BERTEK (REACTION)

Destpêk

Bertekên derûnî û civakî di qada zanista derûnnasiyê de xalên bingehîn û girîng in ku bandorê li geşedana kesayetî, tevgera mirovan û jîyana civakî dikin. Ev bertek, bi awayekî berfireh, diyar dikin bê çawa mirov li hemberî rûdan, rewş û veguherînên der û dora xwe tevdigerin, hest dikin û difkirin. Di vê lêkolînê de, em ê li ser cûreyên cuda yên bertekan, xeleka bîrdoziya wan, bandora wan li ser geşedana takekes û civatê û girîngiya wan di zanista derûnnasiya nûjen de bisekinin.

Bertek, di wateya xwe ya herî giştî de, bersiveke fîzyolojîk an derûnî ye li hemberî tiştekî ji derve. Lê di warê derûnnasiyê de, bertek gelek caran ji van sînoran derbas dibin û dibin beşeke girîng a geşedan, hînbûn û adaptasyona mirovan. Her yek ji van bertekan, li gorî pêşvebiran û rêbazên cuda yên derûnnasiyê, bi awayekî cuda tên nirxandin û tefsîrkirin.

Xeleka Bîrdoziya Bertekan

Dîtina Pavlov û Şertbûna Klasîk

Ivan Pavlov (1849-1936), zanyarê Rûsî, demekê li ser pergalê hezimkirinê dixebitî ku bala wî kişand ser diyardeyeke nû: kûçikên ku li laboratowarê bûn, beriya ku xwarin werbigirin, gilêza wan tê. Ev bû destpêka bîrdoziya şertbûna klasîk.

Pavlov dît ku kûçik, piştî ku çend caran bi dengê zengil li gel xwarinê dibihîzin, bi tenê bi bihîstina dengê zengilê jî dest gilêzê wan diherike. Vê yekê rê da ku konseptên sereke yên bîrdoziyan pêş bixin:

• Berteka bêmerc (unconditioned response): Ev bertekeke xwezayî ye ku ne ji encama hînbûnê ye, lê ji encama hişyarkera xwezayî ye. Bo nimûne, gilêza kûçikan dema ku xwarinê dibînin bertekeke bêmerc e.
• Berteka bimerc (conditioned response): Berteka hînbûyî ye ku encama hişyarkera şertî ye. Bo nimûne, gilêza kûçikên Pavlov dema ku dengê zengilê dibihîzin, bertekeke bimerc e.

Di proseya şertbûna klasîk de, hişyarkera nêtar (weke zengilê) û hişyarkera xwezayî (weke xwarinê) bi hev re têne pêşkêşkirin. Piştî demekê, hişyarkera nêtar bi serê xwe dikare bertekê derxe holê. Di vî warî de, Berteka hestî ya bimerc (conditioned emotional response) jî çêdibe ku bi piranî têkildarî hestên weke tirs, şabûn an hêrs e.

Dîtina Skinner û Şertbûna Karîger

B.F. Skinner (1904-1990) li ser bingeha xebatên Pavlov, rêbazeke nû ya hînbûnê pêş xist ku weke şertbûna karîger tê zanîn. Li gorî vê teoriyê, bertek ne tenê ji hişyarkeran, lê ji encamên tevgerê jî bandorê digire.

• Berteka qayîmkirinê (reinforcement response): Ev dema ku encameke erênî (xelat) an neyînî (ceza) li pey tevgerê tê û dike ku ew tevger zêde an kêm bibe.
• Berteka xwejêvedanê (avoidance response): Ev bertekeke adaptasyon e ku mirov ji rewşên ku dibin sedema tirs, êş an nereheti, dûr disenkinin. Bo nimûne, mirovekî ku carekê ji kûçikekî tirsiyaye, dibe ku bixwaze ji hemû kûçikan dûr bisekine.

Dîtina Piaget û Geşedana Hişmendiyê

Jean Piaget (1896-1980), zanyarê Swîsrî, bi xebatên xwe yên li ser geşedana zarokan bandoreke mezin li ser derûnnasiyê kiriye. Piaget dît ku zarok, di geşedana xwe de, ji bertekên xwezayî ber bi bertekên hişmendî ve diçin.

