BI NÊRÎNEKE DERÛNKOLERÎ XEWN

Destpêk

Xewn ji wan hêman û diyardeyên mirovî ye ku ji dêrîn ve balê dikişîne ser xwe û bûye mijara gelek zanist û zanyariyên li ser mirov, ji ol û mîtolojiyê bigire heta civaknasî, stêrknasî û derûnnasiyê. Her yek ji van waran li gorî binge û çarçoveya xwe ya têgihiştinê xwe nêzî xewnê kiriye û li gorî wê jî wateyek û şîroveyek jê derxistiye. Di gelek civakên olî de xewn weke amraza ragihandinê ya di navbera mirov û hêza pîroz de tê dîtin û takekes li gorî tiştên ku di xewna xwe de dibîne, jiyana xwe ya rojane ava dike an biryaran digire. Lêbelê armanca vê nivîsê ne ew e ku em her yek ji van nêrînan bidin ber hev, lê belê em ê tenê li ser aliyê wê yê derûnî bisekinin, bi taybetî li gorî bîrdoziya derûnkoleriyê (psychoanalysis), ya ku Sigmund Freud avakerê wê ye û ji bo têgihiştina mirov û giyanê wî pêşkeşî zanistê kiriye.

Xewn û Cih û Warê Wê di Nav Bîrdoziya Freud de

Li gorî bîrdoziya derûnkoleriyê, di nav xewnê de rêç û şopên qonaxên pêşî yên jiyana zarokatiyê hene, ji ber vê jî mirov bi rastî bi rêya xewnê vedigere qonaxeke pêşîn a jiyana xwe ya derûnî, qonaxeke ku tê de erka eziyê (ego) ya hê hov û nekemilî ye (Freud, 1953). Di zarokatiya destpêkê de ramîn hê di pêvajoya yekemane de dixebite; ji ber ku raman û ziman hê nekemilîne, daxwaz nikarin bi peyv û zar bên derbirîn û ji ber vê yekê xwe bi rêya dîmen û wêneyan diyar dikin. Loma dikare bê gotin ku ev qonax hêmanên (preverbal) di xwe de vedihewîne. Lêkolerên xewnan destnîşan dikin ku di vê qonaxê de xeyalên dîtbarî hêdî hêdî vediguherin sembolên ramanî. Freud tekez dike ku her çend derbirînên sembolîk li gorî her takekesî cuda bin jî, gelek ji van sembolan di navbera mirovan de hevpar in û di beşên din ên jiyana çandî de jî – wek huner, mîtolojî û ol – bi eynî awayî xwe dide der.

Armanca sereke ya xewnê ew e ku nesta (instinct) bi rêyekê razî bike an jî bihêle têr bibe, ango bicihanîna hin daxwazên ku di jiyana rojane de nehatine bicihanîn (Freud, 1953). Di hin xewnan de ev têrkirin bi awayekî vekirî û eşkere xwe dide der – wek xewnên ku mirov tê de dikene an şa dibe – lê di gelek xewnên din de, ji ber tesîra pergala tepisandinê (repression), xwediyê xewnê nikare bi hêsanî têrbûna daxwazên xwe fêm bike û nizane bê xewna wî li ser çi armancê hatiye avakirin. Şêwe û naveroka xewnan li gorî temen, tecrûbe û armancên takekesî diguhere; zarok, ji bo nimûne, bi piranî xewnên rasterast ên têrbûna daxwazan dibînin.

Freud bi xwe di şîroveya yek ji xewnên xwe de vê rewşê baş rave dike: rojekê ew ji ber tîbûnê şiyar dibe da ku avê vexwe, lê tê bîra wî ku demek berê wî di xewna xwe de av vexwariye. Sedema vê xewnê tîbûna wî bû, û xewnê ev daxwaz demildest bicih anî. Bi vî awayî, xewn suxreke (fonksiyonek) girîng dide cih: hişyarkerên nizmeziyê (id) wek fantezî tên dîtin û berê xwe didin têrkirina wan daxwazan ku di jiyana bihişyarî de nehatine bicihanîn. Lê belê ne her kes bi eynî awayî xewnê dibîne; takekesekî ku xew û pênc sehên wî hêj hişyar in, an jî di bin bandora rageşiyeke mezin de ye, nikare wisa bi rehetî bikeve nav wê xewna ku daxwazên derhişî yên tepisandî tê de vebin. Daxwaza ku bi xwe re rageşî û taswasê (anxiety) diafirîne, dîmen û xeyalên bi têra xwe girêdayî têrkirina daxwazê ava dike.

