VEGUHERÎNA AVHEWAYÊ (CLIMATE CHANGE)

Veguherîna avhewayê, bûye yek ji mezintirîn astengiyên li ber mirovahiyê di sedsala 21an de. Ev diyarde ku bi zêdebûna germahiya navîn a gerdûnî tê nasîn, bandoreke berfireh li ser pergala siruştî (ekosîstem), civakî û aboriyên cihanê dike.

Di salên dawî de, gelek caran em dibînin ku demsalên salê êdî weke berê nayên dîtin. Havînên me germtir dibin, zivistanên me ne weke berê sar in û baranên ku dikevin êdî ne di demên xwe de ne. Ev rewş bandoreke mezin li ser jiyana me ya rojane dike.

Divê were zanîn ku sedema sereke ya vê rewşê çalakiyên mirovan in. Bikaranîna sotemeniyên fosîlî, qutkirina daristan û hilberîna pîşesazî ya bêsînor bûne sedema derketina gazên sera û zêdebûna germahiya gerdûnê. Mirov, bi taybetî di 100 salên dawî de, bi awayekî hovane çavkaniyên xwezayî bikar anîn û îro em encamên vê yekê dibînin.

Bandora veguherîna avhewayê ne tenê li ser xwezayê ye. Ev rewş dibe sedema koçberiya gelek mirovan ji cihên xwe, windabûna çavkaniyên avê, kêmbûna hilberîna xwarinê û zêdebûna nexweşiyan. Li gelek deverên cihanê, bi taybetî li welatên xizan, mirov ji ber vê rewşê di nava zehmetiyan de dijîn.

Lêbelê, hê jî derfet heye ku em vê rewşê biguherînin. Bi bikaranîna çavkaniyên enerjiya paqij weke tava rojê û bayê, bi parastina daristanan, bi kêmkirina xesar û ziyana xwarinê û bi bikaranîna wesayîtên elektrîkî, em dikarin bandora xwe ya neyînî li ser xwezayê kêm bikin.

Her wiha, divê em bizanibin ku ev ne tenê berpirsiyariya dewletan û şirketan e. Her kes dikare di jiyana xwe ya rojane de tiştên biçûk bike ku alîkariya parastina xwezayê bike. Bo nimûne, kêmkirina bikaranîna plastîkê, bikaranîna wesayîtên giştî, vekirina amûrên elektrîkê yên ne pêwîst û cudakirina zibilên malê dikare bibe alîkar.

Bandora veguherîna avhewayê li ser jiyana rojane: Îro, em veguherîna avhewayê di jiyana xwe ya rojane de bi gelek awayan dibînin. Demsalên salê êdî ne weke berê ne. Havînên me gelekî germ dibin û ev yek dibe sedema zehmetiyên mezin di jiyana rojane de. Gelek caran em nikarin derkevin derve ji ber germahiya zêde. Di zivistanê de jî berf êdî kêm dibare û ev yek bandorê li ser av û çandiniyê dike. Baranên ku dikevin jî carina ewqasî zêde ne ku dibin sedema lehiyan û zirarê didin malên mirovan. Ev rewş dibe sedema zor û zehmetiyan di rêwîtî û karûbarên rojane de.

Her kes dikare bi gavên biçûk di mala xwe de alîkariya parastina xwezayê bike. Bo nimûne:

• Bikaranîna ampûlên LED yên kêm enerjî
• Vekirina perwane û sobeyan tenê dema pêwîst
• Bikaranîna kêmtir a plastîkê û bikaranîna torbeyên ku dikarin dubare werin bikaranîn
• Cudakirina zibilên malê û şandina wan bo veguherînê
• Bikaranîna kêmtir a avê û parastin
• Çêkirina kompostê ji bermahiyên xwarinê

Rewşa daristanan û bandora daristanbirînê: Daristanbirîn yek ji pirsgirêkên herî mezin e. Her sal bi mîlyonan dar tên birîn ji bo çêkirina kaxez, mobîlya û erdên çandiniyê. Ev yek bandoreke xerab li ser xwezayê dike. Daristan ne tenê oksîjenê çêdikin, lê herwiha gazên sera jî dadixin û dibin cihê jiyana gelek ajal û nebatan. Dema ku em daristanan dibirin, em vê pergala hesas xerab dikin. Li Amazonê ku "pişika cihanê" tê binavkirin, her roj bi hezaran hektar daristan tên birîn û ev yek bandoreke mezin li ser avhewaya tevahiya cihanê dike.

