ŞÊMÛG (THRESHOLD)

Têgeheke Felsefî, Civakî û Derûnî

Destpêk

Şêmûg, têgeheke bingehîn e ku di gelek warên cûda de weke felsefe, civakî û derûnnasiyê de cihekî taybet digire. Ev têgeh dibe sembola derbasbûnê di navbera du rewşan an jî du qonaxên jiyanê de. Di zimanê kurdî de, ji bilî peyva "şêmûg", peyvên wekî "asteng", "derbasok", "şîpa" û "sînor" jî têne bikaranîn ku hemû amaje bi wê xal û niqteya krîtîk dikin a ku mirov, civak an jî ‘hiş’mendî tê re derbas dibin.

Di vê nivîsê de, em ê li ser têgeha şêmûgê di xeleka çandî, felsefî, civakî û derûnî de rawestim û girîngiya wê ya di jiyana mirovan û civakan de nîqaş bikin.

Şêmûg di Felsefe û Mîtolojiyê de

Rola Şêmûgê di Mîtolojiyên Kevnar de

Di mîtolojiyên kevnar de, şêmûg cihekî pîroz bûye ku derbasbûna jiyanekê ber bi jiyaneke din ve nîşan dide. Li gorî Arnold Van Gennep, antropologê ku bi xebatên xwe yên li ser rîtuelên derbasbûnê hatiye nasîn, jiyana mirov ji sê qonaxên sereke pêk tê: Veqetandin, derbasbûn û yekbûn. Şêmûg di vê pêvajoyê de weke deriyekî navbera du cîhanan tê dîtin (Van Gennep, 1909).

Joseph Campbell, lêkolerê navdar ê mîtolojiyê, di berhema xwe ya klasîk "The Hero with a Thousand Faces" (1949) de dide xuyakirin ku di hemû çîrokên qehremaniyê de qehreman li ser şêmûgekê di ezmûnekê re derbas dibe. Ev derbasbûn dibe sedema guherîneke kûr di kesayetiya wî de. Campbell vê derbasbûnê weke beşeke bingehîn a "rêwîtiya qehreman" (hero's journey) dibîne ku di hemû çandan de tê dîtin.

Mircea Eliade, dîrokzanê navdar ê dîn û mîtolojiyê, di berhema xwe "The Sacred and the Profane" (1958) de diyar dike ku di mîtolojiya kevnar de, derbasbûna şêmûgê weke semboleke mirinê ya metaforîk dihat dîtin ku piştre jidayikbûneke nû bi xwe re dianî. Ev mirina sembolîk û jidayikbûna nû ya metaforîk, beşeke girîng a rîtuelên destpêkê ye ku di gelek çandan de têne dîtin.

Şêmûg di Felsefa Rojavayî ya Nûjen de

Di felsefa egzîstansiyalîst a Martin Heidegger de, têgeha 'Limen' (bi latînî 'threshold') roleke girîng dilîze. Di berhema xwe ya sereke "Being and Time" (1962) de, Heidegger şêmûgê weke dema ku mirov ji 'hebûna rojane' (everyday being) derbas dibe û ber bi 'hebûneke otantîk' (authentic being) ve diçe, şîrove dike. Dema ku mirov di vê şêmûgê re derbas dibe, derfetên nû û têgihîştinên kûrtir ên derbarê xwebûn û hebûnê de derdikevin holê.

Edmund Husserl, damezirînerê fenomenolojiyê, di berhema xwe "Cartesian Meditations" (1931) de behsa rewşa qirnê "epoche" dike ku tê de mirov hemû berfirehiyên xwe yên berê dide aliyekî û bi çavekî din li dinê dinêre. Ev jî dikare weke derbasbûna şêmûga ‘hiş’mendiyê were dîtin ku mirov tê de guhertineke mezin di warê fêm û têgihîştinê de dijî.

Fîlozofê fransî Gaston Bachelard di berhema xwe "The Poetics of Space" (1958) de, li ser wateya derî û şêmûgê di xeleka têgihîştina fezayê de sekiniye. Li gorî wî, derî û şêmûg tenê ne cihên derbasbûnê ne, lê herwiha sembolên vekirinê û keşifkirina dinyayeke nû ne.

