RÊBERTÎ Û BIRÊVEBIRÎN

Destpêk

Civaka kurd di dirêjahiya dîrokê de gelek şêweyên rêbertiyê û birêvebirinê nas kirine. Ji serokatiya eşîrî û şêxan, heta bi rêbertiya partiyên siyasî yên nûjen, gelê kurd her tim di lêgerîna wê rêbertiyê de bûye ku karibe wan ber bi xewn û armancên wan ve bibe. Lê pirsa bingehîn hîn jî berdewam e: Gelo kesên ku xwe weke rêber û birêveber dihesibînin, bi rastî jî serok û rêber in, yan jî tenê pozîsyonek bi dest xistine?

Dema ku mirov li rewşa îro ya kurd û Kurdistanê dinêre, ev pirs hîn jî watedar e. Civaka kurd bi gelek pirsgirêkên mezin re berbirû ye û pêdiviya wan bi rêbertiyeke rastîn û karîger heye. Lêbelê, di vî warî de, gelek caran em dibînin ku serkeşên (birêveberên) kurd ne rêber in, belkî kesên ku tenê pozîsyonek bi dest xistine û ji bo parastina wê pozîsyonê dixebitin.

Rêbertî û birêvebirîn di dîroka kurd û Kurdistanê de

Rêbertî û birêvebirîn di konteksta kurd û Kurdistanê de du têgihên cuda ne ku gelek caran tevlihev dibin. Ev têkiliya bi taybetî di civaka kurdan de girîng e, ji ber ku di dîroka Kurdistanê de, şêweyên cudahiyên rêbertiyê û birêvebirinê bi girîngiyeke mezin xuya dibin.

Rêbertiya rastîn di nav civaka kurdan de ew e ku mirov karibe gelê xwe ji bo armanceke hevbeş bîne cem hev, ji bo qenciya wan ‘xwe’ bixe xetereyê û di demên dijwar de berpirsiyariya encamên neyînî bigre ser milê xwe. Ev şêweyê rêbertiyê ji aliyê kesên weke Qazî Mihemed ve hatiye nîşandan, kesê ku bi dijminan re nekeftiye danûstandinê û berpirsiyariya encamên wê li ser milê xwe girtiye. Herwiha Şêx Seîd jî bi vî rengî bû, kesê ku di demên herî dijwar de jî berpirsiyariya serhildana xwe ya li dijî dagirkeran nereviya û hemû tişt girtiye ser milê xwe.

Birêvebirîn, di aliyê din de, di nav civaka kurdan de weke şêweyê rêvebirina karûbarê rojane tê dîtin. Ev şêweyê xebatê di dezgehên fermî û ne fermî de tê dîtin, lê bi taybetî di saziyên siyasî de derdikeve pêş. Gelek caran, em dibînin ku birêveberên kurdan li ser miletên xwe dibin "serkeş", lê ne "rêber". Ew di nav tirs û nebawertiyê de, dixwazin tenê pozîsyona xwe biparêzin û ji bo wê ji guhertin û pêşveçûnê direvin. Ev şêweyê birêvebirinê di civaka kurdan de bûye sedemeke bingehîn a astengiyên pêşveçûna siyasî, civakî û aborî ya Kurdistanê.

Taybetmendiyên rêbertiya rastîn

Rêbertiya rastîn di nav civaka kurdan de, bi çar taybetmendiyên bingehîn ve girêdayî ye ku divê li ser wan were rawestîn û bi berfirehî were nîqaşkirin.

Taybetmendiya yekem, wêrekî û xetera takekesane ye. Dîroka kurdan bi mînakên rêberên ku canê xwe xistine xetereyê ji bo gelê xwe ve tijî ye. Qazî Mihemed, Şêx Seîd û Mela Mistefa Barzanî di nav wan kesên ku bi wêrekî û xetera takekesane diyar dibin de ne. Qazî Mihemed dizanîbû ku damezirandina Komara Kurdistanê di sala 1946an de wê bi xetereyeke mezin re rû bi rû bibe, lê tevî wê jî ev gav avêt ji bo gelê xwe. Şêx Seîd jî bi heman rengî, dema ku xwe da ber serhildana li dijî dagirkerên tirk, dizanîbû ku dê bi xetereyeke mezin re rû bi rû bimîne. Mela Mistefa Barzanî jî bi xwe, di salên 1960an û 1970an de, bi xetereyeke mezin re rû bi rû ma û tenê di şer de bi leşkerên xwe re bû û ticarî ji wan re negotibû "herin" lê negotibû "werin".