Bikaranîna enerjiya paqij û bandora wê: Bikaranîna enerjiya paqij, weke enerjiya rojê û bayê, rê li ber me vedike ku em kêmtir gaza sera derxin. Îro, teknolojî pêş ketiye û bikaranîna van enerjiyên paqij hem erzantir û hem jî hêsantir bûye. Gelek welat dest pê kirine ku berê xwe bidin van çavkaniyan. Bo nimûne, welatên weke Almanya û Danîmarkayê beşeke mezin a enerjiya xwe ji bayê bi dest dixin. Ev ne tenê ji bo xwezayê baş e, lê herwiha dibe sedema afirandina karên nû jî.

Zirarên sotemeniyên fosîlî: Bikaranîna petrol, komirê û gaza xwezayî zirarên mezin dide xwezayê. Ev sotemenî dema ku tên şewitandin, gaza karbondîoksîdê derdixin ku dibe sedema germahiya gerdûnê. Her wiha, derxistina van sotemeniya ji bin erdê jî zirarê dide xwezayê. Rijandin û teqîna petrola di deryayan de dibe sedema mirina bi hezaran ajal û nebatên deryayî.

Bandora veguherîna avhewayê li ser tendirustiyê: Veguherîna avhewayê bandoreke rasterast li ser tendirustiya mirovan dike. Germahiya zêde dibe sedema nexweşiyên dil û bêhnkişandinê. Her wiha, bi veguherîna avhewayê re, hinek nexweşiyên ku berê tenê li deverên germ dihatin dîtin, êdî li her derê belav dibin. Nexweşiyên ku bi rêya mêş û kêzikan belav dibin zêde dibin û ev yek jî dibe sedema pirsgirêkên tendirustiyê.

Rewşa koçberiya ji ber avhewayê: Ji ber veguherîna avhewayê, gelek mirov neçar dimînin ku ji cihên xwe koç bikin. Hin dever êdî ji ber germahiya zêde yan jî kêmbûna avê lê nayên jiyîn. Li hin deverên din jî bilindnebûna asta deryayan dibe sedema wendakirina erdê. Li gorî lêkolînan, heta sala 2050an dibe ku bi mîlyonan mirov ji ber van sedeman neçar bimînin ku ji cihên xwe bar bikin.

Bandora li ser çandinî û xwarinê: Veguherîna avhewayê bandoreke mezin li ser hilberîna xwarinê dike. Veguherîna avhewayê dibe sedema:

• Kêmbûna berhemdayîna çandiniyê
• Windabûna cureyên nebatan
• Zêdebûna bihayê xwarinan
• Kêmbûna kalîteya xwarinan
• Zehmetiyên di avedanê de
• Zêdebûna xetereyên ji bo ewlehiya xwarinê

Sedemên Veguherîna Avhewayê

Piraniya zanistê li ser vê yekê dighîjin hev ku veguherîna avhewayê ya heyî bi piranî ji ber çalakiyên mirovî pêk tê (IPCC, 2021). Sedemên sereke ev in:

a) Bikaranîna sotemeniyên fosîlî: Şewitandina komirê, petrolê û gaza xwezayî dibe sedema derketina gaza karbondîoksîdê (CO2) ku yek ji sedemên sereke yên germahiya gerdûnî ye.

b) Daristanbirîn: Qutkirina daristan û veguherîna bikaranîna erdê dibe sedema kêmbûna kapasîteya gerdûnê ya ji bo daxistina CO2yê.

c) Çandinî û xwedîkirina sewalan: Ev çalakî dibin sedema derketina gazên sera yên weke metanê.

