DERÛNIYA BEXTIYAR ELÎ

(Vegotin, Trawma û Nasnameya Kurdî di Xeleka Edebiyata Postkolonyal de)

Destpêk

Bextiyar Elî, weke yek ji dengên herî girîng ên edebiyata kurdî ya nûjen e, têkiliyeke aloz û tevlihev bi dîrok, êş, nasnameya neteweyî û welatê xwe yê jihevketî re pêş dixe. Armanca vê dahûrînê ew e ku xwendina derûnî ya Bextiyar Elî di xeleka bîrdoziya postkolonyal û derûnnasiya trawmayê de destnîşan bike û welatperweriya wî ya çandî, têkoşîna wî ya navneteweyî û nêrîna wî ya rexneyî ya li hemberî kevneşopiyên xwe bi xwe di xelekeke zanistî de dahûrîn e.

Ev lêkolîn, li ser bingeha xalên girîng ên derûnnasiyê, di navbera rastiyên civakî, dîrokî û êşên takekesane yên nivîskar de diyalogekê ava dike. Têkoşîna navbera nasnameya kolonîzekirî û hewldana afirandina dengekî xweser, ev dike ku nivîskar di navbera du cîhanan de bijî, weke nimûneyeke girîng a têkçûn û berxwedana edebî pêşkêş dike.

Trawmaya hevpar û têkçûnên dîrokî

Derûniya Bextiyar Elî, beriya hertiştî, di girêdana wî ya bi trawmaya hevpar a gelê kurd re derdikeve holê. Têgeha "trawmaya hevpar" (collective trauma) di derûnnasiya civakî de tê wateya êşeke derûnî ya hevpar ku bandorê li hebûna civakî ya komeke mirovan dike, veguherînên mezin di çand, nasname û hiş û hişmendiya wan de pêk tîne (Alexander, 2012). Bextiyar Elî, vê rewşa derûnî ya hevpar a di nav gelê xwe de wisa dinirxîne:

"Cîhana min, cîhana ew mirovan e ku li wan xistine, ew ketine ber derba giran a rûdanên dîrokî, hem siyasetê û hem civakê ew xistine bin givaşeke giran, nasnameya wan weke kurd û weke mirov jî di bin êrîşê da maye."

Derûnnasa Judith Herman (1992) di berhema xwe ya bi navê "Trawma û Vejîn" de destnîşan dike ku trawma tenê ne rewşeke derûnî ya takekesî ye, lê encama pêwendiyên desthilatê yên newekhev in. Têgeha Bextiyar Elî ya der barê rûdanên dîrokî yên ku êrîşî nasnameya kurdan kirine, weke mirov û weke kom, nîşaneke vê nêrînê ye.

Bextiyar Elî, bi zelalî xwe û hebûna xwe di xeleka têkoşîna miletekî kolonîzekirî de dibîne û ev rewşa derûnî di tema sereke ya xebata wî ya edebî de diyar dibe: "Ez li ser wan kêşe, tirs û dukerbûna kûr dinivîsim, ew a ku di dilê mirovê kolonîzekirî da pêk tê." Vê helwestê di bîrdoziya postkolonyal de cihekî girîng heye, cihê ku nivîskar, weke Frantz Fanon (1961) di berhema xwe "Reşikên rûyê erdê" (The Wretched of the Earth) de destnîşan dike, bi saya "vegerandina vegotinê" (reclaiming the narrative) hewl dide ku desthilatekê li hemberî hêzên kolonyalîst ên dîrokê pêk bîne.

Nasname û jihevqutbûn di derûniya nivîskariya postkolonyal de

Derûniya Bextiyar Elî, herwiha di qutbûna wî ya di navbera du nasnameyên têkildar lê carinan jihevqut de jî diyar dibe: Nasnameya kurdî û nasnameya nivîskarekî nûjen yê cîhanî. Ev rewşa derûnî, ku weke "jihevqutbûna nasnameya çandî" tê binavkirin, taybetmendiyeke girîng a nivîskarên ji çandên kolonîzekirî ye. Di kitêba xwe ya "Cîhê Çandê" (The Location of Culture) de, Homi Bhabha (1994) vê jihevqutbûnê weke bingeha "nasnameya hîbrîd" (hybrid identity) binav dike.

