Hişê Giştî yê Çêkirî – HGÇ (Artificial General Intelligence – AGI) Û Hişê Çêkirî –HÇ (Artificial Intelligence – AI)

 

Dema ku HGÇ (AGI) dikeve rojeva me, hêviyên me jî bi wê re zêde dibin. Potansiyela HGÇyê weke vekirina kilîta qonaxeke nû ya kapasîteya mirovî tê dîtin. Cihaneke wisa li pêşberî me radiweste ku tê de makîne êdî ne tenê amûr in, lê di hevkarî, afirandin, nûjenî û vedîtinê de jî bûne hevpar. Di cihaneke ku makîne ji tenê şopandina fermanan wêdetir diçin, derfet û îmkan bêsînor xuya dikin. Di bingeha vê potansiyelê de, şiyana HGÇyê ya analîzkirin û xebitandina daneyan bi awayekî berçav ji kapasîteya mirovî zêdetir e. Digel vê yekê, ev potansiyel dikare bibe sedem ku rol û rêbazên kevneşopî yên weke perwerde, jêhatîbûn û jiyana karî bên veguhertin. HGÇ herwiha dikare bandorê li hunermendî û çandê jî bike, ji ber ku dikare têkeve hewldanên hunerî û bi vî awayî bandorê li ser şiyana mirov a bo fikr û ramanên azad û nûjen bike. Ji bo ku em bikaribin bandor û siberoja HGÇyê baş fêm bikin û hin pêşbîniyên guncaw pêşkêş bikin, em ê li vir hinekî kûrtir bibin nav hûrgiliyên vê mijarê.

Bandorên HGÇyê li ser Jiyana Rojane

HGÇ dikare bibe sedema veguherînên civakî yên bi qasî yên şoreşa pîşesaziyê, an jî hê mezintir. Ew gelek aliyên jiyana rojane hêsantir, bibandortir û takekesîtir dike, tiştekî ku tê wateya veguherîneke bingehîn a pratîk û jiyana civakî. Li malê, ne tenê amûrek "jîr" e; meriv dikare bifikire ku hemû cihana wî bi HGÇyê tê birêvebirin – ji optimîzekirina bikaranîna enerjiyê bigire heta pêkanîna germahiya guncaw a malê û birêvebirina hemû aliyên jiyanê. Bi taybetî gava mirov bi taştê û qehweyeke baş amadekirî ji xew radibe, bernameya rojane li gorî tercihên wî tê mîzankirin û derdora malê bêyî mudaxeleyeke wî li gorî hewcedariyên wî tê eyarkirin. Bi saya pergalên weke otomobîlên bêajovan/bêşofêr ku bi HGÇyê dixebitin, hemû tora veguhestinê (transportation network) dikare bê rêvebirin û asta xizmetê bilindtir bibe: trafîk kêm dibe, ewlehî zêde dibe û plansaziyên bibandor ên li ser daneyên demê rasterast dikarin bên pêşniyarkirin. Bi rêveberiya HGÇyê, dibe ku pirsgirêkên di navbera wesayîtên taybet û veguhestina giştî de kêm bibin û tevger zêdetir li gorî daxwaz û hewcedariyên takekesî bê kirin. Li aliyekî din, HGÇ dikare serpêhatî û ezmûnên fêrbûnê yên bi temamî takekesîkirî pêşkêş bike; xwendekar dikarin bigihîjin mamosteyên aşopî (virtual instructors) yên ku li gorî şêwaza wan a fêrbûnê, leza wan û qadên wan ên eleqeyê hatine eyarkirin, tiştekî ku dikare perwerdehiyê hîn bibandortir bike û valahiya di kalîteya perwerdehiyê de ku ji cudahiyên şert û mercên sosyo-aborî derdikeve, hindiktir bike. Di warê tendirustiyê de jî bandora HGÇyê dikare pir berçav be: pergalek dikare li gorî tercihên kesane bê eyarkirin ku tendirustiya mirov bêyî navber çavdêrî bike, şîretên takekesîkirî pêşkêş bike, randevûyan bi pisporan re organîze bike û heta rêvebiriya nexweşiyên domdar (kronîk) jî bi awayekî domdar pêk bîne. Ji sektora tendirustiyê heta karûbarên malî, HGÇ dikare gelek qadên jiyanê xurttir bike. Lê belê divê neyê jibîrkirin ku bikaranîna berbelav a HGÇyê dikare bibe sedem ku hin jêhatîbûnên mirovî kêm bibin an winda bibin – weke nimûne, gava mirov dest bi bikaranîna van pergalan dike, dibe ku hêdî hêdî xwe bispêre wan û şiyana xwe ya biryardanê winda bike. Herwiha pêşxistina van pergalan dikare bibe sedema hin encamên neyînî yên ku pêşî nehatibûn dîtin.

