NÊRÎNEKE DAHÛRANÎ JI REWŞA KALÛPÎRÊN ME KURDAN

(dîstopyaya kalûpîrbûnê; ji dîstopyayê berbi ûtopyayê ve)

Destpêk

Di civaka nûjen de kalûpîrbûn ne tenê proseyeke zindewerî ye, di heman demê de ezmûneke civakî û derûnî ye ku dikare weke dîstopyayekê were jiyîn. Ji bo gelê kurd ku di nav şert û mercên taybetî de dijî, di navbera sînorên dewletên cuda de belav bûye, zimanê xwe û çandê xwe parastiye û di gelek warên jiyanê de bi qeyranên giran re rûbirû ye, kalûpîrbûn rê li ber rehend û dimensyonên hêj zêdetir aloz û zehmettir vedike.

Dema em li dinyaya îro dinêrin, teknolojî bi lezûbez pêş dikeve, civak vediguhere û nirxên kevnar dibin arîşe û pirsgirêk. Ji bo pîrên me kurdan ev veguhertin her cudatir tê hîskirin, ji ber ku ew hem bi veguhertinên gerdûnî hem jî bi kêşe û gelemşeyên taybet ên gelê xwe re rûbirû ne.

Ezmûna tenêtiyê û veqetandinê (cudakirin)

Kalûpîrbûn ji bo gelek mirovên pîr weke ketina nav dinyayekî biyanî tê hîskirin. Mîna qehremenê filma "Omega Man", pîr xwe di nav dinyayekî nenas de dibîne ku zimanê wê, nirxên wê û rengên jiyanê veguherîne. Ev rewş ji bo pîrên me kurdan hêj zêdetir aloz û tevlihevtir e, ji ber ku ew di heman demê de hem bi guhertinên teknolojîk hem jî bi arîşe û kêşeyên neteweyî û çandî re mijûl in.

Meriv û lêzim yek bi yek diçin, heval û hogirên zaroktiyê nemane û piştî xwe mexzeneke bîranînan hêlanî. Lê ev bîranîn ji bo pîrên me kurdan ne tenê bîranînên takekesane ne, ew di heman demê de bîranînên hevpar (kolektîf) ên gel, têkoşîn û çanda kevnar in. Wendabûna van bîranînan ne tenê êşek takekesane ye, ew di heman demê de windabûna beşek ji mîrata civakî ye.

Mirovê pîr yê kurd dema li derdora xwe dinêre û dibîne ku cihan veguheriye, zimanê wî yê dayikê kêm tê axaftin û nirxên wî yên kevnar bê qedr û qîmet bûye, hestkirinek weke ku di filmekî dîstopîk de ye peyda dibe. Ev ne tenê qeyraneka şexsî ye, ew di heman demê de qeyranake çandî û neteweyî ye jî.

Teknolojî û vebûna girêka cihanê

Di dema me de teknolojî bi awayekî bêhempa pêş ketiye. Pîrên ku di zaroktiya xwe de têlefon, televîzyon, kompûter nedîtibûn, îro di nav dinyayeke dijîn ku bi înternetê, telefonên aqil û makîneyên pêşketî tijî ye. Ev jî ezmûneke weke ku mirov di nav filmekî zanist-xeyalî de be çêdike.

Ji bo pîrên me kurdan ev rewş hêj zêdetir zûr û zehmet e. Ew ne tenê bi teknolojiyê re xûz dibin, di heman demê de bi zimanên nû yên teknîkî re jî rûbirû ne ku bi piranî bi zimanên biyanî têne pêşkêşkirin. Ev jî hesta veqetandinê û bûna biyanî zêde dike. Pîrê ku di jiyana xwe de bi kurdî ramaniye û bi kurdî jiyan şîrove kiriye, îro dikeve nav dinyayeke ku bi înglîzî, tirkî, erebî yan farsî tê rêvebirin. Ev rewş weke ku mirov di nav labirînteke teknolojîk de winda bûbe ye.