Bextiyar Elî, vê rewşa derûnî wisa tîne zimên:

"Kurdbûn awayeke nêrînê, awayeke hişmendîyê û awayeke nirxandina taybet a tiştan e. Mirov nikare xwe ji wê dîrokê vedize ya ku tê da mezin bûye."

Di heman demê de, ew li Ewropayê niştecih e, li derveyî welêt dinivîse û bi baldarî li bandora vê rewşê ya li ser kesayetiya xwe dinêre:

"Min piranîya metnên xwe li Ewropayê nivîsandine. Pêdiwî bi wê derfetê hebû da ku ez bikaribim xwe wek kurdekî baştir binasim û bi çavekî mirovî li kêşeyên mezin yê civaka xwe binerim."

Ev rewşa ku mirov dikare weke "jihevqutbûna afirîner" (creative splitting) binav bike, nîşana bandora rewşa derûnî ya ducarî ya nivîskarên ku bi sebebên siyasî koçber dibin e. Li gorî Jan Assmann (2011), di berhema xwe ya bi navê "Bîra Çandî" (Cultural Memory) de, dûrbûna ji welêt dikare rê bide "vegotina dîroka bêdengkirî" (narrating the silenced history).

Rola realîzma efsûnî di derûniya vegêranê de

Di estetika nivîskariya xwe de, Bextiyar Elî xwe nêzî rêbaza "realîzma efsûnî" dibîne. Ev rêbaza edebî, ji bo nivîskarên ji welatên kolonîzekirî, weke amrazekê hatiye bikaranîn ku sînorên di navbera xewn û rastiyê, dîrok û efsaneyê, êş û hêviyê de biherikînin. Frederic Jameson (1986) di gotara xwe ya bi navê "Rêwingiyên Realîzmê" (Voyages of Realism) de vê yekê weke "stratejiyeke vegêranê" dibîne ku bi taybetî li welatên ku trawmayên mezin ên dîrokî jiyane, derfetê dide vegotina wan tiştan ku "nayên gotin".

Bextiyar Elî, vê helwestê wisa radixe ber çavan:

"Realîzma efsûnî, nêrîneke din dibexşîne me, bala me dikişîne li ser wan rûdan û çîrokan, yên ku berê nehatine dîtin. Realîzma efsûnî hêlên neasayî yên dîrokê ji bo me zelal dike."

Sûdwergirtina ji realîzma efsûnî, li gorî derûnnas Maria Root (1992), dikare weke "mekanîzmayeke derûnî ya berevaniyê" (psychological defense mechanism) were şîrovekirin ku rê dide vegotina trawmayên giran ên ku gelên kolonîzekirî jiyane, bê ku vegêr wan trawmayan dîsa bi awayekî bişewat biceribîne.

Têkçûnên siyasî û derûniya rexneyî

Derûniyeke girîng a din a Bextiyar Elî, têkçûnên wî yên li pêşberî siyasetê ne. Ew siyasetê weke çavkaniya mezin a êşa hevpar a gelê xwe dibîne û taybetmendiya pêşî ya nivîskariya xwe weke rexnekirina van têkçûnên siyasî destnîşan dike:

"Di sedsala bîstan da sîyasetê ji bilî felaketan tu tiştekî din pêk neanîye. Eger ku di hin deman da û li hin cîyan rola azadîxwezîyê pêk anîbe jî pir zû rola xwe guhirandiye û wek amûreke ji bo tepisandinê û serkutkirin û bindestkirina mirovan hatiye bikaranîn."

