conscious awareness) û derhişiyê (unconscious) de cih digire. Di çarçoveya derûnnasî û felsefeyê de, binhişî weke asteke navîn a hiş(mind)î tê nîşandan: beşek ji pêvajoyên derûnî yên ku ne bi tevahî di zanînê de ne, lêbelê bi hêsanî dikarin bên vegihandê û bên zanîn. Têgeha binhişiyê ji hêla derûnkolîneriya klasîk (classical psychoanalysis) ve pêşve çû û di dema nûjen de di derûnnasiya venasînî (cognitive psychology) û norozanistê (neuroscience) de jî cihê xwe girt. Li gorî Freud (1915), binhişî beşek ji modela topografîk (topographic model) a hiş e û di navbera beşa pêş/berhişî (preconscious) û derhişiyê (unconscious) de ye. Naveroka binhişiyê, herçend di wê kêliyê de ne di zanînê de be jî, dikare bi hewildanek hêsan a baldariyê (voluntary attention) bê eşkerekirin. Ev taybetmendî binhişiyê ji derhişiya cuda dike, ji ber ku naveroka derhişiyê bi lez û bez...

Destpêk Derhişî (unconscious), yek ji têgehên bingehîn ên derûnnasiyê ye ku di sedsala bîstan de bi taybetî bi xebatên Sigmund Freud re bûye mijara girangiyek mezin. Di dîroka zanistên derûnî de, têgeha derhişiyê weke hêzek veşartî hatiye nasandin ku reftar û tevgera mirov, hizir û hestên wî vedibirîne bê ku mirov hay ji wê hebe. Derhişî ne tenê di çarçoveya derûnkolîneriyê (psîkanalîzê) de cihê xwe daye, lêbelê di derûnnasiya venasînî (cognitive psychology), norozanistê (neuroscience) û derûnnasiya civakî (social psychology) de jî weke mijarek sereke tê vekolîn. Li gorî Freud (1915), derhişî weke beşek ji hiş(mind)î tê nîşandan ku tê de bîr(anîn), arezû, xwestek û hest hene ku ji hêz û şiyana zanînê dûr ketine. Ev têgeh di modela topografîk de cih digire ku Freud wê di xebatên xwe yên destpêkê de pêşkêş kiribû. Rêzgirtina li ser têgeha derhişiyê dihêle ku em fêm bikin çawa rûdanên jiyana pêşî û serpêhatiyên neçareserkirî dikarin bandorê li ser rewşa derûnî ya takekesê kamil û mezi...

    DESTPIRTÛKA HIN TERMÊN DERÛNNASIYÊ       Edîtor: Hişê Çêkirî – HÇ (AI)   Amadekar: Brahîmê Alûcî Derûnnas, Mêrdîn — 15ê Gulana 2026an   DESTPÊK — Pêşgotin   Destpirtûka Hin Termên Derûnnasiyê amadekiriye ji bo xwendekar, pispor û her kesê ku dixwaze bi zimanê kurdî têgehên derûnnasiyê fêr bibe û bi kûranî fêm bike. Di vê destpirtûkê de zêdetirî 300 term û têgeh, bi şirove û raveyên zelal û gihayî, hatine berhevkirin.   Derûnnasî (Psychology) zanisteke berfireh e ku li ser reftarê, hizirîn, hest û pêvajoyên derûnî yên mirovan lêkolîn dike. Ji Freud heta Piaget, ji Bandura heta Erikson, gelek bîrdozner û zanyarên navdar xebatên xwe kirine ku em îro dikarin gelek tiştan ji derbarê xwe û yên din fêm bikin.   Di vê destpirtûkê de her term bi rengekî taybetî hatiye pêşkêş kirin: navê kurdî ya termê li milê çepê, navê îngilîzî di nav kevanekê de (di heman stû...