RÛMET (DIGNITY)

Rûmet (nirx), yek ji wan têgehên bingehîn e ku di dîroka mirovahiyê de hertim cihekî taybet girtiye. Ev têgeh ne tenê di warê felsefî û sincî (exlaqî) de, lê di heman demê de di warê derûnî, civakî, siyasî û dad/hiqûqî de jî xwedî wateyeke dûr û kûr e. Di vê nivîsê de, em ê têkiliya rûmetê bi gelek aliyên cuda yên jiyanê re binirxînin û bandora wê ya li ser tendirustiya derûnî û geşedana civakî dahûrîn in.

Rûmet, weke têgeheke bingehîn a felsefî û sincî, di jiyana mirovan de roleke sereke dilîze. Ji roja ku mirov tê dinyayê heta mirina wî/wê, rûmet bi hemû aliyên jiyanê ve girêdayî ye û di hemû çand û civakan de weke pireke qedr û qîmetê tê dîtin.

Rûmet ji roja ku mirov dikeve dawa dayika xwe û heta mirinê jî xwe di nav hebûna nirxê mirovî de digevizîne. Ev têgeh di hemû çand, ol, çîn û berjewendiyên cuda de bi bertek û ciyawaziyan di jiyana wan de reng vedide. Kant di bîrdoziya xwe de rûmetê weke "nirxeke mitleq" binav dike û diyar dike ku mirov bi xwe armancek e, ne amrazek e. Têkiliya di navbera rûmeta mirovan û ramana wekheviyê (equality) de, bingeha felsefeya mafên mirovan a nûjen pêk tîne. Lêbelê, ev têkilî ne tenê teorîk e; di heman demê de pêdiviya bi çêkirina şert û mercên jiyanê yên şênber heye ji bo ku jiyaneke bi nirx û rûmet were mîsogerkirin.

Kant bi gotina xwe ya navdar "mirov ne amraz e, armac bi xwe ye" bingeha têgihiştina nûjen a rûmetê danî. Li gorî vê têgihiştinê:

1.      Her mirov xwediyê nirx û rûmeteke gerdûnî ye

2.      Ev nirx û rûmet ne bi kêrhatî yan jî sûdê ve girêdayî ye

3.      Rûmet bingeha hemû mafên mirovan e

4.      Rûmet nayê dabeşkirin û ji bo hemû mirovan wekhev e

Di warê têkiliyê de, rûmet bi qasî konsepteke sincî, herwiha weke hêmana sereke ya tendirustiya derûnî jî tê dîtin. Têkiliya bêrûmet bi awayekî berfireh zirarê li rûmeta mirov dike û dibe sedema birînên kûr ên derûnî û giyanî. Heta ev danûstandina bi birîn bandorê li pêkhatina nasnameya (identity) takekesî jî dike. Lêbelê, ev ne tenê bi bêpergalî û nexweşiyên derûnî û giyanî an jî têkiliyên navbera kesan ve girêdayî ye. Ango bergeha wê berfireh e û bandorê li hemû qadên civakî jî dike.

Di her civak û çandê de, nirx û rûmet bi awayekî cuda tê fêmkirin û pênasekirin:

1.      Di hin çandan de rûmet bi şeref û namûsê ve tê girêdan

2.      Di hin civakan de rûmet zêdetir bi serkeftin û statûya civakî ve têkildar e

3.      Lê di hemû çandan de rûmet têgeheke bingehîn a jiyana civakî ye

Di çarçoveya bîrdoziya avadarîtiya civakî (social constructivist) de, rûmet û bêrûmetî ne tenê rewşên derûnî ne, lêbelê encamên pêvajoyên civakî ne jî. Rûmet roleke sereke  di "qîmet û nasînê" (recognition) de diyar dike ku bi sê cureyên nasînê ve girêdayî ye. Rêzgirtin di warê mafên takekesî de û qîmetdayîn di warê civakî-çandî de hêja ye. Kêmbûna van cure qedr û qîmet û nasînan dikare bibe sedema êş û birînên kûr.

