RÊWÎTIYA DEMDIRÊJ, QENCÎ (VIRTUE)

Di kevneşopiya felsefeyê de, nemaze di nav hizr û ramanên Arîstoteles de, qencî (virtue) çemkeke (concept) bingehîn e ku bandoreke kûr li ser felsefe û sinc û rewiştê (exlaqê) kiriye. Arîstoteles, di berhemên xwe de qenciyên sincî (moral virtues) weke xûyên rih û giyanî rave dike ku ev yek ji îro jî wateyeke taybet di nava xwe de vedihewîne. Li gorî wî, qencî ne tenê zanîn e, ne tenê teorî ye, lê rewşeke pratîk a jiyanê ye ku mirov bi domdarî pê re dijî û tevdigere.

Qenciyên sincî bi awayekî siruştî bi me re çênabin. Ev xûy bi rêya dubarekirin û pratîkê bi demê re pêk tên, herwekî çawa zarokek hînî meşê dibe. Her qencî meyleke xûyî ye ku ji sê elementên bingehîn pêk tê: Raman, hestkirin û tevger. Ev her sê element divê di nava ahengê de bin û bi awayekî pêbawer û domdar xwe nîşan bidin. Mînak, comerdî (generosity) ne tenê dayîna pere ye, lê herwiha zanîna kengî û çiqasî dayîna rast e û hestkirina kêfxweşiyê ji vê kiryarê ye.

Di konteksta modern de, têgihîştina qenciyê weke pêvajoyeke hînbûnê ya domdar wateyeke taybet werdigire. Civaka me ya îroyîn ku bi lezûbezgînî û bi xwesteka encamên zû û pêşwext hatiye dorpêçkirin, carinan vê rastiyê ji bîr dike. Di serdema medyaya civakî de, qencî-nîşandan (virtue-signaling) bûye pirsgirêkeke mezin. Mirov bi hêsanî dikarin li ser platformên dijîtal xwe weke takekesên xwedî qenciyên bilind pêşkêş bikin, bêyî ku di jiyana rastîn de van qenciyan bicih bînin.

Ev durûtî û bêexlaqî (hypocrisy) di warê jîngehparêziyê (environmentalism) de gelek tê dîtin. Mînak, gelek kes li ser înternetê derbarê parastina jîngehê de diaxivin û peyamên hişyarker parve dikin, lêbelê di jiyana xwe ya rojane de ti veguhertinên berbiçav nîne, heta berevajî wê daxuyaniya xwe tevdigerin. Ev rewş bi qencî-nîşandanê (virtue-signaling) ve têkildar e - yanî takekesek dixwaze weke mirovekî/e bi prensîp û xemxwar bê dîtin, lêbelê di rastiyê de ne amade ye ku ji bo vê yekê fedakariyê bike.

Lêbelê, rêya rastîn a geşedana sincî (moral development) bi kirinê ve girêdayî ye. Çawa ku Arîstoteles gotiye, mirov bi kirina karên dadmend (just) dibe dadmend, bi kirina karên wêrek (brave) dibe wêrek. Ev pêvajo hêdî ye û xwestek û hewcedariya sebir û berdewamiyê dike. Di vê çarçoveyê de, biryarên sala nû dikarin bibin destpêkeke baş, lê divê em têbigihîjin ku veguherîna kesayetiyê (character development) demeke dirêj berdewam dike/dixwaze.

Pêşniyarên pratîk ji bo geşkirin û pêşxistina qenciyê ev in: Pêşî, divê mirov qenciyên ku dixwaze geş û pêş bixe bi awayekî zelal destnîşan bike. Dûre, divê ji bo van qenciyan mînakên baş (exemplars) bên dîtin - ew kesên ku van qenciyan di jiyana xwe de bi awayekî serkeftî bicih tînin. Herwiha, divê mirov armancên biçûk ên pratîk ji xwe re deyne û gav bi gav ber bi wan ve biçe. Di vê rêwîtiyê de, parastin û domandina handanê (motivation) pêwîst e, ji ber vê yekê alîkariya heval û malbatê dikare bibe piştgir.

Di encamê de, qencî ne tiştekî ye ku mirov di nav şevekê de bi dest bixe, lêbelê ew rêwîtiyek e ku bi her gavê mirov digihîje asteke bilindtir. Divê em vê rêwîtiyê bi sebir û berdewamî bidomînin, û xwe ji xapandina qencî-nîşandanê biparêzin. Ya watedar ne ew e ku em çi dibêjin, lê ew e ku em di jiyana xwe ya rojane de çawa tevdigerin û çi dikin.