• Berteka carcefokî ya yekemane (primary circular reaction): Di mehên pêşî yên jiyana zarokî de tê dîtin û zarok di vê qonaxê de li tevgera bedena xwe hişyar dibe. Bo nimûne, zarok bi tesadûfî tiliya xwe dimêje û paşê, ji ber ku kêfa wî/wê jê re hat, vê tevgerê dubare dike. Ev berteka bi xwe zarokî ve girêdayî ye, yanî zarok bala xwe dide tevgera xwe û derfetên xwe.
• Berteka carcefokî ya duyemane (secondary circular reaction): Di mehên 4-8an de tê dîtin û zarok di vê qonaxê de dest bi têkiliyê bi tiştên derxweyî dike. Bo nimûne, zarok bi tesadûfî pêlîstokekê dihejîne û dengek jê derdikeve. Paşê, ji ber ku kêfa wî/wê ji vê dengê re hat, vê tevgerê dubare dike. Li vê qonaxê, zarok derfetan di derxweyî xwe de dibîne û bandora tevgera xwe li ser tiştên din/derxweyî fêm dike.
• Berteka carcefokî ya sêyemane (tertiary circular reaction): Di salên dawî yên zaroktiyê de tê dîtin û zarok di vê qonaxê de dest bi ceribandinê dike. Zarok bi zanebûn dest bi guherîna tevgera xwe dike da ku encamên cuda bibîne. Bo nimûne, zarok dibe ku çend caran li dîwarekî hilperike, lê her car bi hêzeke cuda, ji bo ku bibîne çi dibe.

Heke em bixwazin van bertekên carcefokî bi awayekî din şîrove bikin:

1. Yekemane: "Min kir û kêfa min jê re hat, ez ê dîsa bikim."
2. Duyemane: "Min li vê lêxist û dengek jê hat, ez ê dîsa lêxim da ku dîsa wî dengî bibihîzim."
3. Sêyemane: "Gelo çi dibe eger ez bi awayekî din lê bikim?"

Ev qonaxên geşedanê dihêlin ku mirov adaptasyona tevgera zarokan fêm bikin û ji bo perwerdehiyê stratejiyên guncav pêş bixin.

Bertekên Hestî û Stresê

Berteka Anksiyeteyê û Stresa Derûnî

Berteka anksiyeteyê û berteka stresê du mekanîzmên bingehîn in ku têkildarî bertekan in. Her du jî bertekên adaptasyon in ku rê didin mirov li hember tehdîdan xwe biparêzin. Lêbelê, gava ev bertek berdewam bin an zêde bin, vediguherin bêrpergalî û nexweşiyên derûnî.

• Berteka anksiyeteyê (anxiety reaction): Ev bertekeke derûnî û fîzyolojîk e li hember metirsiyeke nediyar an pêşbînkirî. Nîşanên wê dikarin weke dilpekîn, zehmetiya bêhnkişandinê, xwêdana destê û hestên xerab bin. Anksiyeteya normal dikare bibe alîkar ji bo mirov xwe ji metirsîyan biparêze, lê anksiyeteya berdewam û giran dikare bibe kêşe û pirsgirêkeke derûnî.
• Berteka stresê (stress reaction): Ev bertekeke berfireh e ya li hember stresoran (tişt an rûdanên ku dibin sedema stresê) û di nav xwe de hem bertekên derûnî û hem jî yên fîzyolojîk dihewîne. Li gorî Hans Selye (1907-1982), berteka stresê di sê qonaxan de derbas dibe:
1. Berteka hişyariyê (alarm reaction): Laş li hember stresê hişyar dibe. Di vê qonaxê de, hormonên weke adrenalîn û kortîzol derdikevin.
2. Qonaxa nûşiyanê (resistance stage): Laş hewl dide ku li hember stresê bisekine.
3. Qonaxa westanê (exhaustion stage): Heke stres berdewam be, laş dikeve nav rewşeke westiyayî û dikare bibe sedema nexweşiyên derûnî û laşî.
• Berteka stresa tîj (acute stress reaction): Ev bertekeke tund e li hember rûdanekê ku mirov ditirsîne an dike ku hest bike ku jiyana wî/wê an ya kesên din di bin metirsiyê de ye. Ev bertek dikare bi hestên şokê, veqetîna ji rastiyê, û zehmetiya bîranînê derkeve holê.

Bertekên Sawê û Trawmayê

Bertekên sawê û bertekên trawmayê du cureyên bertekên derûnî ne ku têkildarî tirs û stresê ne.

• Berteka sawê (phobic reaction): Ev bertekeke tirsê ye ku bê sedem an zêdeyî ye û bi tiştekî diyar ve girêdayî ye. Bo nimûne, sawa ji maran, bilindahiyê an tevliheviyê. Kesên ku bertekên sawê nîşan didin, dema ku bi tiştê ku jê ditirsin re rû bi rû dimînin, dikarin nîşanan weke dilpekîn, xwêdana destê, westanê û hwd nîşan bidin.
• Berteka trawmayê (trauma reaction): Ev bertekeke derûnî ye li hember rûdaneke trawmatîk, weke şer, şîdet, tecawiza cinsî an felaketa xwezayî. Nîşanên wê dikarin wek bîranînên xemgîn, xewnên xirab, bertekên fizîki, bayên tund yên hestî û pêdiviya xwejêvedana ji tiştên ku bîranîna trawmayê tînin, derkevin holê.