Zimanê wenda û têgihiştina qut

Yek ji mijarên herî girîng ên ku pîrên me kurdan pê re rûbirû ne meseleya zimên e. Dema nifşên nû bi zimanên dewletan perwerde dibin û kurdî weke zimanê malê tê bikaranîn, di navbera nifşan de komelka zimanî çêdibe. Pîr ji wateya gelek gotinên nû yên ku ciwan bi kar tînin tênagihîjin û ciwan ji zengîniya zimanê kurdî ya kevnar bêpar dimînin.

Ev rewş weke "Matrix"a filman xuya dike, her tiştî di ser e weke xweş û pêşketî xuya dike, lê dema mirov dest didê fêm dike ku tiştek girîng wenda bûye. Pîrên kurd dema bi zarokên xwe re dipeyive û dibîne ku ew bi kurdî baş nikarin bifikirin yan jî dema li televîzyonê dinêre û tu program bi kurdî nabîne, hesta ku di nav dinyayekî xerîb de ye peyda dibe.

Ziman ne tenê amûrek ragihandinê ye, ew di heman demê de awayê fikr û ramanîn û şîrovekirina cihanê ye jî. Dema zimanê dayikê wenda dibe, beşek ji nasnameya mirov jî wenda dibe. Ji bo pîrên me kurdan ku jiyana xwe bi kurdî jiyîn, ev windabûn weke mirineka hişmendî tê hîskirin.

Tendirustî û nexweşxane weke cihên dîstopîk

Pîrbûn di pirên civakan de bi nexweşî û kêşeyên tendirustiyê ve girêdayî ye. Ji bo pîrên me kurdan nexweşxane û navenda tendirustiyê carinan weke cihên biyanî û tirsnak xuya dikin. Ziman, çand û nirxên van cihan ji wan ên malê cuda ne.

Teknolojiya tibî ya pêşketî, makîneyên MR, kontrol û lêkolînên pêşketî, li cih û demê de dikare ezmûnek dîstopîk çêke. Dema pîrek di nav makîneya MR de klostrofobîk dijî yan jî di nav nexweşxaneya nûjen de tenê dimîne, ev hawîrdor weke dozaxek teknîk xuya dike. Pîrê ku bi kurdî difikire û bi kurdî dixwaze êşa xwe îfade bike, di nav hawîrdoreke de ye ku zimanê wî nayê fêmkirin û çanda wî bê qedr û qîmet e.

Nexweşxaneyên nûjen û teknîk, tevî ku ji bo çareseriyan hatine avakirin, ji bo pîrên me kurdan carinan weke cihên xerîbî û veqetandinê xuya dikin. Ev cih û yên malê di navbera de çiya hene ku ev çiya ne tenê çiyayê teknîk e, ew di heman demê de çiyayê çandî û zimanî ye jî.

Rewşa taybet a kurdan

Di gelek welatan de ku kurd lê dijîn, pîrên me kurdan di rewşeke dualî de ne. Ji aliyekî ve ew weke pîrên hemû civakan bi arîşe û pirsgirêkên kalûpîrbûnê re rûbirû ne, ji aliya din ve ew weke endamên kêmîneyeke neteweyî êş û janên zêde dikşînin.

Pergala çînî ya civakên nûjen pîr bi giştî dûrî civakê dixe. Ji bo pîrên me kurdan ev dûrketin her cudatir e, ew ne tenê ji ber pîrbûnê, di heman demê de ji ber nasnameya xwe ya neteweyî jî têne veqetandin. Pîrên kurd di heman demê de hem pîr e hem jî kurd e û her du nasnameyan di civaka fermî de qedr û qîmeta wê nayên girtin.

