ZAROKÊN LI KOLANAN DIJÎN

Destpêk

Di gelek civakên cihanê de, diyardeya zarokên kolanê (street children) bûye pirsgirekeke sereke ya civakî û mirovî. Ev zarok ku jiyana wan li ser  û bin kolanan derbas dibe, bi gelek xeterî û zehmetiyan re rû bi rû dimînin. Ev nivîs dê bi awayekî kurt be jî li ser rewşa van zarokan, sedemên vê diyardeyê, bandorên wê û hewldanên çareseriyê bisekine.

Pênaseya Zarokên Kolanan

Li gorî pênaseya Konseya Ewropayê (Council of Europe), zarokên kolanê ew in ku:

• Ji 18 salî biçûktir in
• Bêyî çavdêriya dêûbavan dijîn
• Naçin dibistanê
• Bi tenê an di nav koman de li kolanan dijîn
• Têkiliya wan bi malbat û civakê re qut bûye an kêm e

Ev zarok bi gelemperî li cihên weke bin piran, xaniyên vala, parkên giştî û cihên din ên ne ewle dijîn. Ew rojane bi pirsgirêkên weke birçîbûn, nexweşî, tundî û îstismarê re rû bi rû dimînin. Gelek caran, ev zarok neçar dimînin ku bi karên ne ewle û ne qanûnî mijûl bibin da ku karibin zikê xwe tê bikin û zindî bimînin.

Bîrdoziya Pêdiviyên Maslow û Zarokên Kolanê

Abraham H. Maslow di bîrdoziya xwe ya hiyerarşiya pêdiviyan (hierarchy of needs) de pênc astê pêdiviyan destnîşan dike:

1. Pêdiviyên Fîzyolojîk (Physiological needs): Xwarin, vexwarin, xew, stargeha bingehîn
2. Pêdiviyên Ewlehiyê (Safety needs): Parastina fizîkî, ewlehiya aborî û tendirustî
3. Pêdiviyên Hezkirin û Aîdiyetê (Love and belonging needs): Têkiliyên hestî, dostanî, hestên aîdiyetê/nasnamê
4. Pêdiviyên Rêzgirtinê (Esteem needs): Statû, nasîn, serkeftin
5. Pêdiviyên Xwe-pêkanînê (Self-actualization needs): Geşkirina potansiyela takekesane, xwe-çêkirinê

Zarokên li kolanan dijîn bi gelemperî di asta yekem û duyem de dimînin û nikarin bigihîjin astên jorîn. Ev yek bandoreke neyînî li ser geşedana wan a derûnî û civakî dike. Bo wan zehmet e ku li ser tiştên weke perwerdehî, geşedana takekesane an jî armancên demdirêj bifikirin. Ev rewş dibe sedema ku ew di çerxeke hejarî û bêhêvîtiyê de asê bimînin.

Sedemên Diyardeya Zarokên li Kolanan dijîn

1. Hêmanên Malbatî:
• Hejarî û pirsgirêkên aborî (Poverty and economic problems): Gelek malbat ji ber hejariyê nikarin zarokên xwe xwedî bikin. Ji ber vê rewşê dibe ku zarok neçar bimînin ku li kolanan bixebitin an bijîn.
• Tundiya nav malê (Domestic violence): Zarok ji ber tundiya fizîkî an derûnî ji malê direvin. Ev tundî dikare ji hêla dêûbav an endamên din ên malbatê ve were kirin.
• Têkiliyên zayendî yên nezagonî (Incest): Hin zarok ji ber îstismara zayendî ya di nav malbatê de direvin. Ev yek dikare bandoreke derûnî û giyanî ya kûr li ser zarokan bike/bihêle.
• Nebûna dêûbavan (Orphanhood): Zarokên sêwî an yên ku dêûbavên wan cihê bûne bêtir di xeterê de ne ku bibin zarokên li kolanan dijîn.
2. Hêmanên Civakî:
• Koçberî (Migration): Koçberiya ji gundan ber bi bajaran ve dikare bibe sedema belavbûna malbatan û zehmetiyên entegrasyonê.
• Şer û pevçûnên civakî (War and social conflicts): Di rewşên şer de gelek zarok bê mal û bê malbat dimînin û neçar dimînin ku li kolanan bijîn.
• Cudahiyên çînî (Class differences): Cudahiyên mezin ên di navbera dewlemend û hejaran de dikarin bibin sedema belavbûna vê pirsgirêkê. Ev cudahî dikarin bibin sedema bêhêvîtî û newekheviyên civakî.
3. Hêmanên Takekesane:
• Pirsgirêkên derûnî (Psychological problems): Hin zarok ji ber pirsgirêkên xwe yên derûnî nikarin li malê bimînin. Ev dikare bibe sedema ku ew berê xwe bidin jiyana li ser û binê kolanan.
• Stresa ji dibistanê (School-related stress): Zarokên ku li dibistanê bi ser nakevin êşê dikşînin û dikarin berê xwe bidin kolanan. Ev dikare ji ber zehmetiyên fêrbûnê an zordariya li dibistanê be.
• Pêdiviya serxwebûnê (Need for independence): Hin zarok ji bo ku xwe serbixwe hîs bikin ji malê direvin. Ev dikare ji ber hestên xwe-naskirinê (self-discovery) an jî têkoşîna li dijî otorîteya dêûbavan be.