Bertekên Nexweşiyên Derûnî

Berteka Norotîk

Berteka norotîk an norozî têrmeke kevn e di derûnnasiyê de ku ji bo tewreyên stres û anksiyeteyê yên nediyar tê bikaranîn. Ev bertekên ku têkildarî pirsgirêkên derûnî yên weke depresyon an anksiyeteya berdewam in, lê ne wek psîkoza giran in, di warê norozî de tên nirxandin.

Freud, wan noronan bi trawmayên zayendî yên zaroktiyê ve girê dida. Piraniya norozan, li gorî Freud, encama nakokiyên navbera xwestekên nizimeziyê "id" (parçeya derûniya ku xwestekên me yên bingehîn dihewîne) û qedexeyên bilindeziyê "super-ego" (parçeya derûnî a ku qîmet û rêgezên exlaqî dihewîne) in.

Di derûnnasiya nûjen de, ev term kêm tê bikaranîn û derûnnasên îro bêtir li ser nexweşiyên anksiyeteyê, depresyonê, obsesîf-kompûlsîf û nexweşiyên din ên taybetî disekinin.

Bertekên Civakî û Têkildarî

Bertekên Civakî

Bertekên civakî nîşan didin ku kesayet an komek çawa li hember rûdan an rewşeke civakî bertekê nîşan dide. Ev bertek dikarin erênî an neyînî bin û bi çanda civakê ve girêdayî ne.

• Berteka adapte (conformity reaction): Ev bertekeke civakî ye ku kes reftar û tevgera xwe li gorî civakê, komê an rêgezên giştî adapte dike. Heke di civakekê de li hemberî tiştekî bertekeke diyar hebe, endamên wê civakê jî dibe ku heman bertekê nîşan bidin.
• Berteka dijber (opposition reaction): Ev bertekek e ku kes, berevajî bertekan giştî, bertekeke cuda nîşan dide. Ev dikare ji ber hin hêmanên weke nasnameya cuda, nêrînên cuda an xwestina cudabûnê be.

Di civaka kurdî de, bertekên civakî bi taybetî girîng in. Çanda kurdî, weke gelek çandên din ên Rojhilata Navîn, kolektîvîst e, yanî girîngiyê dide komê. Ji ber vê yekê, bertekan kesî bi piranî bi bandora civak û malbatê ve girêdayî ne.

Bertekên Navxweyî û Derxweyî

• Bertekên navxweyî (internal reactions): Ev bertekên ku di nav mirov de çêdibin û nayen dîtin. Ev dikarin hest, hizr, nêrîn û ramanên kesayetî bin. Bertekên navxweyî bi xwecihî ve girêdayî ne, lê dikarin bandorê li bertekan derxweyî bikin.
• Bertekên derxweyî (external reactions): Ev bertekên ku ji derve tên dîtin in. Ev dikarin tevger, gotin û çalakiyên cuda bin. Dema ku em dibêjin "Bi berteka wî/wê re min fêm kir ku ew aciz e", em behsa bertekên derxweyî dikin.

Berteka Pesendkirinê û Redkirinê

• Berteka pesendkirinê (confirmatory reaction): Ev bertekeke derûnî ye ku mirov agahiyên ku nêrînên xwe yên heye piştrast dike, dipejirîne, û agahiyên ku van nêrînan red dike, red dike. Ev bertek, di warê derûnnasiya zanistî de, weke aloziya pesendkirinê tê zanîn.
• Berteka redkirinê (rejection reaction): Ev bertekek e ku mirov tiştekî yan agahiyeke nû red dike, ji ber ku ew dijî nêrînên wî/wê yên heye ye an jî hesteke nerehetiyê ava dike. Bertekên redkirinê dikarin bi mekanîzmên parastinê yên weke "denial" (înkarê) ve girêdayî bin.

Bandor û Nîşaneyên Bertekan di Derûnnasiyê de

Bandora Bertekan li ser Geşedanê

Bertek ne tenê nîşaneya geşedana derûnî ne, lê hêmanên ku bandorê li geşedanê jî dikin. Li gorî gelek derûnnas û pêşverêyan, bertekên erênî û neyînî bandoreke mezin li ser geşedana takekes û zanyarî dikin.