Vê helwesta rexneyî ya li hemberî pergalên siyasî, di modela "Kesayetiya Rexneyî" (Critical Personality) ya derûnnas Theodor Adorno (1950) de cihekî girîng heye. Li gorî vê modelê, takekesên ku ji têkçûnên civakî û rêbazên otorîter diêşin, helwesteke rexneyî ya li hember pergalên desthilatê pêş dixin. Bextiyar Elî bi zelalî vê helwestê pêşkêş dike:

"Yek ji erkên sereke yên edebîyatê ew e ku bi nêrîneke rexneyî li sîyasetê binêre... Edebîyat û huner ew çavdêr in, mirovdostên nirxdar in ku nirxên mirovî li nirxên sîyasî hêjatir dibînin."

Ev helwest ku mirov dikare weke "têkçûnên siyasî yên derûnî" (psychological political disillusionment) şîrove bike, di gotara "Siyasetên Têkçûnê" (Politics of Disillusionment) ya Richard Wolin (2016) de destnîşan dike ku nivîskarên ji civakên kolonîzekirî, çawa bi demê re ji siyaseta fermî û "rêya teng" a hêza nasnameyê bi dûr dikevin.

Trawmaya malbatê û nêrîna rexnegir a neteweperestiyê

Di warê din de, Bextiyar Elî rexneyeke xurt jî li hemberî tradîsyon û kevneşopiyên civaka xwe dike. Ew li dijî eşîrgerî, kevneşopiyên paşverû û rola girîng a malbatê ye:

"Jîyan û şexsîyeta Kurdan bi tenê ji alîyê neyarên wan yên sîyasî ve nehatiye têkdan. Lê belê kultûra eşîrkî, nerîtên paşvemayî, perwerdeya dînî jî derîyê dojeheke din li pêşîya kurdan vekiriye."

Ev nêrîna rexnegir, bi taybetî li ser rola malbatê, di têgeha "trawmaya malbatî" ya Alice Miller (1979) de tê nirxandin. Miller destnîşan dike ku têkçûnên civakî, bi rêya pêwendiyên malbatî tên veguhestin û carna "berevanî û parastina malbatê" dikare bibe sedema tepisandina takekesî. Bextiyar Elî jî vê yekê destnîşan dike:

"Malbat beşeke giring a pergala tepisandin û dîlgirtinê ye. Pêdîwîya sereke ya karakterên min ew e ku bi lez ji nav malbatê derkevin, bi cîhanê ra rû bi rû bimînin û ew xweveşartina li pişt dîwarên malê biqedînin."

Balkêş e ku Bextiyar Elî di heman demê de rexneyê li neteweperweriya teng jî dike. Destnîşan dike ku "gotara nasyonalîst bi tena serê xwe nikare azadî û bextewarîyê ji bo mirovan dabîn bike." Ev nêrîn, di bîrdoziya naskirî ya "neteweperestiya rexnegir" (critical nationalism) ya Benedict Anderson (1983) de ku dibêje "neteweparêzî dikare êşan kêm neke eger ku ew bi têgihiştineke berfirehtir a mirovahiyê ve neyê girêdan" tê nirxandin.

Ev rewşa ku mirov dikare weke "jihevqutbûna neteweyî-mirovahî" (national-humanistic splitting) binav bike, li pey Bextiyar Elî pêşî li vegotina edebî ya neteweperestiyeke kor digire û serpêhatiyên mirovahî yên berfirehtir dike bingeha nivîskariya xwe.

Mirin, rewşa koçberiyê û derûniya veqetandinê

Di warê sembolîzmê de, temsîlên herî girîng ên Bextiyar Elî, mirin, êş û koçberî ne. Dema ku ji bo pirbûna mirovan di romanên wî de û kêmbûna zayîna zarokan, tê pirsîn, ew bi vî awayî bersivê dide:

"Di romanan da li cîyê ku pêwîst e amaje bi mirinê bê kirin, divê mirin hebe... Bikaranîna hêmana jidayîkbûna zarokan mîna sembol û cemsera ku li beranber mirinê disekine remzeke gelek seretayî, bazarî û bênirx e."