Çanda me kurdan bi piranî çandeke devkî ye û pîr roleke girîng di veguhaztina vê çandê de dilîzin. Lê dema ev pîr ji civakê têne veqetandin yan jî dengê wan tê qutkirin, beşek girîng ji çandê wenda dibe. Ev rewş weke romanên dîstopîk e ku tê de dîrok tê veguhertin û bîranînên kevn têne tunekirin. Pîrên me kurdan gelek caran hîs dikin ku çîrokên wan, zanîna wan ya kevnar û ezmûnên wan bê qedr û qîmet e.

Berxwedan û hêvî

Tevî hemû van zûrî û zehmetiyan, di nav ezmûna kalûpîrbûna kurdan de aliyen erênî jî hene. Weke qehremenê filmê "Groundhog Day" ku di dawiyê de ji dûrbarina rojê rizgar dibe, pîrên kurdan jî dikarin rêyên derketina ji vê dîstopyayê bibînin.

Pîrên me kurdan dikarin roleka çalak (aktîf) di parastina û vegirtina çanda kurdan de bilîzin. Ew dikarin bi nifşên ciwan re bîranînên xwe parve bikin, zimanê kurdî hîn bikin û weke kevokek di navbera dema berê û îro de xuya bibin. Ev ne tenê ji bo wan xwe-alîkariya derûnî ye, di heman demê de ji bo civakê jî xizmetek girîng e.

Amadekirina mekanîzmayên piştgiriya civakî ji bo pîrên me kurdan, damezirandina navenda çandî û civakî ku tê de bi zimanê kurdî têne axaftin û avakirina platforma ku pîr dikarin ezmûnên xwe parve bikin dikare aliyên dîstopîk ên kalûpîrbûnê kêm bike. Ev hewldan dikarin bibe hêza berxwedanê li hemberî dîstopyaya kalûpîrbûnê.

Encam

Kalûpîrbûn ji bo hemû mirovan proseyeke zûr û zehmet e, lê ji bo kurdan ev zûrî û zehmetî her cudatir e ji ber rewşa wan ya taybetî ya neteweyî, çandî û civakî. Ezmûna kalûpîrbûna kurdan dikare weke dîstopyayekê were jiyîn, veqetandina ji civakê, windabûna bîranînên hevpar (kolektîf), zûrî û zehmetiyên têgihiştinê bi teknolojî û zimanê nû re û hesta bûna biyanî di dinyaya xwe de.

Naskirina van arîşe û pirsgirêkan gava yekem a ji bo çareseriyan e. Divê civaka kurd ji bo pîrên xwe rêyên piştgirî û peywirdariyê ava bike. Parastina zimanê dayikê, avakirina platforma ku nifşên cihêreng dikarin ezmûnên xwe parve bikin, amadekirina teknolojiyên ku bi zimanê kurdî ne û ji bo pîran hêsan in û pêşvekirina pergalên lênihêrinê û piştgiriyê yên li gor çanda kurdan, ev hemû dê alikariyê bidin ku kalûpîrbûn ji dîstopyayê berve ûtopyayê biçe.

Di dawiyê de, kalûpîrbûn dikare bibe cihek ku pîr wek zengîniya ezmûnê û zanînê werin qederkirin, ku dengê wan were guhdarîkirin û ku ew bibin kevokek di navbera dema berê û paşerojê de. Ev tenê bi hewldana hevpar a hemû civaka Kurd gengaz e.

 

Çavkanî

Huxley, Aldous - "Brave New World" (Dinyaya Wêrek a Nû)

Orwell, George - "1984"

Mateson, Richard - "I Am Legend" ku bingeha filma Omega Man e

Freud, Sigmund - "Beyond the Pleasure Principle"

Laing, R.D. - "The Divided Self"

The Omega Man (1971), The Matrix (1999), Groundhog Day (1993), The Truman Show (1998)

Termên sereke

Kalûpîrbûn (aging) Proseya pîrbûn û misogerînê. Ne tenê guherina laşî ye, di heman demê de ezmûneke civakî û derûnî ye ku di jiyana pîran de guhertin û zehmetiyan tîne.

