Destpêk
Hişê Çêkirî – HÇ (Artificial Intelligence – AI) yek ji teknolojiyên herî
girîng û bandorkar ên sedsala 21an e ku ji bingehî ve rewşa zanist, aborî û
jiyana civakî vediguherîne. Ev teknolojiya pêşketî ku carinan weke hişê
makîneyê tê zanîn, amadekariya kompûteran e ku karên mirov-wer ên hiş û zîrekiyê
pêk bînin. Di nav van karan de fêrbûn, çareserkirina gelemşe û girîftan,
têgihiştin, biryargirtin û axaftin û ziman cih digirin.
Hişê çêkirî di dîroka teknolojiyê de qonaxeke nû ya şoreşgeriyê temsîl
dike. Pergalên ewil ên hişê çêkirî hêz û şiyana wan hebû ku şahmarekî cihanê
têkbidin, kolanan nexşe bikin û mûzîkê çêbikin. Lê ji algorîtma pêşketitir, daneyên
mezin û hêza kompûter û mexzenkirinê re, hişê çêkirî pêşkeft û berbelav bû da
ku serlêdanên hêj sofîstîke vebihewîne. Îro em otomobîlên xweser, naskirina
xirabiyê ya baştir û alîkarên takekesane weke Siri û Alexa dibînin.
Cûreyên hişê çêkirî û geşedana wê
Hişê çêkirî weke ku îro tê bikaranîn "HÇya lawaz" (Weak AI) tê
hesibandin, ji ber ku bi gelemperî tê çêkirin ku tenê yek an du karên taybetî
weke mirov û pirî caran ji mirov baştir bike. Ev pergal li ser karên taybet ên
diyarkirî tên berfirehkirin û di wan qadên sînordar de pir bandorker in.
Di vê xalê de, siberoja gengaşiyê ya lêkolîna hişê çêkirî ramanan li ser geşedana
"HÇya xurttir" (Strong AI) an jî zilhişiyê (superintelligence) vedihewîne
ku hêz û şiyana wê heye hemû an gelek karên hiş û zîrekiyê ji mirov baştir
bike. Ev astengiya teknîkî û felsefî yek ji gelemşe û girîftên herî girîng ên siberoja
mirovahiyê ye.
Lêkolîna ewlehiya HÇê (AI Safety Research) pêşengtiyeke alîkarên zanistê ye
ku ji xetereya potansiyel rageşîkar in ger ev teknolojiya pêşketî bikeve destê nebaş
û xelet. Her çend yên din hîn jî li ser îhtimaliya gihîştina hişê çêkirî ya
asta mirov pirsiyar in, lêkoler li ser rêbazên kontrolkirina van teknolojiyên
hêzdar dixebitin.
Bikaranîna Hişê Çêkirî di jiyana
rojane de
Mirov pirî caran bi hişê çêkirî re têkiliyê datînin bêyî ku bi rastî hişyar
(hişmend) bin. Cihazên ku pergalên navenda birêveberiya malê bi kar tînin,
termostatan eyar dikin û enerjiya malê bi bandor bi kar tînin. Cihazên li xwe
dikin bikarhêneran li ser werzişê an jî hilbijartina xwarinê handan dikin û
agahiyên tendirustiyê dişopînin.
Teknolojiya hişê çêkirî di cihazên me yên rojane de jî cih digire. Telefona
aqilane û tablet peyv û hevokên mirov têkûz dikin dema ku mirov li ser e-mail û
textê wê dinivîse. Pergalên wergerê zimanên cûrbecûr vedigerînin û pêwendiyên
navdewletî hêsantir dikin. Ajokarên yên xweber jixwe li ser kolanên bajêr tên
bikaranîn û rewşa trafîkê baştir dimeşînin.
Bandora Hişê Çêkirî li sektora
kargêhiyê
Hişê çêkirî yê makîneyî jixwe karên milyonan kesan veguhertin. Ev teknolojî
bi şopandina çalakiyên ku berê nikarin bihata şopandin, hesabkirina daneyan bi
awayên nû, rêberiya biryargirtinê an jî girtina karên serxwe bandoreke mezin li
ser aboriyê dike.