Ev dûrbûna ji sembolîzma "zayînê" û bandora "mirinê" di derûniya nivîskar de, nîşana "sîndromanên derûnî yên koçberî" ye (migration psychological syndromes) ku di lêkolîna navdar a Joseph Westermeyer (1989) de tê destnîşankirin. Li gorî vê lêkolînê, takekesên ji ber sedemên zorê koçberî jiyana li derveyî welêt dikin, gelekî caran dûçarî hestekeke "mirina çandî" (cultural death) dibin û ji berdêla ku "jidayîkbûnên nû" temsîl bikin, li ser kêmiyê disekinin.

Ev rewşa koçberî û veqetandinê, li pey Bextiyar Elî dibe çavkaniya derûniyeke xweser:

"Rast e. Mirovên bêmal, vederkirî, qaçax hene; yan jî gelek mirov bi îradeya xwe mala xwe dihêlin, ew beşek in ji karakterên romanên min, ez bi giştî mirovan di rewşa liv û tevgerê da dibînim."

Bi vî awayî, derûniya Bextiyar Elî ya der barê mirinê de, li gorî Roger Bromley (2001) di xebata xwe ya bi navê "Derûnşîkariya Koçberiyê" (Psychoanalysis of Migration) de, nîşana rewşa derûnî ya "veqetandina ji cihê" (place dissociation) ye ku piraniya nivîskarên koçber pê re rû bi rû dimînin.

Encam

Gihiştina dawî ya vê dahûrînê ew e ku Bextiyar Elî nivîskariyê weke amrazeke rizgarkirina derûnî ya takekesî û hevpar dibîne. Di vê çarçoveyê de, edebiyat dibe mekanîzmayeke berevanî û parastina çandî, nirxan û nasnameya komekê ya di bin xeterê de. Ew dibêje:

"Huner li beranber wehşeta sîyasetê mirovbûnê diparêze... Realîzma efsûnî alîkarîya vê çendê bike ku asoya nêrîn û têgihîştina me ya der barê me û dinyaya me da berfirehtir bike. Edebîyat bi giştî nikare tu kesî pak bike; lê belê dikare alîkarîya mirovan bike ku xwe baştir nas bikin."

Ev nêrîna derûnî, li gorî bîrdoziya "huner weke terapiyê" (art as therapy) ya Irvin Yalom (1980), dikare were şîrovekirin ku edebiyat û afirandin, rê dide rizgarkirina takekesî û hevpar ji encamên trawmayên kolonyal û postkolonyal. Bextiyar Elî, vê helwestê xebatên giranbuha yên derûnnasa Judith Herman (1992) tîne bîra me ku dibêje "çareseriya derûnî ya ji trawmayê, vegotin û danasîna wê bi awayekî bexşdar pêk tê."

Bextiyar Elî, wê demê, tenê nivîskarekî edebî nîne, lê "terapîstekî civakî" (social therapist) ye jî ku bi saya vegotina trawmayên dîrokî yên gelê xwe, derfetê dide ku dîroka kurdan weke dîrokeke zindî biqedîne. Herwiha, ew bi saya vegotina çîrokên vederkirî, çîrokên ku "şanoyeke wan tunebûye ku li ser bikê bipeyivin", jîna dîroka zindî ya nivîsandî ya kurdan pêk tîne. Ev taybetmendiyeke sereke ya derûniya wî ya afirîner e ku bi vê yekê, edebiyata kurdî dibe dengekî di qada navneteweyî de û vê polîtîkaya hevpar a "bêdengiyê" dişkîne.