Dîstopya (dystopia) Civakeke xerab û tirsnak, dinyayeke ku tê de jiyan zûr û zehmet e. Cihênek ku mirov tê de xwe wek xerîb û bêdeng hîs dike. Berevajiya ûtopyayê ye.

Ûtopya (utopia) Civakeke xweş û bêkêşe, dinyayeke ku tê de jiyan bi aştî û xweşiyê derbas dibe. Armanca civakên îdeal.

Bîranînên hevpar (collective memory) Bîranînên ku ji hemû civakê re hevpar in. Mîrata hevbeş a gel ku ji nifşê berê hatiye veguhestin û nasnameya hevbeş ava dike.

Nasnameya neteweyî (national identity) Nasname û nasnîna mirov wek endamê neteweyê. Hesta girêdayiyê bi gel, ziman, çand û dîroka xwe ve.

Mexzeneka bîranînan (repository of memories) Mirov wek cihê hiştina û parastina bîranînan. Pîr wek kitêbxaneya zindî ya çand û dîrokê.

Çanda devkî (oral culture) Çand û hunerê ku bi devê (zarokî) ji nifşê nifşê derbas dibe, ne bi nivîsandinê. Forma kevnar a veguhastina zanîn û çandê.

Komelka zimanî (language barrier) Kêşe û arîşeya têgihiştinê di navbera nifşan de ji ber cudahiya zimanan. Dema nifşên cuda bi zimanên cihêreng dipeyivin.

Çiyayê çandî û zimanî (cultural and linguistic gap) Cudahiya kûr di navbera çand û zimanan de. Astengiya ku di navbera nifşan de çêdibe dema çand û ziman cuda bin.

Biyanîbûn/Veqetandin (alienation/isolation) Cudakirin, dûrxistin, ji civakê derxistin. Rewşa ku mirov tê de xwe wek bêalî û xerîb hîs dike.

Çîndariya civakî (social stratification) Dabeşkirina civakê li gor çîn û rêza civakî. Pergala ku mirov li gor cih û rola xwe di civakê de datîne.

Ezmûna tenêtiyê (experience of loneliness) Jiyana bi tenêtiyê û bêkesî. Rewşa derûnî ya ku mirov tê de xwe bi tenê û bêpiştgir hîs dike.

Labirînteke teknolojîk (technological labyrinth) Tevliheviya teknolojiyê ku mirov tê de winda dibe. Dinyaya teknîk a aloz ku ji bo pîran dijwar e.

Hesta bûna biyanî (sense of alienation) Hesta ku mirov di cihê xwe de xerîb û biyanî ye. Rewşa derûnî ya ku mirov tê de xwe wek ne li cihê xwe hîs dike.

Berevaniya çandî (cultural resistance) Têkoşîna parastina çand û nasnameya xwe li hemberî windabûn û asîmîlasyonê. Hewlên parastina nirx û kevneşopiyên gel.

Platforma parvekirinê (sharing platform) Cih û mekanê ku mirov dikare ezmûn û zanînên xwe bi yên din re parve bike. Navend û rêyên ragihandinê.

Kevoka di navbera deman de (bridge between times) Pîr weke girêdayiya di navbera dema berê û îro de. Rola pîran wek veguhêzerên çand û dîrokê.

Mirata civakî (social heritage) Zengîniya çandî ya ku ji nifşê berê maye. Hemû nirx, zanîn û ezmûnên ku wek mîrat hatine veguhestin.

Nexweşxane weke cihên dîstopîk (hospitals as dystopian spaces) Navenda tendirustiyê yên nûjen wek cihên xerîb û tirsnak ji bo pîrên kurd. Cih ku tê de ziman û çanda wan nayê fêmkirin.

Rewşa dualî (dual condition) Rewşa ku mirov tê de di heman demê de di çend rewşan de ye. Ji bo pîrên kurd: hem pîr û hem jî kurd bûn.