• Geşedana Takekesî: Bertekên erênî li hemberî serketinê dihêlin ku kes nefsa xwe ava bike û ji bo serkeftinên nû xwe amade bike. Li aliyê din, bertekan neyînî li hember şaşiyan dikarin bibin sedema şermezarî, stres û xwejêvedana ji fêrbûnê.
• Geşedana Zanyarî: Bertekan fêrbûnê dikarin alîkariyê bikin an asteng bikin. Bertekên hînbûnê hêmanên girîng in ku çawa mirov ji tecrûbe û rêberiyan fêr dibe, diyar dikin.

Nîşaneyên Bertekan di Laş de

Gelek bertekên derûnî di laş de jî nîşanan nîşan didin. Ev nîşane, ji bo têgihiştina rewşa kesî, dikarin alîkar bin.

• Nîşaneyên Berteka Stresê: Westiyayî, serêşî, qelafetên laşî, xwêdana destê, dilpekîn, û hwd.
• Nîşaneyên Berteka Hêrsê: Rûsorkirin, dilpekîn, zêdebûna nefesê, lerzîna destê û hwd.
• Nîşaneyên Berteka Tirsê: Dilpekîn, bêhnkişandina lezgîn, xwêdana destê, firehbûna çavê û hwd.

Ev nîşane ne tenê ji bo têgihiştina bertekan, lê ji bo diyarkirina stratejiyên mudaxeleya derûnî jî girîng in.

Têkiliya Bertekan bi Qadên Din ên Derûnnasiyê re

Bertek û Fêrbûn

Bertek û fêrbûn di gelek waran de bi hev re têkildar in. Fêrbûn dikare bibe sedema bertekeke diyar û bertek jî dikare bibe sedema fêrbûnê.

• Fêrbûna Adaptasyonê: Mirov li gorî bertekên xwe yên berê, li hemberî rewşên nû adapte dibin. Ev adaptasyon dibe bingeha fêrbûnê.
• Fêrbûna bi Rêya Bertekan: Mirov dikarin, bi nirxandina bertekan xwe yên berê, dersên girîng wergirin û xwe ji bo rewşên nû amade bikin.

Bertek û Terapî

Di terapî û dermankirina nexweşiyên derûnî de, têgihiştina bertekan gelekî girîng e. Hin rêbazên terapiyê, bi taybetî yên reftarî-venasînî (kognitif), li ser guhertina bertekên bê sedem an ne rast disekinin.

• Terapiya Reftarî (Behavior): Ev terapî li ser guhertina bertekên neyînî ava dibe. Bo nimûne, terapiya bertekên fobiyê li ser şertbûna nû ava dibe da ku bertekan tirsê kêm bike.
• Terapiya Venasî (Kognîtîf): Ev terapî li ser guhertina ramanên bê sedem disekine ku dibin sedema bertekên neyînî. Li vê derê, fikir û hizrên kesî tên guhertin da ku bertekên wî/wê jî bên guhertin.

Bertek di Çand û Civaka Kurdî de

Çanda kurdî, weke gelek çandên din ên Rojhilata Navîn, di warê bertekan de xwedî taybetmendiyên xwe ye.

Bertek di Perwerdehiya Kurdî de

Di perwerdehiya kurdî de, bertek xwedî cihekî girîng in. Di malbatên kurdî de, bi piranî zarok li gorî bertekan derdora xwe fêr dibin û bi van bertekan adapte dibin.

• Bandora Malbat û Civakê: Bertekên malekê, gundekî an bajarekî dikarin bandorê li bertekên zarokan bikin.
• Perwerdehiya li Gorî Bertekan: Di gelek malbatan kurdî de, bertekên erênî li hemberî tiştekî dibin fersendên perwerdehiyê. Bo nimûne, dilşahiya zarokî ya li hemberî çîrokan dikare bibe sedema ku dê û bav bêtir çîrokan ji zarokê re bixwînin.

Bertek û Nirxên Civaka Kurdî

Di civaka kurdî de, bertek bi nirxên civakî ve girêdayî ne.

• Nirxên Hevpar (Kolektîv): Civaka kurdî bi piranî kolektîvîst e, yanî girîngiyê dide komê. Ji ber vê yekê, bertekên kesî bi piranî bi bandora civak û malbatê ve girêdayî ne.
• Bertekên li Hemberî Cudahiyan: Civaka kurdî, weke gelek civakên din, li hemberî cudahiyan bertekên diyar nîşan dide. Ev bertek dikarin erênî an neyînî bin û bandorê li ser nakokiyên civakî dikin.