Jiyana Zarokên li Kolanan

Zarokên kolanan dijîn bi gelemperî:

• Di bin pir, xaniyên vala û cihên wisa de dijîn
• Di rewşên ne ewle de kar dikin (boyaxkirina solan, firotina tiştên biçûk, berhevkirina tiştên ji çopê)
• Dikevin nav çalakiyên ne qanûnî (dizî, parsekî, firotina madeyên hişbir)
• Dibin qurbaniyên îstismarê (fizîkî, zayendî, aborî)
• Bi madeyên hişbir ve têkildar dibin (ji bo ku xwe ji birçîbûn û sermayê biparêzin)
• Ji xizmetên tendirustî û perwerdehiyê bêpar dimînin
• Di nav komên biçûk de dijîn û xwe diparêzin
• Her roj bi tundî û tehdîdê re rû bi rû dimînin

Ev zarok bi gelemperî bi hev re di komên biçûk de dijîn û xwedî rêzikên xwe yên taybet in. Ew ji kesên derveyî koma xwe bawer nakin û pirsgirêkên xwe di nav xwe de çareser dikin. Ev rewş dibe ku wan ji civaka giştî bêtir dûr bixe û zehmetiyên wan ên entegrasyonê zêde bike. Herwiha, ev jiyana komî dikare bibe sedema geşedana çandeke taybet a kolanê ku dikare li dijî normên civaka giştî be.

1. Bandorên li ser Tendirustiyê:
• Nexweşiyên enfeksiyonî (Infectious diseases): Ji ber şert û mercên xirab ên jiyanê, gelek nexweşiyên weke îshal, nexweşiyên çermî û nexweşiyên bêhnkişandinê di nav van zarokan de belav bibin. Ev rewş bi taybetî ji ber nebûna paqijiyê û xizmetên tendirustiyê yên bingehîn çêdibe.
• Pirsgirêkên geşedana fizîkî (Physical development problems): Xwarina ne baş û şertên jiyanê yên xirab dibin sedema kêmbûna geşedana fizîkî. Gelek zarokên li kolanan ji ber vê yekê di warê bejn û bal de li paş dimînin.
• Birîndarbûn û seqetî (Injuries and disabilities): Ji ber kar û jiyana li ser kolanan, gelek zarok tûşî birîn û seqetiyên ciddî dibin. Ev dikare bibe sedema astengiyên demdirêj.
• Bikaranîna madeyên hişbir (Substance abuse): Gelek zarok ji bo ku xwe ji êş û zehmetiyên jiyanê biparêzin berê xwe didin madeyên hişbir. Ev yek dikare bibe sedema pirsgirêkên cidî yên tendirustiyê û bindestiya demdirêj.
2. Bandorên Derûnî:
• Depresyon û anksiyete (Depression and anxiety): Jiyana zehmet a li ser û binê kolanan dibe sedema gelek pirsgirêkên derûnî. Ev rewş dikare bandoreke neyînî li ser geşedana hestî û civakî ya zarokan bike.
• Pirsgirêkên nasnameyê (Identity issues): Zarok nikarin nasnameyeke erênî û baş geş û pêş bixin. Ev yek dikare bibe sedema şaşbûn û qrîz û qeyranên nasnameyê di siberojê de.
• Hestên êrîşkarî û tundiyê (Aggressive and violent tendencies): Ji bo xwe parastin û jiyînê, gelek zarok fêrî bikaranîna tundiyê dibin. Ev dikare bibe sedema pirsgirêkên civakî û qanûnî di siberojê de.
• Bêbawerî (Mistrust): Ji ber serpêhatiyên xirab, zarok nikarin bi kesên din bawer bibin. Ev yek dikare bibe asteng li pêşiya geşkirina têkiliyên erênî di siberojê de.
3. Bandorên Civakî:
• Zêdebûna sûc û tundiyê di civakê de (Increase in crime and violence): Zarokên li kolanan dijîn dikarin bibin endamên komên sûcdar. Ev yek dikare bibe sedema zêdebûna sûc û tundiyê di civakê de.
• Windabûna potansiyela mirovî (Loss of human potential): Civak nikare sûdê ji potansiyela van zarokan werbigire. Ev yek dikare bibe sedema windabûna gelek behr û şiyanên giring ji bo geşedana civakê.
• Berdewamiya çerxa hejariyê (Perpetuation of the poverty cycle): Zarokên ku li kolanan dijîn, dema ku mezin dibin, bi zehmetî dikarin ji vê rewşê derkevin. Ev yek dibe sedema berdewamiya çerxa hejariyê di nav nifşan de.