Bandora rûmetê li ser tendirustiya derûnî gelek girîng e:

1.      Bêrûmetî dibe sedema depresyon û stresê

2.      Parastina nirx û rûmetê ji bo xwe-baweriyê pêwîst e

3.      Rûmet di pêkhatina nasnameya takekesî de roleke sereke dilîze

4.      Têkiliyên bi rûmet ji bo tendirustiya derûnî pêwîst in

Têkiliya di navbera rûmet û jiyana taybet (privacy) de xwedî çendîn layanên watedar in. Jiyana taybet, qada herî veşartî ya mirov e û bi gotineke din mafê kesî nîne ku di vê qada de bêhirmetiyê bike. Di dema nûjen de, bi geşedana teknolojiyê re, têkiliya di navbera rûmet û taybetiyê bûye mijareke hê giringtir. Mirov bi rêya rêvebiriya xwe-pêşkêşkirinê hewl dide ku rûmeta xwe biparêze û kontrola ser taybetiya xwe hilbigire dest xwe.

Rûmet û wekhevî du têgehên ku hev temam dikin in:

1.      Wekheviya di warê mafan de

2.      Wekheviya di warê derfetan de

3.      Têkoşîna li dijî cudakariyê

4.      Dadweriya civakî

Têkiliya di navbera rûmet û jiyana taybetiyê de xwedî girîngiyeke taybet e. Jiyana taybet ew e ku mirov cihekî ewle de bikaribe bê tirs û şerm taybetiya jiyana xwe bijî û diyar bike. Lêbelê, ev vekirina taybetiyê divê di çarçoveyeke bi rûmet de pêk were.

Di konteksta civakî de, kêşeyên rûmetê têkiliyeke xurt bi arîşeyên binyatgerî yên civakî re hene. Martha Nussbaum di bîrdoziya xwe ya bi navê "hêz û şiyanên bingehîn" de diyar dike ku jiyana bi rûmet ne tenê bi azadiyên formal, lêbelê bi hebûna şertên madî yên pêwist ve jî girêdayî ye.

Encam

Di dîroka mirovahiyê de, rûmet hertim weke têgeheke girîng hatiye dîtin. Di felsefa Yewnanî ya kevn de, rûmet bi têgeha "areté" (baştirîn) ve hatiye girêdan. Di serdema navîn de, bi bandora dînî, rûmet weke têgeheke girêdayî bi xwedêtiyê ve hate dîtin. Lê di serdema ronahiyê de, bi taybetî bi xebatên Kant re, rûmet bû têgeheke sekulerî û gerdûnî.

Di encamê de, rûmet ne tenê têgeheke teorîk e, lêbelê hêmana sereke ya jiyana mirovî ye ku hem di warê takekesî hem jî di warê civakî de xwedî bandoreke mezin e. Ev têgeh di warê têkiliyên takekesî de, di geşedana tendirustiya derûnî de, di parastina taybetiyê de û di geşedana civakî de roleke berbiçav dilîze. Lêkolînên cuda yên zanistî û felsefi destnîşan dikin ku rûmet bi gelek aliyên jiyanê ve girêdayî ye û divê hem di warê teorîk hem jî di warê pratîk de were parastin û geşekirin. Ji bo jiyaneke baş, divê em hem li ser asta takekesî hem jî li ser asta civakî li ser rûmetê bifikirin û şertên pêwîst ên jiyana bi rûmet pêk bînin

Çavkanî

Honneth, Axel. (1995). The Struggle for Recognition: The Moral Grammar of Social Conflicts. MIT Press.

Goffman, Erving. (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. Doubleday.

Rogers, Carl. (1961). On Becoming a Person: A Therapist's View of Psychotherapy. Houghton Mifflin.

Freire, Paulo. (1970). Pedagogy of the Oppressed. Continuum.

Arendt, Hannah. (1958). The Human Condition. University of Chicago Press.

 

Termên sereke

Rûmet (Dignity): Nirxeke bingehîn a mirovî ku ji dayikbûnê heta mirinê dewam dike. Li gorî Kant, ev "nirxeke mitleq" e û nîşan dide ku mirov bi xwe armancek e, ne amrazek e.

Bîrdoziya avadarîtiya civakî (Social constructivist theory): Perspektîfeke teorîk ku diyar dike rûmet û bêrûmetî encamên pêvajoyên civakî ne.

Nasîn (Recognition): Li gorî Axel Honneth, sê cureyên nasînê hene ku bi rûmetê ve girêdayî ne: evîn, rêzgirtin û qîmetdayîn.

Jiyana taybet (Privacy): Qada veşartî ya jiyana mirov ku bi rûmetê re têkiliyeke xurt heye.