BINHIŞÎ (SUBCONSCIOUS)

Destpêk

Binhişî (subconscious), têgehek girîng a derûnnasiyê (psychology) ye ku di navbera zanîna têkûz ango hayjêbûna hişmend (conscious awareness) û derhişiyê (unconscious) de cih digire. Di çarçoveya derûnnasî û felsefeyê de, binhişî weke asteke navîn a hiş(mind)î tê nîşandan: beşek ji pêvajoyên derûnî yên ku ne bi tevahî di zanînê de ne, lêbelê bi hêsanî dikarin bên vegihandê û bên zanîn. Têgeha binhişiyê ji hêla derûnkolîneriya klasîk (classical psychoanalysis) ve pêşve çû û di dema nûjen de di derûnnasiya venasînî (cognitive psychology) û norozanistê (neuroscience) de jî cihê xwe girt.

Li gorî Freud (1915), binhişî beşek ji modela topografîk (topographic model) a hiş e û di navbera beşa pêş/berhişî (preconscious) û derhişiyê (unconscious) de ye. Naveroka binhişiyê, herçend di wê kêliyê de ne di zanînê de be jî, dikare bi hewildanek hêsan a baldariyê (voluntary attention) bê eşkerekirin. Ev taybetmendî binhişiyê ji derhişiya cuda dike, ji ber ku naveroka derhişiyê bi lez û bez nayê destê takekesî.

Di serdema nûjen de, binhişî ne tenê di derûnterapiyê (psychotherapy) de, lêbelê di derûnnasiya civakî (social psychology), zanistên venasînî (cognitive sciences) û norozanistê de jî mijareke lêkolînî ya sereke bûye. Lêkolerên wekî Kihlstrom (1987) û Kahneman (2011) nîşanî me dane ku gelek biryar (decisions), helwest (attitudes) û reftarên mirov ji pêvajoyên binhişî û xwebexş disêwiran.

Naveroka Sereke

Binhişî di Modela Derûnkolîneriyê (Psychoanalytic Model) de

Sigmund Freud di modela xwe ya topografîk de hiş li ser sê astan dabeş kir: hişmendî (conscious), binhişî/berhişî (subconscious/preconscious) û derhişî (unconscious). Binhişî, di vê çarçoveyê de, weke mexzena bîranîn (memory storage), xewn û xeyalên rojane (daydreams) û baweriyên ku bi hêsanî dikarin bên zanîn tê vekolîn. Naveroka binhişiyê ne bi zorê hatiye tepisandin (repressed), lêbelê di wê kêliyê de ne di nava baldariya çalak de ye.

Carl Gustav Jung (1916) binhişî û derhişî ji hev cuda kir û têgeha derhişiya takekesî (personal unconscious) û derhişiya hevpar (collective unconscious) pêşkêş kir. Li gorî Jung, binhişiya takekesî tê de bîranîn, hest û serpêhatiyên ji bîrkirî (forgotten experiences) digire, dema ku derhişiya hevpar mîraseke hevbeş a mirovahiyê ye. Ev nêzîkatî dihêle ku mirov fêm bike ka binhişî çawa dikare hem di astên takekesî hem jî di astên civakî de bixebite.

Binhişî di Derûnnasiya Venasînî (Cognitive Psychology) de

Di derûnnasiya venasînî de, binhişî bi têgehên wekî pêvajoya xweber (automatic processing) û bîra veşartî (implicit memory) tê şîrovekirin. Kihlstrom (1987) destnîşan kir ku pêvajoyên binhişî dikarin li gorî şemayan (schemas) û pêvajoyên venasînî yên hatibûn fêr kirin bixebitin. Testên ezmûnî yên wekî amadekirina bingehîn (priming) û Testa Têkiliya Veşartî (Implicit Association Test – IAT) diyar kirine ku bawerî û helwestên binhişî dikarin tevgera mirov rêve bibin bê ku ew bi wan hay hebe.

Kahneman (2011) di bîrdoziya xwe ya du-pergalî (dual-process theory) de, Pergala 1 (System 1) — bilez, xweber û binhişî — û Pergala 2 (System 2) — hêdî, qestî (deliberate) û zanistî — ji hev cuda kir. Li gorî vê modelê, piraniya biryarên rojane di astên binhişî de têne girtin û bi pêşhikmiyên venasînî (cognitive biases) yên binhişî têne şikandin. Ev kifş girîngiyeke mezin ji bo fêmkirina reftara mirovî (human behavior) û biryargirtinê (decision-making) heye.