Di encamê de, derûniya Bextiyar Elî, derûniyeke pir-alî, pir-rengî û tevlihev e ku di xeleka postkolonyal, derûnnasiya trawmayê û têkoşînên navbera nasnameya takekesî û ya hevpar de tê xwendin. Ew, bi saya vê derûniyê, ji berdêla ku bibe dengê êşê, dibe dengê berxwedanê û ji berdêla ku tenê behsa derbasbûyiyê bike, gavekê ber bi çêkirina dahatûyeke rizgarbûyî ve davêje.

Jêrenot: Gotinên Bextiyar Elî ji vê hevpeyvînê hatine girtin:

https://www.kurdarastirmalari.com/yazi-detay-oku-371

Çavkanî

Alexander, J. C. (2012). Trauma: A Social Theory. Polity Press.

Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Verso.

Assmann, J. (2011). Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance, and Political Imagination. Cambridge University Press.

Bhabha, H. K. (1994). The Location of Culture. Routledge.

Bromley, R. (2001). Narratives for a New Belonging: Diasporic Cultural Fictions. Edinburgh University Press.

Fanon, F. (1961). The Wretched of the Earth. Grove Press.

Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.

Jameson, F. (1986). "Third-World Literature in the Era of Multinational Capitalism." Social Text, 15, 65-88.

Miller, A. (1979). The Drama of the Gifted Child. Basic Books.

Root, M. P. (1992). "Reconstructing the Impact of Trauma on Personality." Personality and Psychopathology: Feminist Reappraisals, 229-265.

Westermeyer, J. (1989). Mental Health for Refugees and Other Migrants: Social and Preventive Approaches. Charles C. Thomas Publisher.

Wolin, R. (2016). The Politics of Being: The Political Thought of Martin Heidegger. Columbia University Press.

Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. Basic Books.

Termên sereke

Trawmaya Hevpar (Collective Trauma)

Êşeke derûnî ya hevpar e ku bandorê li hebûna civakî ya komeke mirovan dike. Ev trawma di nav civakê de tê parvekirin û veguherînên mezin di çand, nasname, hiş û hişmendiya wan de pêk tîne. Ji bo kurdan, ev trawma ji têkçûnên dîrokî, bindestî û kiryarên siyasî yên li dijî gelê kurd derketiye.

Jihevqutbûna Nasnameya Çandî (Cultural Identity Splitting)

Rewşa derûnî ya ku nivîskar di navbera du nasnameyên têkildar lê jihevqut de dijî. Ji bo Bextiyar Elî, ev qutbûn di navbera nasnameya kurdî û nasnameya nivîskarekî nûjen yê cîhanî de ye. Ev rewş taybetî ji bo nivîskarên ji civakên kolonîzekirî tê dîtin ku di navbera çanda xwe ya bingehîn û çandên din ên ku pê re têkildar bûne de dimînin.

Nasnameya Hîbrîd (Hybrid Identity)

Têgeha ku Homi Bhabha pêşkêş kiriye, behsa nasnameya kesên ku di navbera du an zêdetir çandan de dijîn dike. Ev nasname, ne tenê tevliheviya du çandan e, lê nasnameya nû ye ku ji vê pêvajoyê derdikeve. Bextiyar Elî, weke nivîskarekî kurd ku li Ewropayê dijî, mînakeke vê nasnameya hîbrîd e.

Jihevqutbûna Afirîner (Creative Splitting)

Rewşa derûnî ya nivîskarên koçber ku dikarin ji dûrbûna ji welat û çanda xwe sûdê werbigirin û vê rewşê bikin çavkaniya afirandinê. Ev rewş, ji bo Bextiyar Elî, dibe sedema ku ew karîbe bi çavekî hem dûr hem jî nêzîk li pirsgirêkên gelê xwe binêre.

Realîzma Efsûnî (Magical Realism)

Rêbazeke edebî ye ku tê de rastî û xeyal, dîrok û efsane, êş û hêvî tevlihev dibin. Ev rêbaz, bi taybetî ji bo nivîskarên ji welatên kolonîzekirî, dibe amrazek ku bikaribin behsa trawmayên mezin ên civakê bikin bêyî ku dubare wan trawmayan di vegêranê de bijîn. Ji bo Bextiyar Elî, realîzma efsûnî derfetê dide ku ew behsa wan tiştên ku "nayên gotin" bike.