Bandorên Veguherîna Avhewayê

Veguherîna avhewayê bandoreke berfireh li ser hemû aliyên jiyana li ser rûyê erdê dike:

a) Zêdebûna rûdanên avhewaya tund: Li gorî Rêxistina Meteorolojiyê ya Cihanê (WMO, 2021), di salên dawî de zêdebûneke berbiçav di rûdanên avhewaya tund de (weke lehî, bahozên tund û germahiyên zêde) hatiye dîtin.

b) Bilindnebûna asta deryayan: Stern (2007) wisa pêşbînî dike ku heta dawiya sedsalê asta deryayan dikare heta 2 metreyan bilind bibe ku dê bibe sedema koçberiya milyonan mirovan.

c) Windabûna cûrbecûriya zindewerî: IPBES (2019) rapora xwe de diyar dike ku ji ber veguherîna avhewayê, nêzî 1 milyon cure di xetereyê de ne ku winda bibin.

d) Bandora li ser tendirustiya mirov: Watts û hevkarên xwe (2021) di raporta xwe ya di The Lancet de destnîşan dikin ku veguherîna avhewayê dibe sedema zêdebûna nexweşiyên guhêzbar û pirsgirêkên tendirustiya derûnî.

Bertek û Çareseriyên Pêşniyarkirî

Li hemberî vê astengiya gerdûnî, gelek çareserî hatine pêşniyarkirin:

a) Enerjiya paqij: Jacobson û hevkarên xwe (2017) pêşniyar dikin ku derbasbûna temam a ber bi çavkaniyên enerjiya nûjenbar ve (weke ba û rojê) heta sala 2050an hem ji aliyê teknîkî û hem jî ji aliyê aborî ve gengaz e.

b) Kêmkirina bikaranîna sotemeniyên fosîlî: Rêkeftina Parîsê ya sala 2015an armanca xwe ew daniye ku zêdebûna germahiya gerdûnî di bin 2°C de bihêle (UNFCCC, 2015).

c) Parastina daristan û vegerandina ekosîsteman: Griscom û hevkarên xwe (2017) pêşniyar dikin ku çareseriyên xwezayî yên ji bo veguherîna avhewayê dikarin 37% ji kêmkirina gazên sera ya pêwîst heta sala 2030 pêk bînin.

d) Veguherîna di xwarin û veguhaztinê de: Poore û Nemecek (2018) destnîşan dikin ku derbasbûna ber bi xwarinên ji nebatan û bikaranîna bêtir a veguhastina giştî dikare bandora kesane ya li ser avhewayê bi awayekî berbiçav kêm bike.

Encam

Veguherîna avhewayê astengiyeke gerdûnî ye ku hewcedarî bi tevgerên lezgîn û hevpar ên hemû welat û civakan heye. Lêkolînên zanistî bi awayekî zelal destnîşan dikin ku divê di 10-20 salên pêş de veguherînên bingehîn di awayê jiyan û bikaranîna çavkaniyan de pêk werin da ku bandorên herî xerab ên veguherîna avhewayê werin astengkirin.

Lêbelê, ev astengî di heman demê de derfeteke mezin e ji bo nûjeniya teknolojîk, afirandina karên kesk û pêşxistina awayên jiyanê yên domdar. Tevlîbûna hemû beşên civakê, ji takekes bigire heta hikûmet û şirketan, dê pêwîst be ji bo serfiraziya li hember vê astengiya mezin a sedsala me.

Di encamê de, veguherîna avhewayê pirsgirêkeke mezin e, lê ne pirsgirêkeke bêçareserî ye. Bi tevgerîna hemû mirovan re, em dikarin pêşiya vê rewşê bigirin û cihaneke baştir ji bo nifşên pêş de bihêlin. Divê em bi lez tevbigerin û berpirsiyariya xwe ya li hember xwezayê bi cih bînin.