Binhişî di Norozanistê (Neuroscience) de

Lêkolînên norowêneyê (neuroimaging studies) destnîşan kirine ku pêvajoyên binhişî di beşên taybet ên mêjî (brain) de cih digirin. Korteksa pêşhişî (prefrontal cortex) di rêvekirina pêvajoyên binhişî û veguheztina wan ber bi zanînê de rolek sereke dilîze. Dehaene û Changeux (2011) bi teoriya xebata cihana gerdûnî (global workspace theory) nîşan dan ku agahdarî dikare di astên binhişiyê de bê karkirin û bandorê li ser reftar û tevgerê bike.

Lêkolînên li ser bîra veşartî (implicit memory) û bîra eşkere (explicit memory) destnîşan kirine ku van her du celebên bîranînê di pergalên noronnasî (neurological systems) ên cuda de têne hilanîn û karkirin. Hipokampûs di bîra eşkere de roleke sereke dilîze, dema ku binyadên din ên mêjî, wekî bazal ganglion, di bîra veşartî û binhişî de girîng in (Squire & Zola-Morgan, 1991).

Bandorên Pratîkî ya Binhişiyê

Di derûnterapiyê (psychotherapy) de, têgihiştina binhişiyê ji bo naskirina şêwazên reftarî (behavioral patterns) û hizrên neyînî yên xweber (automatic negative thoughts) pir girîng e. Teknîkên wekî terapiya venasînî-reftarî (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) û terapiya hişmendiyê (mindfulness-based therapy) armanca xwe didin ser eşkerekirina û guherandina pêvajoyên binhişî yên ne-sax.

Di warê derûnnasiya civakî (social psychology) de, lêkolîn li ser pêşhikmî û aloziyên binhişî (implicit biases) nîşan dane ku mirov bi awayên binhişî dikarin li gorî etnîsîte, zayend û statûya civakî cûdahiyê bikin. Greenwald û Banaji (1995) bi xebatên xwe yên li ser venasîna civakî ya veşartî (implicit social cognition) destnîşan kirin ku aloziyên binhişî bandoreke rasterast li ser biryarên civakî dikin.

Encam

Binhişî (subconscious), weke asteke navîn a hiş, di navbera zanîn û derhişiya kûr de cihê xwe girtiye û di perspektîfên derûnkolînerî (psychoanalytic), venasînî û norozanistê de bi awayên cuda tê şîrovekirin. Ji modela topografîk a Freud bigire heta bîrdoziya du-pergalî ya Kahneman, piraniya pêvajoyên derûnî yên ku jiyan û tevgera mirov birêve dibin li derveyî zanîna têkûz (hişmendî) ya wî/wê pêk tên.

Têgihiştina binhişiyê ne tenê ji bo teoriya derûnnasiyê, lêbelê ji bo pratîka klînîkî (clinical practice), siyaseta civakî û zanîna xwe-zanînê (self-knowledge) jî qedr û qîmetek girîng heye. Lêkolînên nûjen ên norozanistê û derûnnasiya venasînî fêmkirina me ya binhişiyê bêtir kûr dikin û nîşan didin ku têkiliya navbera binhişî û zanînê berdewam weke yek ji pirsgirêkên bingehîn ên zanistên venasînî (cognitive sciences) û felsefeya zihn û derûnî (philosophy of mind) dimîne.

Di siberojê de, lêkolînên navdisîplîn ên ku derûnnasiyê, norozanist û zanistên venasînî dikin yek, dê fêmkirina me ya binhişiyê û bandorên wê li ser jiyana mirov bêtir zengîn bikin. Bi taybetî, karanîna teknolojiyên nû yên norowêneyê (neuroimaging technologies) û modelên hişê çêkirî – HÇ (artificial intelligence – AI) dê rê li ber vekolînên kûrtir ên binhişiyê veke.

Çavkanî

Dehaene, S., & Changeux, J. P. (2011). Experimental and theoretical approaches to conscious processing. Neuron, 70(2), 200–227. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2011.03.018

Freud, S. (1915). The unconscious. Standard Edition, 14, 159–215. Hogarth Press.

Freud, S. (1923). The ego and the id. Standard Edition, 19, 3–66. Hogarth Press.

Greenwald, A. G., & Banaji, M. R. (1995). Implicit social cognition: Attitudes, self-esteem, and stereotypes. Psychological Review, 102(1), 4–27. https://doi.org/10.1037/0033-295X.102.1.4

Jung, C. G. (1916). Psychology of the unconscious. Moffat, Yard and Company.

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.

Kihlstrom, J. F. (1987). The cognitive unconscious. Science, 237(4821), 1445–1452. https://doi.org/10.1126/science.3629249

Squire, L. R., & Zola-Morgan, S. (1991). The medial temporal lobe memory system. Science, 253(5026), 1380–1386. https://doi.org/10.1126/science.1896849

Van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.