Freud çend çavkaniyên sereke yên avabûna xewnan destnîşan dike: yekem, rûdanên nû û girîng ên rojê ku ji aliyê derûnî ve watedar in, reng û deng didin xewnê; duyem, hin rûdanên girîng ji taybetmendiyên xwe yên xwezayî vediqetin û bi şemaleke nû di xewnan de teşe digirin; sêyem, hin rûdanên nû bi rûdanên berê re dikelijin û bi awayekî din reng vedidin; çarem, serpêhatî û jiyîna girîng jî bi xwe re tên veguhastin, carinan kirasê xwe diguherin û bi rengekî cuda xwe dide xuyakirin (Freud, 1953). Ji vê pêwendiyê xuya dibe ku yek ji bergehên herî bingehîn ên xewnan, rûdanên nû, girîng û cihêreng ên jiyana rojane ne.

Cureyên Xewnan li gorî Freud

Freud xewnan li gorî du beşên bingehîn dabeş dike: xewnên eşkere (manifest) û xewnên veşartî (latent) (Freud, 1953). Xewnên eşkere ew hemû tişt in ku bi xwe di xewnê de tên dîtin – dîmen, deng û rengên ku li pêş hişê xwe xuya dikin – lê ev ne şîroveya rasteqîn a wan bi xwe ne. Naveroka xewnên veşartî, li milê din, ji daxwaz û nihêniyên derhişî pêk tê ku li paş wan dîmenên eşkere veşartî ne û bi hişekî dahûrînî pêwîstiyê pê heye da ku bên vekirin.

Ji pêvajoya veguherîna naveroka veşartî bo forma eşkere re, Freud dibêje (xebata xewnan) (dream work) (Freud, 1953). Bi zimanê derûnkoleriyê, kereseyên nizmeziyê (id) di vê pêvajoyê de vediguherin materyalên eziyê (ego). Lêbelê di xewnên zarokan de cudahiya di navbera naveroka veşartî û eşkere de ne ewqas berbiçav e, çimkî eziya zarokan hê nikare pergala berevaniyê ya têkûz bi kar bîne. Wek nimûne, zarokek ku bira an xwişka wî nû ji dayik bûbe, dibe ku di xewna xwe de rasterast xewna “mirin an windabûna zarokê nû” bibîne, bêyî ku ev daxwaz bi awayekî tund bê tepisandin.

Sê çavkaniyên bingehîn hebûna xebata xewnan diyar dikin: hişyarkerên sehî yên şevê (wek tîbûn, birçîbûn an hewcedariya laşî), jêmayiyên jiyana rojane (rûdanên ku hê taze bûne û şopa xwe dihêlin), û hişyarkerên nizmeziyê yên tepisandî ku bergeha xewnên veşartî pêk tînin (Freud, 1953). Bi hev re, ev sê çavkanî bi rêya pergala berevaniyê li ser xewnê bandor dikin û wê vediguherin bo forma eşkere. Ev pêvajo dixwaze xwediyê xewnê ji nediyariyê rizgar bike, wî fêhm bike û rê li ber rageşiyê bigire. Piştî şiyarbûnê jî, ji ber ku eziyê û bilindeziyê (superego) ji nû ve dest bi kar dikin, piraniya naveroka xewnê tê jibîrkirin an jî tenê perçeyek jê tê bîranîn.

Pergalên Berevaniyê yên di Xewnan de

Pergala berevaniyê ya eziyê ku di xewnan de tê bikaranîn, ji ya di jiyana hişyarî de cuda ye, her çend armanca wê eynî be: rê li ber daxwazên tepisandî bigire da ku ew nekevin nav hişmendiyê. Li gorî Freud, di xewnê de erka eziyê hinekî qels dibe (Freud, 1953), û ji ber vê yekê mirov dikare pergalên jêrîn ên veguherînê nas bike:

Sembolîzm (symbolization): di şûna dîmenên resen de, dîmenên nêtar û bêalî tên bikaranîn. Wek nimûne, dikare mar li şûna organên zayendî yên mêr, an xanî li şûna organên zayendî yên jin bê dîtin; siwarbûna hespê jî carinan wek sembola têkiliya zayendî tê şîrovekirin.

Cihguhêzî (displacement): hest ji heybera xwe ya resen vediqete û berê xwe dide heybereke din. Wek nimûne, zarokek ku ji diya xwe aciz bibe, dibe ku di xewna xwe de li şûna diya xwe li jineke xerîb bixeyide. Bi vî awayî, takekes bi rastiya xwe re rû bi rû dimîne, lê bêyî ku rasterast pê re biaxive.

