ŞERM Û BANDORA WÊ LI SER JIYANÊ

Destpêk

Şerm (embarrassment) yek ji hebûnên hîsî yên bingehîn e ku bandorê jiyana mirov dike û weke ewrekî mirov dişopîne. Her civak, çand û ziman têgihiştinek wan derbarê şermê de heye û çawa mirov wê tecrube dikin. Di civaka me de, em carinan vê hestê bi "şerm", "fedî" yan jî bi gotina nûjen a îngîlîzî "cringe" bi nav dikin. Beriya ku em bikarin bi bandorên şermê re mijûl bibin, hewce ye ku em fêm bikin ka çi şermê çêdike û çima ev hest ewqasî xurt e ku dikare salan di bîranînên me de cih bigire.

Çi şermê çêdike?

Şerm ji bilindbûna hişmendiya me ya derbarê çawa kesên din me dibinin û li ser me çi difikirin tê. Dema ku em tiştekî dikin ku li dijî normên civakî an jî daxwazên me ji bo diyarkirinê ye, em bi zûtirîn dem şermê hîs dikin. Rûdanên weke henek kirina nebaş, axaftina ne di cih de an jî kirina tiştekî ku di bin çavan de nêzîk ên mirov nezan xuyanî dike, dikarin bibin sedema şermê.

Lêkolerên weke Gilovich û Medvec destnîşan kirine ku şerm tenê ne bersiv e ji bo tiştên ku em bi rastiyê şaş dikin, lêbelê pirî caran ji texmînên me derbarê çawa kesên din me dibînin tê. Ev wergera di nav mirov de ya derbarê dîtinên kesên din, çiqasî bi hêz be, dikare ewqasî xurt û bandorker be.

Pêvajoya noronî ya şermê

Li gorî lêkolînên di salan dawî de, şerm di beşên taybet ên mejî de tê pêvajokirin. Dema ku em şermê hîs dikin, beşek ji mejiyê me bi navê "însûla pêşîn a çepê" (left anterior insula) çalak dibe. Ev beş bi pergalkirina hestên tevlihev û ne-mayende ve girêdayî ye. Di heman demê de, beşa din a mejî, pevekirina çepê ku berpirsiyarê têgihiştina civakî jî tê. Ev şanî me dide ku şerm ne tenê hîsek e, lêbelê hîsek e ku bi hişmendiya civakî ve tûnd girêdayî ye.

Amîgdala, ew beşa mejî ya ku berpirsiyara bertekên tirsê ye, herwiha di rewşên şermê de jî çalak dibe. Ev girêdana di navbera şerm û tirsê de balkêş e, lewre destnîşan dike ku şerm dikare ji aliyê zindewerî ve weke mekanizmaya xwe-parastinê were dîtin.

Ji aliyê fîzyolojîk ve, dema ku em şermê dikişînin, bedenên me bi bertekên fîzîkî weke sorbûn û fedîkirin (blush), zêdebûna lêdana dil, xwêdana zêde û heta lawazbûna kontrola masûlkeyên me bersivê didin. Fedîkirin a ku bi taybetî di dema şermê de çêdibe, mekanîzmaya zindewerî ye ku tenê li ba mirovan heye.

Bandorên civakî û derûnî yên şermê

Şerm bandoreke kûr li ser tevgerên me yên civakî û derûnî dike. Li gorî lêkolîna di sala 2018an de ji aliyê derûnnas Dacher Keltner, şerm berdêla civakî ye ku em didin, dema ku em normên civakî dişkînin. Lêbelê, ev berdêl dikare giran be û encamên demdirêj li ser hestên me yên xwe-nirxandinê hebe.

Di lêkolînek din de hatiye dîtin ku kesên ku zêde şermok in, pirî caran ji kêmasiya hestên ji-xwe-bawerî û xwe-nirxandinê tê. Ev herwiha dikare bibe sedema pirsgirêkên tendirustiyê yên weke stres, fişara xwînê ya bilind û zehmetiyên xewê.

"Bandora ronahiyê" (spotlight effect) destnîşan dike ku em meyh û hewes dikin ku bawer bikin ku kesên din baleke mezin didin kêmasiyên me, lêbelê di rastiyê de mirovên din pirî caran ewqasî bala xwe nadin şaşiyên me, çiqasî ku em texmîn bikin jî rastî bi gelemperî berevajî ye. Ev şaşiya venasînî (kognitif) dike ku em zêdetir ji hewcedariyên derbarê şaşiyên xwe de bêzar bibin.

Çima bîranînên şermê ewqasî xurt in?

Mejiyên me bi awayekî taybet bîranînên şermê digirin û diparêzin. Lêkolîna di warê noroderûnnasiyê de destnîşan dike ku bîranînên bi hest û nestên xurt ve, nemaze yên bi tirsê an şermê ve girêdayî, ji aliyê beşên cuda yên mejî weke hîpokamûs û amîgdala bi taybetî tên kodkirin. Ev dike ku bîranîn zêdetir domdar bin û bi hêsanî derkevin holê.