Kesayetiya Rexneyî (Critical Personality)

 Modela ku Theodor Adorno pêşkêş kiriye, behsa helwesta rexneyî ya takekesan li hemberî desthilat û pergalên civakî dike. Bextiyar Elî, vê helwestê li hemberî siyasetê pêşkêş dike û wê weke çavkaniya êşa hevpar a gelê xwe dibîne.

Têkçûnên Siyasî yên Derûnî (Psychological Political Disillusionment)

Rewşa derûnî ya nivîskarên ku ji encamên siyasetê û têkçûnên siyasî yên civaka xwe bêhêvî bûne. Bextiyar Elî siyasetê weke çavkaniya felaketan dibîne û ji vê yekê dûr dikeve, lê di heman demê de hewl dide ku bi rêya huner û edebiyatê li hemberî vê rewşê bisekine.

Trawmaya Malbatî (Family Trauma)

Têgeha ku Alice Miller pêşkêş kiriye, behsa rola malbatê di veguhastina têkçûnên civakî û tepisandina takekesî de dike. Li gorî vê têgehê, malbat dikare bibe sedema domandina êşên derûnî yên nifşan. Bextiyar Elî, di vê çarçoveyê de malbatê weke "beşeke giring a pergala tepisandin û dîlgirtinê" dibîne.

Neteweperestiya Rexnegir (Critical Nationalism)

Têgeha ku Benedict Anderson pêşkêş kiriye, behsa rexnekirina neteweperestiya teng û girêdana wê bi têgihiştinên berfirehtir ên mirovahiyê re dike. Bextiyar Elî jî diyar dike ku "gotara nasyonalîst bi tena serê xwe nikare azadî û bextewarîyê ji bo mirovan dabîn bike."

Sîndromanên Derûnî yên Koçberî (Migration Psychological Syndromes)

Rewşên derûnî yên ku takekesên koçber, nemaze yên ku ji ber sedemên zorê koçberî jiyana li derveyî welat dikin, dijîn. Ev sîndrom dikarin bibin sedema hestekeke "mirina çandî" û dûrbûna ji sembolîzma "jidayîkbûnê". Bextiyar Elî jî di vegêranên xwe de zêdetir behsa mirinê dike û kêm girîngiyê dide sembolîzma jidayîkbûnê.

Veqetandina ji Cihê (Place Dissociation)

Rewşa derûnî ya ku kesên koçber di têkiliya xwe ya bi cih û warê xwe yê bingehîn re dijîn. Ev rewş dibe sedema hesteke veqetandinê û xerîbiyê. Bextiyar Elî, di vê çarçoveyê de, karakterên xwe zêdetir di rewşa "liv û tevgerê" de dibîne û behsa rewşa koçberiyê dike.

Huner weke Terapiyê (Art as Therapy)

Têgeha ku Irvin Yalom pêşkêş kiriye, behsa rola hunera afirîner weke mekanîzmayeke rizgarkirina derûnî ya takekesî û hevpar dike. Bextiyar Elî jî dibêje ku "edebîyat bi giştî nikare tu kesî pak bike; lê belê dikare alîkarîya mirovan bike ku xwe baştir nas bikin."

Terapîstê Civakî (Social Therapist)

Termek e ku ji bo kesên ku bi rêya huner, vegêran an jî çalakiyên din hewl didin civaka xwe ji trawmayên derûnî rizgar bikin, tê bikaranîn. Bextiyar Elî, bi vegotina trawmayên dîrokî yên gelê xwe, dibe "terapîstekî civakî" ku dixwaze dîroka kurdan weke dîrokeke zindî bihêle û bikeve qada navneteweyî.