Ji ber ku bandorên vê teknolojiyê li ser kar, aborî û jiyana civakî bi girîngî girêdayî awayê tevgera civakê ye – ka ew ê çawa van nûjeniyan bipejirîne – helwesta mirovan a li hember HGÇ û robotan, û nirxandina van teknolojiyan ji aliyê aborî û civakî ve, dibin faktorên girîng di destnîşankirina siberojê de. Li gorî lêkolînên heyî, tê pêşbînîkirin ku heta sala 2027an nirxa bazara HGÇyê ya cihanî dê bigihîje 267 milyar dolarî, û di navbera salên 2023 û 2030î de mezinbûneke salane ya bi qasî %33.2yî were çavdêrîkirin. Heta 2030î tê texmînkirin ku HGÇ dê 15.7 trîlyon dolar tevkariyê bi aboriya cihanê bike. Herêma Asya-Pasîfîkê ye ku di navbera salên 2018 û 2025an de dê herî zêde mezinbûnê nîşan bide, li gorî ku tê pêşbînîkirin heta 2025an Çîn dê xwedî %26.1 para bazarê be di warê HGÇyê de, tiştekî ku dê bandorê li mezinbûna aboriya wê jî bike; her wisa tê pêşbînîkirin ku beşa HGÇyê bixwe heta wê salê dahateke salane ya nêzî 126 milyar dolarî bi dest bixe.

Bandorên li ser Pîşesaziyan

Bandora Hişê Çêkirî – HÇ (Artificial Intelligence – AI) li ser pîşesaziyên girîng jî ne kêmtir e. Di warê tibî de, HÇ (AI) bi rêya bikaranîna daneyên mezin (big data) dikare analîz û miayeneya nexweşan pêk bîne, xizmetên tendirustiyê yên kesane pêşkêş bike û bi vî awayî bibe alîkarek berdewam di rêvebirina tendirustiyê de. Di warê aborî û bazirganiyê de, HÇ bi lezûbeziyê dikare daneyan analîz bike, pêşbîniyên bazarê yên rasttir çêbike û stratejiyên bazirganiyê yên li gorî rewşên aboriya cihanê guncan pêş bixe. Di perwerdehiyê de, weke mamosteyek dîjîtal a taybet dixebite: li gorî kapasîteya fêrbûna her xwendekarî/ê adapte dibe, leza fêrbûnê ya wan tesbît dike û ezmûneke fêrbûnê ya bi temamî kesane pêşkêş dike. Di çandiniyê de, HÇ dikare şert û mercên çandiniyê baştir bike, şopandina berhemdayînê ya demê rast pêk bîne û rêvebiriya çavkaniyan xurttir bike; bi rêya sensoran û modelên bijîjkî dikare tevî tendirustiya heywanan jî bibe alîkar. Di sektora kêf û şahiyê de, HÇ dikare naverokê li gorî rewşa derûnî ya temaşevanan biguherîne û ezmûnên berdewam û domdar pêşkêş bike. Di rêvebiriya enerjiyê de, dikare bikaranîna enerjiyê optîmîze bike, çareseriyên hilanînê pêşkêş bike û rêvebiriyeke demê-rast pêk bîne, tiştekî ku dibe sedema zêdebûna bikaranîna teknolojiyên enerjiya paqij.