Herwiha, em ew rûdanên şermê weke zêdetir girîng kod dikin lewre ew bi pergala me ya xwe-parastinê ve girêdayî ye. Mejiyê mirovî bi awayekî jixweber serpêhatiyên nexweş bi bîr tîne. Loma di siberojê de jî em ji wan şaşiyan xilas nabin. Lêbelê, zanîna rastî derheqê van bîranîna mirov aram dike.

Bîranînên şermê herwiha dikarin ji ber mekanîzmaya ku jê re "tîtika amîdala" tê gotin, xurttir bin. Ev mekanîzma dike ku em bi hêsanî encamên hestî yên rûdanên şermî bi bîr bînin, herçiqasî dibe ku hûrgiliyên rastî yên rûdanê ji bîr kiribe jî.

Stratejiyên praktîk ji bo pêvajokirina şermê

1. Jinûveçarçovekirina venasînî (cognitive reframing): Hîn bibe ku rûdanên şermî ji perspektîfeke nû ve bibînî. Mirov dikare li xwe û şaşiyên xwe bi dilnermî binêre, herwekî ku mirov dê li hevalekî binêre. Ev stratejîya derûnî dikare bandorên neyînî yên şermê kêm bike.
2. Medîtasyona hişyariyê (mindfulness meditation): Teknîkên medîtasyonê dikarin alîkar bin ku mirov xwe di kêliya niha de erd bike û ne di nav bîranînên nexweş de bimîne. Bi praktîka berdewam, hişmendî dikare bibe amûrek xurt ji bo kontrolkirina meyl û tendansa zêdebêjiyê derbarê serpêhatiyên şermî.
3. Derbirîna qerfî (humor): Bikarhînana qerfî dikare rêyeke baş be ji bo wergerandina serpêhatiyên şermî ber bi tiştên ku em dikarin pê bikeniyan. Weke Mark Twain gotiye: "Qerf, trajediya erêniya demê ye." Dema ku em dikarin li ser şaşiyên xwe bikeniyan, ew êdî ewqasî giran xuya nakin.
4. Normalîzekirina şaşiyan: Fêmkirina ku şaşî beşek ji hebûna mirovî ne û ku her kes wan dike, dikare hîsên şermê kêm bike. Mirov dikare ji bîr neke ku şaşî ne xerabkirin in, lêbelê derfetên hînbûnê ne.
5. Danûstendina bi şermê re: Danûstendina bi hestên xwe re bikin û ji wan nerevin, ev dikare alîkar be di berxwedana li hemberî paşerojê de. Nivîsandina rojankê (journal writing) dikare rêyeke praktîk be ji bo derbirîna hestên şermê û fêmkirina sedemên wan.

Taybetmendiyên çandî yên şermê

Şerm di çandên cuda de bi awayên cuda tê tecrube kirin. Di çandên rojhilatî de, weke çandên japonî û çînî, şerm roleke giringtir di rêxistina çandî de dilîze û heta weke nirxeke erênî tê dîtin ku civakê bi hev re dihêle. Ev tê wateya ku şerm di van çandan de dikare hêza şayandin û arestekirina civakî (social orientation) be.

Di çandên rojavayî de, bi giştî şerm weke tiştekî neyînî tê dîtin û derfeta serbestiyê ye ku mirov hewl dide jê bireve. Li vir, em dibînin ku jixwebawerbûn zêdetir tê nirxandin û şerm weke asteng li pêşiya vî nirxî tê dîtin.

Ev cudahiyên çandî destnîşan dikin ku şerm ne tenê pêvajoyeke zindewerî ye, lêbelê bi pêvajoyên çandî û civakî yên aloz ve jî girêdayî ye.

Encam

Di encamê de, şerm mekanîzmaya civakî û zindewerî ye ku bi armanca alîkariya me di parastina têkiliyên civakî de hatiye fêrbûn. Herçiqasî ew carinan dijwar û zehmet e ku mirov pê re danûstendinê bike, fêmkirina ka çima em şermê dikişînin û çawa mejiyên me wê dipêvajokirinê, dikare alîkar be ku em vê hestê kêmtir weke dijmin û zêdetir weke perçeyek xwezayî ya tecrûbeya mirovî bibînin.

Bandora şermê li ser jiyana me li ser wê ye ka em çawa wê fêm dikin û pêvajokirina wê dikin. Bi bikaranîna stratejiyên weke jinûveçarçovekirina venasînî, medîtasyon, qerf (henek) û normalîzekirin; em dikarin hîn bibin ku bi awayekî saxlem bi şermê re danûstendiyê bikin û nehêlin ku ew jiyana me kontrol bike.

Dawiya dawî, armanc ew nîne ku mirov şermê bi tevahî ji jiyana xwe rake, lêbelê hîn bibe ku wê weke amûreke hînbûnê bikarbîne û bi wî awayî mezintir, hişmendtir û hêjatir bibe. Ji bîr nekin ku wek ku derûnnas Brene Brown dibêje: "Heke tu çewtî û şaşiya neke, tu nikarî bi dilekî geş bijî."

Çavkanî

1.      https://web.archive.org/web/20131030215508/http://www.psych.cornell.edu/sites/default/files/Gilo.Medvec.Sav_.pdf

2.      https://greymattersjournal.org/thats-cringe-the-neuroscience-behind-embarassment/