Taybetmendiya duyem, berpirsiyarî ye. Ev têgeh di nav civaka kurdan de weke nirxeke bingehîn tê dîtin. Rêberên kurdan ên rastîn, weke Abdulrehman Qasimlo, bi berpirsiyarî bi pirsgirêkên gelê xwe re rû bi rû mane. Qasimlo hertim berpirsiyariya encamên neyînî li ser milê xwe digirt û xwe di pişt takekesên din de venedişart. Ew di nav gelê xwe de weke "rêberekî berpirsiyar" dihat naskirin. Ev yek jî di nav civaka kurdan de, şêweyê rêbertiyê ye ku bi nirxeke mezin tê dîtin. Berevajî vê, birêveberên ku berpirsiyariya encamên neyînî nagirin ser milê xwe, di nav civaka kurdan de weke "serkeş" an jî "xwedî pozîsyon" tên naskirin, lê ne weke "rêber".

Taybetmendiya sêyem, cangorîtî ye. Ev taybetmendî bi taybetî di nav civaka kurdan de tê dîtin û nirxeke bingehîn a çanda kurdî ye. Rêberên kurdan ên rastîn, weke Leyla Qasim û Seyit Riza, cangorîtiyeke mezin di rêya gelê xwe de kirine. Leyla Qasim, di sala 1974an de, di rêya gelê xwe de canê xwe da û bû sembola cangorîtiyê ji bo jinên Kurd. Seyit Riza jî beriya ku bê darvekirin, di sala 1937an de, digot ku "Ez 75 salî me, li holê me. Divê ez sûcê xwe bibînim û bibêjim ku ez ne xwedî kesekî me, lê ez xwediyê 75 hezar kesên bi êş û elem im." Ev cangorîtî di nav gelê kurdan de nirxeke bingehîn e û rêberên rastîn ên kurdan bi vê taybetmendiyê tên naskirin.

Taybetmendiya çarem, şopînerî ye. Ev taybetmendî bi taybetî di nav civaka kurdan de tê dîtin û nirxeke bingehîn a çanda kurdî ye. Rêberên kurdan ên rastîn, beriya ku bibin rêber, şopînerên baş bûne. Mustafa Barzanî, beriya ku bibe rêberê mezin ê gelê kurd, şopînerê Şêx Mehmûd Berzencî bûbû. Ev şopînerî di nav civaka kurdan de nirxeke bingehîn e û rêberên rastîn ên kurd bi vê taybetmendiyê tên naskirin.

Rewşa heyî ya rêbertî û birêvebirinê li Kurdistanê

Îro, rewşa rêbertî û birêvebirinê li Kurdistanê bi gelek pirsgirêkan re berbirû ye. Civaka kurd, di navbera du şêweyên rêbertiyê û birêvebirinê de, bi pirsgirêkên mezin re rû bi rû dimîne. Ev pirsgirêk di nav hemû beşên civakê de tên dîtin, lê bi taybetî di nav saziyên siyasî de derdikeve pêş.

Pirsgirêka yekem, nebûna vîzyoneke hevbeş û stratejîk ji bo Kurdistanê ye. Rêber û birêveberên kurdan, bi gelek caran, li ser vîzyoneke hevbeş û stratejîk ji bo Kurdistanê li hev nakin. Ev jî dibe sedema ku civaka kurdan, di navbera gelek şêweyên rêbertiyê û birêvebirinê de, bi pirsgirêkên mezin re rû bi rû bimîne. Ev pirsgirêk di nav hemû beşên civakê de tê dîtin, lê bi taybetî di nav partiyên siyasî de derdikeve pêş. Partiyên siyasî yên kurdan, li ser vîzyoneke hevbeş û stratejîk ji bo Kurdistanê li hev nakin, û ev jî dibe sedema ku civaka kurd, di navbera gelek şêweyên rêbertiyê û birêvebirinê de, bi pirsgirêkên mezin re rû bi rû bimîne.