Hewldanên Çareseriyê

1. Saziyên Navneteweyî:
• Yekîtiya Ewropayê (European Union) hewl dide ku mafên taybet ji bo Zarokên li kolanan dijîn di nav mafên zarokan de bicih bike.
• UNICEF û rêxistinên din ên navneteweyî bernameyan ji bo parastina van zarokan pêk tînin. Ev bername dikarin alîkariya madî, perwerdehî û tendirustiyê pêşkêş bikin.
2. Bernameên Rehabilîstayonê:
• Avakirina navendên rehabilîstayonê yên ku xizmetên perwerdeyî, tendirustî û civakî pêşkêş dikin. Ev navend dikarin alîkariya derûnî û giyanî, perwerdehî û karî pêşkêşî zarokan bikin.
• Geşkirina bernameyan ji bo vegerandina van zarokan bo malbat û dibistanan. Ev bername dikarin alîkariya malbatan bikin da ku karibin dîsa li zarokên xwe bixwedî derkevin.
3. Polîtîkayên Civakî:
• Geşkirina polîtîkayên ku hejariyê kêm dikin û malbatan xurt dikin. Ev dikare bi rêya bernameên alîkariya aborî, perwerdehiya dêûbavan û xizmetên civakî pêk were.
• Zêdekirina derfetên kar û perwerdehiyê ji bo malbatên hejar. Ev dikare alîkariya malbatan bike ku rewşa xwe ya aborî baştir bikin û zarokên xwe ji jiyana kolanê biparêzin.
4. Perwerdehî û Hişyarî:
• Geşkirina bernameên perwerdehiyê yên ku zarokan li dibistanan dihêlin. Ev dikare bi rêya pêşkêşkirina alîkariya aborî ji bo malbatan û çêkirina hawirdoreke perwerdehiyê ya balkêş pêk were.
• Hişyarkirina civakê li ser pirsgirêka zarokên li kolanan dijîn. Ev dikare bi rêya kampanyayên medyayî û çalakiyên civakî pêk were.
• Perwerdehiya taybet ji bo polîs û xebatkarên civakî yên ku bi van zarokan re dixebitin. Ev perwerde dikare wan hîn bike ka çawa bi awayekî hesas û bibandor bi van zarokan re têkiliyê deynin.
5. Xebatên Civaka Sivîl:
• Piştevaniya ji bo rêxistinên ku bi van zarokan re dixebitin. Ev dikare bi rêya alîkariya aborî, perwerdehî û lobestiyê pêk were.
• Avakirina projeyan ji bo entegrasyona van zarokan li civakê. Ev proje dikarin derfetên perwerdehî, karî û civakî ji zarokan re pêşkêş bikin.

Encam

Pirsgirêka zarokên li kolanan dijîn pirsgirêkeke kompleks e ku nêzîkatiyeke piralî dixwaze. Divê hewldanên çareseriyê hem li ser astên ferdî û hem jî li ser astên pergalî bên kirin. Parastina mafên zarokan, geşkirina siyasetên civakî yên bibandor û hevkariya di navbera saziyên civaka sivîl û dewletê de dikare bibe kilîta çareseriyê.

Herwiha, divê em ji bîr nekin ku her zarokek xwedî mafê jiyaneke bi rûmet e û berpirsiyariya parastina van zarokan li ser milê hemû civakê ye. Tenê bi xebateke hevpar û domdar em dikarin vê pirsgirêka mezin a mirovahiyê çareser bikin û siberojeke baştir ji bo van zarokan ava bikin.