Rengvedan (projection): hest û daxwazên ku takekes nikare bipejirîne û naxwaze ku bi wan xwe nas bike, berê xwe didin kesekî din. Mirovê ku ji kesekî din nefret dike, dibe ku vê nefretê bi kesê din re bar bike û di xewna xwe de wek hesta wî yê li hember xwe bibîne.

Tîrkirin (condensation): çend daxwaz, plan û helwestên derhişî di dîmenekê de dicivin. Carinan gelek rûdan û tiştên ku bi zar û ziman nehatine gotin, xwe di xewnê de wek dîmeneke tenê nîşan didin; ji ber vê, xewnek kin dikare bibe bingeha şîroveyeke pir dirêj (Freud, 1953).

Li gorî Freud, di xewê de mêjî bi awayekî prîmîtîf, li gorî qanûnên pêvajoya yekemane dixebite; cihê vê pêvajoyê nizmezî ye. Nizmezî nikare dîmen û rastiyê ji hev cuda bike, loma dema heyberê rasteqîn ne li ber dest be, tetmîneke xeyalî û demborî pêk tîne. Berevajî vê, di pêvajoya duyemane de, ku eziyê pêk tîne, çalakiyên bîr û hiş berê xwe didin heyberên rasteqîn (Freud, 1953). Ev cudahiya di navbera pêvajoyên yekemane û duyemane de, sedema wê ye ku ristina xewna eşkere ji ristina ramanên xewnên veşartî ya rasteqîn cuda ye – rêzek tê xerakirin, wenda dibe an jî girêdaneke nû çêdibe.

Weke ku Freud destnîşan dike, avakirina van pergalan ne tenê taybetî xewnê ye, lewra di gelek pêvajoyên din ên derûnî de jî – wek saw, fobî, taswas, ramanên bêserûber (obsesîf) û şipeste (hallucination) – heman mekanîzma dixebite. Ji ber vê yekê Freud nêrîna xwe ya li ser xewnan bi bîrdoziya kesayetiyê ve girêdide.

Dema pergala berevaniyê nikaribe bi têra xwe qîm bike, wek di jiyana hişyarî de, rageşî û taswas serê xwe hildide. Ev yek dibe sedema xewnereşk û kabûsan, nemaze wan xewnên ku tê de sizakirin û tawanbarî hene û bi gelemperî ji bandora bilindeziyê tên. Di hin rewşan de, daxwazên zayendî yên tepisandî bi tirs û saw re tevlihev dibin û wisa di xewnê de tên sizakirin.

Ji bilî van pergalan, Freud behsa pêvajoyeke din jî dike ku wê wek “venêrîna duyemane” (secondary revision) bi nav dike: ev pêvajoyeke bîrewer e ku xewnê rêkûpêktir û maqûltir nîşan dide, wek gava mirov li ser xewna xwe dibêje: “Ev tenê xewn e.”

Şîrovekirina Xewnan

Şîrovekirina xewnan tê wateya ku mirov bi rêya dahûrîna naveroka xewna eşkere, bighêje naveroka xewna veşartî. Li gorî derûnkolerê navdar Charles Brenner, divê şîrovekirina xewnan bi giştî li gel teknîkên derûnkoleriyê bê kirin û tenê di çarçoveya terapiya derûnkoleriyê de bê pêkanîn; bi vî awayî hest û daxwazên tepisandî ji hev tên veqetandin û baştir tên fêmkirin (Freud, 1953). Ji bo pêkanîna vê şîroveyê, pêwîst e ku şêwirmend xwedî zanyariyên teorîk, ezmûn û perwerdehiyeke taybet be, û divê her tim bizanibe ku ne her tişt di şîroveyê de tê vegotin.

Wek nimûneyek girîng, Freud şîroveya xewna nexweşekî xwe yê bi fobiya gur vedibêje: di vê xewnê de, tirsa ku ji hêla gur ve bê xwarin, şemaleke veguherandî ye ku di binê xwe de daxwazeke zayendî ya bi bav re vedihewîne. Li gorî vê şîroveyê, tirsa zayendî ya bi bav re, bi rêya pêvajoya berevaniyê veguheriye tirsa lêdana bav (Freud, 1953). Şêwaza şîrovekirinê her çend têkildarî asta pêşketina terapiyê be jî, mînaka jorîn baş nîşan dide ka çawa dîmenên eşkere yên di xewnê de dikarin bibin dergehê têgihiştina hêmanên herî kûr ên jiyana derûnî ya takekes.