Mînak, drone hin saîtên avakirinê ji bo cudahiyên wêne dikin û şopînin ku
ev yek ewlehiya karkeran baştir dike û lêçûnên projeyên avakirinê kêm dike. Hin
lêpirskerên şertî dozên xwe li gorî rêberiyên programeke kompûterê dimeşînin ku
biryar dide her kesek çiqasî xetereyê çêdike. Algorîtma ji hin weşangehên
raportan dinivîsîne û nûçeyan bi lez û bi bandordar amade dikin.
Hişê Çêkirî û Tendirustiya Derûnî
Hişê çêkirî hêz û şiyana veguherîna derûn û derûnnasiyê heye û ew hewldanên
jixwe baş dest pê kiriye. Berhevkirina koma daneyên giran dikare alîkaran
bihêle hêmanên ku mirov ji nexweşiyên derûnî hêj asteng dikin nas bikin, rastiya
texşîsan baş bikin û senifînin ka kîjan dermankirin bibandor in û ji bo kê.
Qada derûnbijîşkiya hesabî (computational psychiatry) amûrên matematîkî û
hesabî bi kar tîne da ku têgihiştin, texşîs û dermankirina şêwazên derûnî baş
bike. Ev qada nû ya zanistî berxwedaneke girîng li dijî nexweşiyên derûnî pêk
tîne.
Derûnbijîşkiya hesabî hêz û şiyana têgihiştina her rewşekê ku koma daneyên
têr mezin heye. Fêrbûna makîneyê dikare nas bike ka kîjan gen li geşedana
otîzmê beşdar in an jî hêmanên ku ciwanên li xetereyê ji xwarinên vexwarina
zêde weke mezinahiya mejî an jî cûdabûna dêûbav. Ev bernameyên dikarin eşkere bikin
ka kîjan pergal ji dopamîn li nexweşên parkînson bandordar in an jî xeterera
mirovekî ji depresyonê li ser hêmanên weke zayend û trawmaya zaroktiyê.
Hişê çêkirî hêz û şiyana bi kar anîna koma daneyên mezin heye da ku texşîsan
baş bike û texşîsên xelet kêm bike. Mînak, epîzodên depresyonê li nexweşiya bîpolar
û depresyonê dikarin dijwar bên cudakirin; gelek nexweşên bîpolar bi nexweşiya
depresyona mezin tên texşîskirina xelet. Algorîtmaya fêrbûna makîneyê ku
raporên takekesane û nimûneyên xwînê bi kar anî, di senaryoyên cûrbecûr de
nexweşên bîpolar nas kir, potansiyel ji klînîsyenan re di siberojê de
hevkariyeka alîkar peyda bike.
Gelemşe û girîftên Etîkî yên Hişê
Çêkirî
Geşedana hişê çêkirî bi hezaran gelemşe û girîftên etîkî anîn ku divê
mirovahî bi awayekî hişyar û hişmend bi wan re rûbirû bibe. Yek ji rageşiyên
sereke ew e ku fêrbûna makîneyê dê alîgirî û newekheviyê berdewam bike? Hişê
çêkirî dê êrîşî parastina takekesan û azadiya mirovan bike? Mirov dê ji ber
robotan karên xwe ji dest bidin? Makîne dê ji mirov zanetir û zîrektir bibin?
Xwezaya makîneyên ku dikarin xwe bi xwe pêşxin pirsiyar bikin. Bi tevgerîna
çalak bi van rageşiyan re, hêvî heye ku mirov pergalên etîkî yên hişê çêkirî bi
pêş ve bixin.
Mirov bi teknolojiya bêhempa û di jîngehên gelek cûr de têkiliyê deynin -
li kar, li supermerkêt, li otomobîlê, li malê. Bicihkirên teknolojiyê
berpirsyariyeke ewlehiya mirov heye dema ku hişê çêkirî dijwariyên etîkî
çêdike. Gelo pêşbîniya alîgiriya pergalî be, naskirina dema ku teknolojî
biryargirtinê bi zorê dike, rakirina lêgerên xirab ku dixwazin platforman çek
bikin an jî li ser şopandina zêde rawestin, çêker û bikarhêner divê piştrast
bikin ku teknolojî ji civakê re baş xizmetê bike.