Encam

Bertek di warê derûnnasiyê de xwedî cihekî girîng in. Ew alîkariya me dikin ku em bizanibin ka mirov çima di rewşên cuda de weke ku dikin, tevdigerin. Lêkolînên li ser bertekan rê dide me ku em nexweşiyên derûnî çêtir fêm bikin û dermanên wan pêşve bibin.

Bertekên derûnî û civakî ne tenê di warê zanistî de, lê di jiyana rojane de jî girîng in, ji ber ku ev têgihiştin dihêle ku em hestên xwe û yên kesên din çêtir binasin û bi wan re têkiliyên baştir ava bikin. Herweha, têgihiştina bertekan dikare alîkariya me bike ku em bandora civak û çandê li ser geşedana takekes baştir fêm bikin.

Bertek, ne tenê bersivên derûnî ne, lê beşên girîng ên adaptasyona mirovî jî ne. Ev bertek, çi erênî, çi neyînî, çi fîzyolojîk, çi derûnî bin, dibin bingeha fêrbûn, geşedan û tevgera mirovî.

Çavkanî

1. Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. New York: International Universities Press.
2. Pavlov, I. P. (1927). Conditioned Reflexes: An Investigation of the Physiological Activity of the Cerebral Cortex. London: Oxford University Press.
3. Watson, J. B., & Rayner, R. (1920). Conditioned emotional reactions. Journal of Experimental Psychology, 3(1), 1-14.
4. Skinner, B. F. (1938). The Behavior of Organisms: An Experimental Analysis. New York: Appleton-Century-Crofts.
5. Freud, S. (1926). Inhibitions, Symptoms and Anxiety. London: Hogarth Press.
6. Selye, H. (1956). The Stress of Life. New York: McGraw-Hill.
7. Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.

Termên Sereke

1. Bertekên derûnî (psychological reactions): Bersivên fîzyolojîk û derûnî yên mirovan li hember tişt, rûdan û guherînan.
2. Bertekên civakî (social reactions): Bersivên kesekî an komekê li hemberî rewş an rûdaneke civakî.
3. Şertbûna Klasîk: Bîrdoziya Pavlov ku nîşan dide çawa hişyarkerek nêtar (weke zengil) dikare bertekekê çêbike piştî ku bi hişyarkerekî xwezayî (weke xwarinê) re hatiye girêdan.
4. Berteka bêmerc (unconditioned response): Bertekeke xwezayî ku ne ji encama hînbûnê ye.
5. Berteka bimerc (conditioned response): Bertekeke hînbûyî ji encama şertbûnê.
6. Şertbûna Karîger: Bîrdoziya Skinner ku diyar dike tevger bi encamên wê ve tê birêvebirin.
7. Berteka qayîmkirinê (reinforcement response): Bertekeke ku ji ber xelat an cezayê piştî tevgerekê çêdibe.
8. Berteka xwejêvedanê (avoidance response): Mirov ji rewşên ku dibin sedema tirsê, êşê an nereheti dûr dimîne.
9. Bertekên carcefokî (circular reactions): Têgihîna Piaget e ku nîşan dide çawa zarok tevger dubare dikin:
• Yekemane: Girêdayî bedena xwe (0-4 meh)
• Duyemane: Girêdayî tiştên derveyî (4-8 meh)
• Sêyemane: Ceribandina guherînan (piştre)
10. Berteka anksiyeteyê (anxiety reaction): Bertek li hember metirsiyeke nediyar.
11. Berteka stresê (stress reaction): Bertek li hember stresoran ku di sê qonaxan de derbas dibe: hişyarî, nûşiyan, û westan.
12. Berteka sawê (phobic reaction): Tirseke zêde ji tiştekî diyar.
13. Berteka trawmayê (trauma reaction): Bertek li hember rûdaneke giran wek şer, tecawiz an felaket.
14. Berteka norotîk (neurotic reaction): Bertekên têkildarî pirsgirêkên derûnî yên ne giran.
15. Berteka adapte (conformity reaction): Kesek tevgera xwe li gorî kom an civakê adapte dike.
16. Berteka dijber (opposition reaction): Berteka berevajî ya bertekan giştî.
17. Bertekên navxweyî (internal reactions): Bertekên di nav mirov de ku nayen dîtin.
18. Bertekên derxweyî (external reactions): Bertekên ku ji derve tên dîtin.
19. Berteka pesendkirinê (confirmatory reaction): Mirov agahiyên ku nêrînên xwe piştrast dike, dipejirîne.
20. Berteka redkirinê (rejection reaction): Mirov tiştekî red dike ji ber nakokiya bi baweriyên xwe re.