Di dawiyê de, divê were gotin ku çareserkirina pirsgirêka zarokên li kolanan dijîn ne tenê ji bo wan zarokan, lê ji bo hemû civakê girîng e. Civakek ku nikare zarokên xwe biparêze û perwerde bike, nikare siberojeke geş ji xwe re ava bike. Ji ber vê yekê, divê her kes û her sazî berpirsyariya xwe di vî warî de zanibe û li gorî wê tevbigere.

Jêrenot: Ev di 14.07.2017 de hatiye nivîsin

 

Termê Sereke

Zarokên Kolanan (Street Children) têgeheke civakî ye ku behsa zarokên ku jiyana wan li ser û bin kolanan derbas dibe dike.

Hiyerarşiya Pêdiviyan (Hierarchy of needs) Bîrdoziya Abraham Maslow e ku pêdiviyên mirovî li gorî girîngiya wan di pênc astan de dide nîşandan, ji pêdiviyên fîzyolojîk (physiological needs) heta pêdiviyên xwe-pêkanînê (self-actualization needs).

Hejarî (Poverty) rewşa xizan û kêmderametiyê ye ku dibe sedemeke sereke ya vê pirsgirêkê.

Tundiya nav malê (Domestic violence) tê wateya zordarî û îstismara di nav malbatê de, dema ku zarok rastî êrişên fizîkî an derûnî tên.

Têkiliyên zayendî yên nezagonî (Incest) behsa îstismara zayendî ya di nav endamên malbatê de dike.

Koçberî (Migration) tevgera ji gundan ber bi bajaran ve ye ku dibe sedema belavbûna malbatan.

Cudahiyên çînî (Class differences) ferqa di navbera dewlemend û hejaran de ye ku dibe sedemeke civakî ya pirsgirêkê.

Nexweşiyên enfeksiyonî (Infectious diseases) nexweşiyên ku bi rêya enfeksiyonê belav dibin in û di nav van zarokan de gelek belav in.

Pirsgirêkên geşedana fizîkî (Physical development problems) astengiyên di mezinbûna laş de ne ku ji ber xwarina ne baş û şertên xirab çêdibin.

Depresyon (Depression) rewşa xemgînî û bêhêvîtiyê ye,

Anksiyete (Anxiety) rewşa tirs û fikarê ye,

Bêbawerî (Mistrust) rewşa newêrîna bawerkirina bi kesên din e.

Rehabilîtasyon (Rehabilitation) proseya vegerandina zarokan bo jiyana normal e ku bi rêya navendên taybet tê kirin.

Polîtîkayên Civakî (Social Policies) bernameên dewletê ne ku ji bo çareserkirina pirsgirêkên civakî têne pêkanîn.

Civaka Sivîl (Civil Society) rêxistinên ne-dewletî ne ku ji bo berjewendiyên civakê dixebitin.

Entegrasyon (Integration) proseya tevlîbûna kesekî/ê an komekê di nav civakê de ye.

Lobestî (Lobbying) xebatên ku tên kirin ji bo bandorkirina li ser biryarên siyasî ne.

Stresa ji dibistanê (School-related stress) rewşa zehmetî û stresa ku zarok li dibistanê dikişînin e.

Pêdiviya serxwebûnê (Need for independence) hewldana zarokan a ji bo bidestxistina azadî û serxwebûnê ye.

 

Çavkanî

·  Aptekar, L., & Stoecklin, D. (2014). Street children and homeless youth: A cross-cultural perspective. Springer Science & Business Media.

·  Consortium for Street Children. (2016). State of the World's Street Children Report. London: Consortium for Street Children.

·  Ennew, J., & Swart-Kruger, J. (2003). Introduction: Homes, places and spaces in the construction of street children and street youth. Children, Youth and Environments, 13(1), 81-104.

·  Panter-Brick, C. (2002). Street children, human rights, and public health: A critique and future directions. Annual review of anthropology, 31(1), 147-171.

·  UNICEF. (2006). The State of the World's Children 2006: Excluded and Invisible. New York: UNICEF.

·  Volpi, E. (2002). Street children: Promising practices and approaches. World Bank Institute.

·  World Health Organization. (2000). Working with street children. Geneva: WHO.

·  Young, L., & Barrett, H. (2001). Adapting visual methods: action research with Kampala street children. Area, 33(2), 141-152.

·  Lalor, K. J. (1999). Street children: a comparative perspective. Child abuse & neglect, 23(8), 759-770.

·  Rizzini, I., & Lusk, M. W. (1995). Children in the streets: Latin America's lost generation. Children and Youth Services Review, 17(3), 391-400