Yek ji rageşiyên etîkî yên li ser hişê çêkirî bandora teknolojiyê ya hêzdar
lê veşartî li ser hilbijartina mirov û biryargirtinê ye. Pargîdan dikarin hemû
agahiyên ku li ser mirov mexzen dikin ji xwe re bi kar bînin û mirov ber bi
biryarên bi pêşî ji berjewendiya pargîdanê hişyar bikin. Rageşiyeka din ji
teknolojiyên ku angaşt dikin ku dikarin hestên mirov bixwînin û şîrove bikin
peyda dibe. Ramana hilberekê ku zarok an jî mirovekî hesas bixapîne ku bi rastî
"wan têdigihîje" û bi vî awayî li wan bandor bike, rageşiyê çê bike.
Encam
Hişê çêkirî yek ji teknolojiyên herî girîng û bandorkar ên demê ye ku hêz û
şiyana wê ya veguherandina her warê jiyana mirov heye. Ji jiyana rojane bigire
heta sektorên pispor ên weke tendirustiyê û kargêhiyê, ev teknolojî
berxwedaneke mezin pêk tîne. Lê di heman demê de, geşedana hişê çêkirî gelemşe
û girîftên etîkî û civakî yên girîng jî bi xwe re tîne.
Ji bo ku hişê çêkirî ji civakê re baş xizmetê bike, divê em bi awayekî
hişyar, hişmend û berpirsyar bi vê teknolojiyê re rûbirû bibin. Ev tê wê wateyê
ku em divê pergalên kontrolê û ewlehiyê pêşxin, li dijî alîgiriyê têkoşin û
ewle bikin ku berjewendiyên hemû kesên civakê tên parastin.
Siberoja hişê çêkirî, siberoja me hemûyan e. Biryarên ku em îro didin dê
diyar bikin ka ev teknolojiya hêzdar dê alîkariya mirov bike an jî zêde gelemşe
û girîftan çêbike. Ji bo vê yekê, divê em hemû - zanyar, siyasetmedar,
bikarhêner û civaka medwenî - beşdarî vê axaftinê bibin û bi hevkariyê rêya pêş
diyar bikin.
Çavkanî
Doshi-Velez, F., & Kim, B. (2017). Towards a rigorous science of
interpretable machine learning. arXiv preprint arXiv:1702.08608.
Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. (2016). Deep learning.
MIT Press.
LeCun, Y., Bengio, Y., & Hinton, G. (2015). Deep learning. Nature,
521(7553), 436-444.
Mitchell, T. M. (2006). The discipline of machine learning. Carnegie
Mellon University, School of Computer Science, Machine Learning Department.
Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial intelligence: A modern
approach (4th ed.). Pearson.
Termên Bingehîn
Hişê Çêkirî – HÇ (Artificial Intelligence – AI): Qadeka zanistî
û teknolojiyê ye ku pergalên kompûterê pêk tîne da ku karên hiş û zîrekiyê yên
mirov-wer weke fêrbûn, çareserkirina gelemşe û girîftan û biryargirtina pêk
bînin.
Fêrbûna Makîneyê (Machine Learning): Teknîka hişê çêkirî ye ku
rêya kompûteran dide ku ji daneyan fêr bibin û performansa xwe bi demê re baştir
bikin, bêyî ku bi awayekî eşkere were bernamekirin.
HÇya lawaz (Weak AI): Pergalên hişê çêkirî yên ku tenê di
warên taybet û sînordar de kar dikin û nikarin di hemû qadên hiş û zîrekiyê de
weke mirov performansê nîşan bidin.
HÇya xurt (Strong AI): Pergalên hişê çêkirî yên ku di
hemû qadên hiş û zîrekiyê de weke mirov an jî ji mirov baştir performansê nîşan
bidin û têgihiştina wê ya giştî hebin.
Algorîtma (Algorithm): Desthilatên hesabî yên diyarkirî
yên ku pergalên kompûterê pêk tînin da ku gelemşe û girîftek çareser bikin an
jî peywireka taybetî bicih bînin.
Koma Daneyan (Dataset): Berhevoka rêkxistî ya agahiyên ku ji bo perwerdehiya
pergalên hişê çêkirî tên bikaranîn û hêz û şiyana wê heye ku model fêr bike.
Comments