Pirsgirêka duyem, tirsa ji nûbûnê û xetereyê di nav rêveberan heyî de ye. Rêber û birêveberên kurdan, bi gelek caran, ji nûbûn û xetereyê ditirsin. Ev jî dibe sedema ku civaka kurd, di navbera gelek şêweyên rêbertiyê û birêvebirinê de, bi pirsgirêkên mezin re rû bi rû bimîne. Ev pirsgirêk di nav hemû beşên civakê de tê dîtin, lê bi taybetî di nav saziyên siyasî de derdikeve pêş. Saziyên siyasî yên kurdan, ji nûbûn û xetereyê ditirsin, û ev jî dibe sedema ku civaka kurd, di navbera gelek şêweyên rêbertiyê û birêvebirinê de, bi pirsgirêkên mezin re rû bi rû bimîne.

Pirsgirêka sêyem, nebûna mekanîzmên berpirsiyariyê di nav rêxistinên kurdan de ye. Rêber û birêveberên kurdan, gelek caran, ji berpirsiyariyê direvin. Ev jî dibe sedema ku civaka kurd, di navbera gelek şêweyên rêbertiyê û birêvebirinê de, bi pirsgirêkên mezin re rû bi rû bimîne. Ev pirsgirêk di nav hemû beşên civakê de tê dîtin, lê bi taybetî di nav saziyên siyasî de derdikeve pêş. Saziyên siyasî yên kurdan, ji berpirsiyariyê direvin û ev jî dibe sedema ku civaka kurd, di navbera gelek şêweyên rêbertiyê û birêvebirinê de, bi pirsgirêkên mezin re rû bi rû bimîne.

Pirsgirêka çarem, ne girêdayîbûna bi çanda kurdî û parastina rewşa heyî ye. Rêber û birêveberên kurd, gelek caran, bi çanda kurdî ve ne girêdayî ne. Ev jî dibe sedema ku civaka Kurd, di navbera gelek şêweyên rêbertiyê û birêvebirinê de, bi pirsgirêkên mezin re rû bi rû bimîne. Ev pirsgirêk di nav hemû beşên civakê de tê dîtin, lê bi taybetî di nav saziyên siyasî de derdikeve pêş.

Mînakên rêbertiya kurdî ya serkeftî

Tevî hemû pirsgirêkan, mînakên rêbertiya kurdî ya serkeftî jî heye. Ev mînakên rêbertiya serkeftî, bi taybetî di nav civaka sivîl de, di nav gelê kurd de, di nav xwebexşên kurd de, û di nav jinan de derdikevin pêş.

Mînaka yekem, rêbertiya civakî li gundên Kurdistanê ye. Li gundên Kurdistanê, li her çar parçeyên Kurdistanê, gelek caran, rêbertiya civakî ji aliyê kesên ku bi cangorîtî û xizmetên xwe ve gelê xwe birêve dibin ve tê dîtin. Ev kesên ku bi cangorîtî û xizmetên xwe ve gelê xwe birêve dibin, bi rastî jî rêber in, ne ku tenê serkeş in.

Mînaka duyem, rêbertiya jinan di nav civaka kurdan de ye. Jinên kurd, bi taybetî di salên dawî de, bi rêberiyeke mezin derketine pêş. Ev rêbertiya jinan, bi taybetî di nav civaka sivîl de, di nav gelê kurd de, di nav xwebexşên kurd de û di nav jinan de derdikeve pêş. Tevgera jinên kurd, bi taybetî li Rojavayê Kurdistanê, bi rêberiyeke mezin derketiye pêş û bûye mînakeke berbiçav li tevahiya Rojhilata Navîn.

Mînaka sêyem, rêbertiya akademîk di nav civaka kurdan de ye. Xwebexşên kurd, bi taybetî di salên dawî de, bi rêberiyeke mezin derketine pêş. Ev rêbertiya akademîk, bi taybetî di nav civaka sivîl de, di nav gelê kurd de, di nav xwebexşên kurdan de û di nav jinan de derdikeve pêş. Xwebexşên kurd, bi taybetî di salên dawî de, bi rêberiyeke mezin derketine pêş û bûne mînakeke berbiçav li tevahiya Kurdistanê. Xwebexşên kurd, bi taybetî di bin hemû zordariyê de, zimanê kurdî pêş xistine û bûne mînakeke berbiçav. Ev rêbertiya akademîk, bi taybetî di nav civaka kurd de, tê dîtin û nirxeke bingehîn a çanda kurdî ye.

Pêşniyarên ji bo rêbertiya rastîn

Ji bo ku rêbertiya kurdî bikare bi rastî jî li ser pirsgirêkên gelê kurd bisekine, divê çend pêşniyarên bingehîn bên kirin û bi berfirehî bên nîqaşkirin.