Encam

Bîrdoziya xewnan a Freud, di bingeha xwe de parçeyekî girîng ê bîrdoziya derûnkoleriyê ye û ji gelek hêlan ve rewş û pêvajoyên din ên jiyana derûnî nîşan dide. Rexne û nirxandinên li ser bîrdoziya Freud, bi awayekî berfireh, ji bo bîrdoziya xewnan jî derbasdar in.

Ew mirovên ku nikarin kul, keser û derdên dilê xwe bînin ziman û di hiş û hişmendiya xwe de bi awayekî têkûz rêz bikin, van hemûyan bi kirasekî din, di tevna derhişiya xwe de dinivîsin. Ev tevna derhişî jî bi dîtin û bandora xwe ya li ser jiyana rojane, dîsa xwe di şêwazên nû de dide xuyakirin. Tiştên ku bi zar û ziman nehatine gotin, bi rêya xewnan dîsa dibin dîmen û didin der. Ji ber vê yekê, qedr û qîmeta xewnan, wek materyaleke dêrîn ji bo dahûrîna derûnkoleriyê, giranbiha dimîne.

Herçiqasî em xwe bi awayên cuda ji tiştên ku dibin sedema rageşî û taswasê biparêzin jî, ew bi rêya xewnan dîsa xwe didin nîşandan û li ber tepisandinê radiwestin. Xewn, li gorî vê nêrînê, dixwaze takekes bighêje rastiya xwe ya kûr û bikaribe li gel wê rastiyê biaxive. Loma xewn, wek asoyeke bêserûber a jiyana derûnî, hewceyî xizmeteke zanistî – ya derûnkoleriyê – dike da ku bê têgihiştin, fêmkirin û şîrovekirin.

Not: Resenî û berfirehiya vê nivîsê di hejmara 13an 2021an a kovara Psychology Kurdî de weşiya ye.

Çavkanî

Freud, S. (1953). The interpretation of dreams (J. Strachey, Trans.). Hogarth Press. (Original work published 1899)

American Psychological Association. (n.d.). Journal article record [Data set entry]. APA PsycNet. https://doi.apa.org/doiLanding?doi=10.1023%2FA:1021336103535

Freudfile.org. (n.d.). Dream interpretation and the psychoanalytic theory of neurosis. http://www.freudfile.org/psychoanalysis/dream_interpretation_and.html

Wikipedia contributors. (n.d.). American Psychological Association. In Wikipedia. Retrieved October 1, 2020, from https://en.wikipedia.org/wiki/American_Psychological_Association

Wikipedia contributors. (n.d.). Dream interpretation. In Wikipedia. Retrieved October 3, 2020, from https://en.wikipedia.org/wiki/Dream_interpretation

Wikipedia contributors. (n.d.). Mark Blagrove. In Wikipedia. Retrieved October 3, 2020, from https://en.wikipedia.org/wiki/Mark_Blagrove

Wikipedia contributors. (n.d.). Psychoanalysis. In Wikipedia. Retrieved October 4, 2020, from https://en.wikipedia.org/wiki/Psychoanalysis

Wikipedia contributors. (n.d.). Sigmund Freud. In Wikipedia. Retrieved October 4, 2020, from https://en.wikipedia.org/wiki/Sigmund_Freud

Wikipedia contributors. (n.d.). The interpretation of dreams. In Wikipedia. Retrieved October 3, 2020, from https://en.wikipedia.org/wiki/The_Interpretation_of_Dreams

 

Termên Sereke

Bi Hişê Çêkirî – HÇ (AI) hatiye çêkirin.

Derûnkolerî (psychoanalysis) — Ev navê giştî yê wê bîrdoziyê ye ku Freud avakiriye û ku hemû têgihên din ên vê nivîsê jê tên. Ne tenê rêbazeke dermankirinê ye, lê di heman demê de teoriyeke berfireh e li ser çawaniya xebitandina giyanê mirov, bi taybetî li ser wan hêmanên ku ji hişmendiyê veşartî ne lê dîsa jî bandorê li tevger û hestên me dikin.

Nest (instinct) — Hêza xwezayî ya bingehîn a ku mirov ber bi têrkirina hin daxwazan ve dajo. Li gorî Freud, xewn xizmeta vê hêzê dike; berî ku daxwazek di jiyana rojane de bê têrkirin, ew bi rêya xewnê, bi awayekî sembolîk an rasterast, dixwaze xwe têr bike.