Di warê parastin û berevaniyê de jî HÇ xwedî rolek girîng e: dikare bibe alîkar di operasyonên leşkerî de, di entegrasyon û biryarên parastinê de, û di plansazî û rêvebiriya stratejîk de bibe çareseriyek ji bo hin pirsgirêkan. Bi rêya rêbazên heyî yên HÇyê, niyet, derfet û bandora operasyonan dikare bê analîzkirin û pergalên biryardayînê yên parastinê bi kêmtirîn asta mudaxeleya mirovî bên pêkanîn. Herwiha HÇ dikare ji gelek çavkaniyan agahiyan berhev bike, erkên ewlehiya sîberê (cyber security) pêk bîne û daneyên mezin analîz bike, ku ev yek dikare rîskên ewlehiya sîberê kêm bike û tehlûkeyên potansiyel zûtir destnîşan bike.

Pîşeyên di bin Xetereyê de

Bi geşedana HÇyê re, gelek amûrên robotîk êdî di emeliyatên tibî de tên bikaranîn û dikarin ji dûr ve bên kontrolkirin; li gorî pêşbîniyan, di siberojê de ev robot dê bikarin bixwe biryaran bidin. Bernamevanî (programming) jî yek ji qadên di bin xetereyê de ye, ji ber ku pergalên weke ChatGPT jixwe dikarin bi lez û ewle di gelek zimanên bernamekirinê de kod çêbikin, tiştekî ku ji bo şirketên nermalavê dibe sedema guherîna vê pîşeyê. Li gorî lêkolînan, di bîst salên pêş de gelek kar dê ji aliyê makîneyên biaqil ve bên otomatîkkirin; hin pîşeyên kevneşopî yên di vê pêvajoyê de herî zêde di bin xetereyê de ne, weke wênekêş, kameraman, derhêner, senarîst, teknîsyen, şofêrên otobûs û taksiyê, pîlot, mêvandar/mêvandarî, û teknîsyenên radyo û ultrasonê. Li gorî lêkolînekê, tê texmînkirin ku bi qasî %70ê şofêrên kamyonan li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) û Yekîtiya Ewropayê (YE) dê bêkar bimînin, û şirketên herî mezin ên çêkerên balafiran ên cihanê, weke Airbus û Boeing, jixwe dest bi çêkirina balafirên xweser kirine.

Pîşeyên Nû

Di heman demê de ku hin pîşe di bin xetereya windabûnê de ne, geşedana HÇyê (AI) qadên kar ên nû jî derdixe holê. Di nav van de endezyarên kompûterê, endezyarên elektronîkê, sêwiranvanên lîstikên vîdyoyê, pêşdebirên sepanan, operatorên dronê, teknîsyenên çapkirina 3D, rêvebirên medyaya civakî, sêwiranvanên malperan, youtuberan, nivîskarên blogan û analîstên daneyan hene. Ev nîşan dide ku teknolojiya pêşketî her çend dibe sedema ji holê rabûna hin karan be jî, di heman demê de dibe sedema derketina qadên nû yên kar jî – weke çawa berê jî pîşeyên weke wênekêş, kameravan, şofêrê otobûsê an radyolog di dîroka teknolojiyê de derketibûn holê.

Encam

Pirsa ku divê em ji HÇyê (AI) bikin, ne ew e ka dê gelek kar û pîşeyên îroyîn ji holê rabin an na, lê belê ew e ka ev veguherîn dê çiqasî zû pêk were. Ji ber ku ev pêvajoyeke berdewam e, mirov dê ne di carekê de bê kar bimînin û bi gelemperî tenê nifşê nû yê nû ye ku dê xwe li van pîşeyên guherî ne bigihîne; lê belê ji ber ku leza guherîna ku HÇ (AI) tîne pir zûtir e ji ya geşedanên teknolojîk ên berê, dibe ku gelek kes nikaribin xwe bi lez li vê rewşê biguncînin. Ji ber vê yekê, giring e ku em texmîn bikin ka di deh heta bîst salên pêş de dê çi biqewime û hin pêşbîniyên guncaw bikin, da ku em bikaribin pêvajoya vê veguherînê baş bi rêve bibin û stratejiyên guncaw pêş bixin.