Ev pirsgirêk ne tenê pirsgirêka îro ye, lê herwiha pirsgirêka nifşên pêş de ye jî. Ji ber vê yekê, divê em li ser vê mijarê bi baldarî bifikirin û bi berpirsiyarî tevbigerin. Dema ku em dibînin çawa ev rewş bandorê li ser zarokên me û neviyên me dike, giringiya vê mijarê hê zêdetir derdikeve holê.

Divê em vê yekê jî bizanibin ku parastina xwezayê ne tiştekî zor û zehmet e. Bi veguhertinên biçûk di jiyana xwe ya rojane de, em dikarin bandoreke mezin li ser parastina xwezayê bikin. Ya giring ew e ku em dest pê bikin û bi berdewamî van gavan biavêjin.

Di dawiyê de, divê were zanîn ku veguherîna avhewayê ne tenê pirsgirêkeke jîngehî ye, lê herwiha pirsgirêkeke dadmendiya civakî ye jî. Welatên ku herî kêm berpirsiyar in ji bo veguherîna avhewayê, gelek caran herî zêde ji bandorên wê zirarê dibînin. Ji ber vê yekê, çareseriyên ji bo veguherîna avhewayê divê li ser bingehên wekhevî û dadmendiyê werin avakirin.

Termên Sereke

1. Veguherîna avhewayê (Climate change): Guherînên domdar di rewşên avhewayê de, bi taybetî yên ku ji ber çalakiyên mirov pêk tên.
2. Gazên sera (Greenhouse gases): Gazên di atmosferê de ku germahiyê digirin û dibin sedema germahiya gerdûnî, wek CO2 û metan.
3. Germahiya gerdûnî (Global warming): Zêdebûna domdar a germahiya navîn a gerdûnî.
4. Sotemeniyên fosîlî (Fossil fuels): Çavkaniyên enerjiyê yên wek petrol, komirê û gaza xwezayî ku ji bermahiyên organîk ên kevn pêk tên.
5. Daristanbirîn (Deforestation): Qutkirina berfireh a daristan, bi piranî ji bo bikaranîna erdê ya din.
6. Cûrbecûriya zindewerî (Biodiversity): Cûrbecûriya jiyanê li ser erdê, di nav de hemû cure, genên wan û ekosîstemên ku ew tê de dijîn.
7. Enerjiya nûjenbar (Renewable energy): Çavkaniyên enerjiyê yên ku dikarin werin nûkirin, wek enerjiya ba û rojê.
8. Rêkeftina Parîsê (Paris Agreement): Peymaneke navneteweyî ya sala 2015an ku armanca wê kêmkirina derxistina gazên sera ye.
9. Çareseriyên xwezayî (Natural solutions): Rêbazên ku ji ekosîstemên xwezayî sûd werdigirin ji bo kêmkirina bandora guherîna avhewayê.
10. Dadmendiya civakî (Social justice): Têgeha wekhevî û mafên wekhev di nav civakê de, di vê kontekstê de bi taybetî têkildarî bandor û berpirsiyariyên guherîna avhewayê.

Çavkanî

· IPCC (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. The latest and comprehensive report by the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) on the physical science of climate change.

· WMO (2021). State of the Global Climate 2020. The annual report by the World Meteorological Organization on the global climate condition.

· Stern, N. (2007). The Economics of Climate Change: The Stern Review. An important report on the economic impacts of climate change.

· IPBES (2019). Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services. A comprehensive report on the state of global biodiversity and ecosystem services.

· Watts, N., et al. (2021). The 2020 report of The Lancet Countdown on health and climate change. The Lancet. The annual report on the relationship between climate change and human health.

· Jacobson, M. Z., et al. (2017). 100% Clean and Renewable Wind, Water, and Sunlight All-Sector Energy Roadmaps for 139 Countries of the World. Joule. A study suggesting complete transition to clean energy by 2050 is possible.

· UNFCCC (2015). Paris Agreement. The significant international agreement on climate change.

· Griscom, B. W., et al. (2017). Natural climate solutions. PNAS. A study highlighting the importance of natural solutions to climate change.

· Poore, J., & Nemecek, T. (2018). Reducing foods environmental impacts through producers and consumers. Science. A study analyzing the impact of food and transportation on climate.