Tepisandin (repression) — Pêvajoyeke berevaniyê ya derhişî ku tê de daxwaz, hest û bîranînên nepejirandî tên avêtin binê hişmendiyê, da ku ew neyên hîskirin bi awayekî rasterast. Ev têgeh sereke ye ji bo fêmkirina wê yekê çima xewnên me carinan tevlihev, sembolîk û ne rasterast xuya dikin — ji ber tepisandinê ye ku daxwaz nikare bi awayekî xwerû derkeve holê.

Nizmezî (id) — Beşa herî prîmîtîf a giyanê mirov, ya ku li gorî pêvajoya yekemane dixebite û tenê li pey têrkirina daxwazan e, bêyî ku li rastiyê binêre. Di metnê de tê gotin ku nizmezî nikare dîmen û rastiyê ji hev cuda bike; ji ber vê yekê di xewnê de tetmîneke xeyalî pêk tîne.

Ezî (ego) — Beşa giyanê mirov a ku têkiliyê digire di navbera nizmeziyê û rastiya derve de; ew e ku pergalên berevaniyê bi kar tîne û naveroka xewnê ya veşartî vediguherîne forma eşkere. Metn destnîşan dike ku di xewê de erka eziyê qels dibe, ji ber vê yekê daxwazên tepisandî hêsantir dertên holê.

Bilindezî (superego) — Beşa exlaqî ya kesayetiyê, ya ku wek dozger û sizakerê hundirîn tevdigere. Di nivîsê de behsa wê tê kirin di çarçoveya kabûsan û xewnên sizakirinê de — ev bandora bilindeziyê ye ku tê de tawanbarî û tirs derdikevin pêş.

Xewna eşkere (manifest dream) — Naveroka xewnê ya wek me bi bîr tîne û dibînin: dîmen, deng û bûyerên xuya. Ev tenê rûyê jorîn ê xewnê ye.

Xewna veşartî (latent dream) — Wateya rasteqîn a li binê xewna eşkere, ku ji daxwaz û nihêniyên tepisandî pêk tê. Şîrovekirina xewnan tam armanc dike ku ji xewna eşkere bighêje vê asta veşartî.

Xebata xewnan (dream work) — Pêvajoya ku tê de naveroka veşartî vediguhere forma eşkere. Ev navê wê tevahiya mekanîzmayên jêrîn e ku ez ê niha rave bikim.

Pêvajoya yekemane (primary process) — Awayê xebitandina giyanê ku li nizmeziyê tê ve girêdayî ye — bêyî mantiq, bêyî demê, bêyî cudahiya di navbera xeyal û rastiyê de. Xewn di serî de li gorî vê pêvajoyê tê avakirin.

Pêvajoya duyemane (secondary process) — Berevajî ya yekemane, ev awayê ramîna eziyê ye, ya ku xwe dispêre mantiq û rastiya derve. Cudahiya di navbera van her du pêvajoyan de sedema wê ye ku xewn ji ramîna me ya rojane ya asayî cuda ye.

Sembolîzm (symbolization) — Cîguhastina wateyekê ji dîmenekî rasteqîn (nemaze yê zayendî) bo dîmenekî bêalî û nêtar, mîna ku metn mînaka mar an xanî dide.

Cihguhêzî (displacement) — Veguhastina hestekê ji heybera xwe ya rastîn bo heyberekî din ê ne xeternak, wek mînaka zarokê ku li şûna diya xwe li jinekî xerîb dixeyide.

Rengvedan (projection) — Barkirina hesteke nepejirandî ya kesê xwe li ser kesekî din, wek ku ew hest ne ya me be lê ya wî/wê ye.

Tîrkirin (condensation) — Civandina çend daxwaz û ramanên cihê di dîmenekê de tenê; ev e sedema wê ku xewnek kurt dikare bibe bingeha şîroveyeke pir dirêj.

Rageşî (anxiety) — Hesta rageşî ya ku derdikeve holê gava pergala berevaniyê nikaribe bi têra xwe li hember daxwazên tepisandî bisekine; sedema kabûs û xewnereşkan e.

Venêrîna duyemane (secondary revision) — Dawîn pêvajoya avakirina xewnê, ya ku tê de hişê me xewna aloz hinekî rêkûpêktir û maqûltir dike, wek gava em bi xwe dibêjin "ev tenê xewn e."