Termên Sereke

Hişê Giştî yê Çêkirî – HGÇ (Artificial General Intelligence – AGI) teknolojiyeke nû ya ku dikare li ser çend qadan bi hev re bisekine, weke analîz, pêşbînî, bikaranîn û fêrbûn.

Şoreşa Duyem ya Makîneyê (Second Machine Age) geşedana teknolojiyên nû yên weke HGÇyê vedibêje ku dikarin bandoreke berçav li jiyan û kar û pîşeyên mirovan bikin.

Tenêmayî (Singularity) ew pêşbînî ye ku teknolojî dê xwe bixwe pêş bixe û em bikevin qonaxeke bi tevahî nû ya geşedana mirov û teknolojiyê.

Kompûterîbûn (Computerisation) proseya guherîna hin kar û pîşeyên mirovan bi awayekî otomatîk ji aliyê kompûteran ve ye, bi saya teknolojiyên weke HGÇyê.

Ewlehiya Sîberê (Cyber Security) parastina pergalên kompûterî û teknolojîk li dijî êrişên sîberê ye, weke xapandin, îstîsmar û tehdîd.

Hînkerê Aşopî (Virtual Instructor) pergalên perwerdehiyê ne ku bi alîkariya HGÇyê hatine çêkirin û li gorî hewcedarî û pergala fêrbûna takekesî tên eyarkirin.

Bijîşkiya Zîz (Precision Medicine) pergalek e ku bi saya HGÇyê dikare nexweşiyên kronîk û tendirustiya takekesî bi awayekî hesas kontrol bike.

Trimpêlên Xweser (Autonomous Vehicles) wesayîtên weke otomobîl, balafir an keştî ne ku dikarin bêyî alîkariya mirovan bixwe bimeşin û birêve biçin.

Hişê Çêkirî –HÇ (Artificial Intelligence – AI) teknolojiya çêkirina makîne, pergal an amûrên elektronîk e ku dikarin weke mirovan bifikirin, biryar bidin û tevbigerin.

Daneya Mezin (Big Data) komeke berfireh û tevlihev a daneyan e ku ji hemû aliyên jiyanê tê berhevkirin û bi teknolojiyên weke HÇyê tê analîzkirin.

Pîşeyên di bin Xetereyê de (Jobs at Risk) ew pîşe ne, weke şofêr, pîlot, neştergêr û bernamenivîs, ku dibe ku di demên pêş de bikevin bin bandora otomatîkbûn û HÇyê.

Pîşeyên Nû (New Jobs) ew pîşeyên nû ne ku bi geşedana HÇyê re derdikevin holê, weke endezyarên kompûterê, sêwiranvanên lîstikên vîdyoyê û analîstên daneyan.

Stratejiya Berevaniyê (Defense Strategy) behsa vê yekê dike ka çawa bi saya HÇyê pergalên parastinê yên xweser û stratejiya leşkerî tên pêşxistin.

Ezmûna Fêrbûnê ya Takekesane (Personalized Learning Experience) pergalên perwerdehiyê ne ku bi alîkariya HÇyê li gorî qabîliyet û hewcedariyên takekesî tên eyarkirin.

Rêvebiriya Enerjiyê (Energy Management) behsa rêvebirî û optîmîzekirina bikaranîna enerjiyê ye, bi saya HÇyê.

Çavkanî

Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The second machine age: Work, progress, and prosperity in a time of brilliant technologies. W. W. Norton & Company.

Butazzo, G. (2023). Rise of artificial general intelligence: Risks and opportunities.

Diamandis, P. H., & Kotler, S. (2020). The future is faster than you think: How converging technologies are transforming business, industries, and our lives. Simon & Schuster.

Frey, C. B., & Osborne, M. A. (2017). The future of employment: How susceptible are jobs to computerisation? Technological Forecasting and Social Change, 114, 254–280.

Kurzweil, R. (2005). The singularity is near: When humans transcend biology. Viking.