Pêşniyara yekem, perwerdehiya rêbertiyê di hemû astên civakê de ye. Ji bo ku rêbertiya kurdî bikare bi rastî jî li ser pirsgirêkên gelê kurd bisekine û bibe derman, divê perwerdehiya rêbertiyê di hemû astên civakê de bê pêşxistin. Ev perwerdehî, bi taybetî di nav civaka sivîl de, di nav gelê kurd de, di nav xwebexşên kurd de û di nav jinan de divê were kirin.

Pêşniyara duyem, çandeke berpirsiyariyê di nav rêxistinên kurdan de ye. Ji bo ku rêbertiya kurdî bikare bi rastî jî li ser pirsgirêkên gelê kurd bisekine, divê çandeke berpirsiyariyê di nav rêxistinên kurdan de bê afirandin.

Pêşniyara sêyem, rêbertî ji birêvebirinê bê cudakirin û her yek bi rola xwe ya rast bê nirxandin e. Ji bo ku rêbertiya kurdî bikare bi rastî jî li ser pirsgirêkên gelê kurd bisekine û bibe çareser, divê rêbertî ji birêvebirinê bê cudakirin û her yek bi rola xwe ya rast bê nirxandin.

Pêşniyara çarem, pergala nirxandina rêbertiyê li ser bingeha encamên rast bê avakirin e. Ji bo ku rêbertiya kurdî bikare bi rastî jî li ser pirsgirêkên gelê kurd bisekine û bibe derman, divê pergala nirxandina rêbertiyê li ser bingeha encamên rast bê avakirin.

Encam

Gelo serkeşên (birêveberên) kurdan bi rastî jî rêber in? Ev pirs, bi taybetî di nav civaka kurdan de, pirsgirêkeke bingehîn e. Civaka kurd, di navbera du şêweyên rêbertiyê û birêvebirinê de, bi pirsgirêkên mezin re rû bi rû dimîne. Rêbertiya rastîn, ew e ku mirov di pêşiya gelê xwe de cih bigire, xwe bixe xetereyê, berpirsiyariya encamên neyînî bigre ser milê xwe û cangorîtiyê bike. Birêvebirîn, di aliyê din de, ew e ku mirov ji bo parastina pozîsyona xwe bixebite, ji xetereyê bireve, berpirsiyariya encamên neyînî nexe ser milê xwe û cangorîtiyê neke.

Lê rastiyek heye ku rêbertî ne tenê navek an jî pozîsyonek e, belkî pratîkek e ku divê her roj bê jiyandin. Rêberên kurdan ên rastîn, weke ku dîrok nîşanî me dide, ew in ku bi cangorîtî, berpirsiyarî û pêşewatî xizmeta gelê xwe dikin. Ev rêber, di dîroka Kurdistanê de, gelek caran hatine dîtin, lê mixabin, di rewşa heyî de, gelek caran kesên ku xwe weke rêber dihesibînin, bi rastî jî ne wisa ne.

Ji bo ku gelê kurd bikare bi armancên xwe yên netewî re bigihêje, divê cudahiya navbera rêbertî û birêvebirinê baş bê fêmkirin. Rêbertiya rastîn ew e ku gelê kurd ber bi hêz û şiyana xwe ya herî mezin ve bibe, ne ku tenê rewşa heyî biparêze. Ev rêbertî, bi taybetî di nav civaka kurd de, tê dîtin û nirxeke bingehîn a çanda kurdî ye. Rêberên kurdan ên rastîn, weke ku dîrokê nîşanî me da, ew in ku bi cangorîtî, berpirsiyarî û pêşewatî xizmeta gelê xwe dikin. Ev rêber, di dîroka Kurdistanê de, gelek caran hatine dîtin.

Encama vê rêbertiya rastîn an jî birêvebirina bi tenê, li ser siberoja Kurdistanê û gelê kurd bandoreke mezin dike. Rêbertiya rastîn, di rewşa heyî de, divê li ser vîzyoneke stratejîk ya hevbeş ji bo Kurdistanê were avakirin.

Çavkanî

1. Bruinessen, M. V. (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. Zed Books.
2. Hassanpour, A. (1992). Nationalism and Language in Kurdistan, 1918-1985. Mellen Research University Press.
3. Jwaideh, W. (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse University Press.
4. McDowall, D. (2004). A Nûjen History of the Kurds. I.B. Tauris.