Şêmûg di Civak û Antropolojiyê de

Limînalîte û Guherîna Civakî

Antropologê brîtanî Victor Turner, di berhema xwe ya klasîk "The Ritual Process: Structure and Anti-Structure" (1969) de, têgeha "liminalite" (ji peyva latînî 'limen' hatiye wergirtin ku tê wateya 'şêmûg' ango di navberê de man) bi awayekî berfireh şîrove kiriye. Limînalîte ew rewşa navîn e ku mirov di dema derbasbûna ji rewşeke civakî ber bi rewşeke din ve tê de dibe. Di vê rewşê de, mirov li derveyî rêzikên normal ên civakî dimîne û kategoriyên normal ên civakî têk diçin. Ev rewş dibe sedema afirîneriyê û derfeta afirandina tişt û têgehên nû pêk tîne.

Turner diyar dike ku di dema rîtuelên derbasbûnê de (mînak, rêûresmên balixbûnê, zewacê an rêûresmên dînî), beşdar ketin rewşa liminaliteyê û di vê rewşê de, statuyên normal ên civakî ji holê radibin. Ev rewş derfetê dide ku bandorên hiyerarşiyê kêm bibin û hisên "communitas" (hevbûn an hevgirtinê) zêde bibin.

Habitus û Qada Civakî

Teorîsyenê fransî Pierre Bourdieu, di berhema xwe "Outline of a Theory of Practice" (1977) de, têgeha "habitus" pêşkêş dike ku ew rewşa fîzîkî û hişmendiya ku mirov tê de mezin dibe û şêwaza jiyana xwe ava dike ye. Dema ku mirov ji habîtusekê derbas dibe bo habîtuseke din (mînak, ji çîneke civakî derbas dibe bo yeke din an ji çandekê derbas dibe bo yeke din), ev derbasbûn dikare weke derbasbûna şêmûgekê were şîrovekirin.

Bourdieu herwiha behsa "qadê" (field) dike ku têgeheke din a girîng e di bîrdoziya wî de. Qad, ew cîh in ku lîstikên civakî lê tên lîstin û dema ku mirov ji qadekê derbas dibe bo qadeke din (weke derbasbûna ji qada perwerdehiyê bo qada kar), ev jî şêmûgeke civakî ye ku bandorê li ser nasnameya mirov dike.

Şêmûg di Hişmendî û Derûnnasiyê de

Sî û Takekeskirin

Carl Gustav Jung, yek ji damezirînerên sereke yên derûnşikariyê (psîkanalîz), di xebatên xwe de behsa pêvajoya "individuation" (takekeskirin) dike. Ev pêvajo, gera mirov a bo naskirina xwebûnê ye ku tê de mirov dighêje ast û qonaxên nû yên hişmendiyê. Di vê pêvajoyê de, mirov rastî "shadow" (sî) ya xwe tê ku beşê tarî yê kesayetiya wî ye û piranî ji aliyê hişmendiyê ve tê înkarkirin (mandele). Derbasbûna vê qonaxê û şer û pevçûn û rûbirûbûna bi sîyê re jî şêmûgeke girîng e di pêvajoya kesayetiyê de (Jung, 1964).

Jung di berhema xwe "Man and His Symbols" de diyar dike ku ev şer, pevçûn û rûbirûbûn û derbasbûn dibe sedema hişyarbûn û kamilbûna kesayetiyê, lê gelek caran tê de êş û dijwarî jî hene.

Qonaxa neynikê (Mirror Stage) û Têgeha Xwebûnê

Jacques Lacan, derûnşîkarê (psîkanalîst) fransî, di bîrdoziya xwe de behsa "mirror stage" (qonaxa neynikê) dike ku tê de zarok cara yekem xwe di neynikê de dibîne û xwe weke yeke/î cuda nas dike. Ev qonax ku di navbera 6 û 18 mehiyê de pêk tê, şêmûgeke girîng e ji bo avakirina têgeha "ez" a zaroktiyê (Lacan, 1977).

Lacan di gotara xwe ya bi navê "The Mirror Stage as Formative of the Function of the I" de diyar dike ku ev qonax ne tenê qonaxeke geşedana zarokan e, lê herwiha bingeha têgeha "eziyê" ye ku bandorê li ser hemû jiyana mirov dike.

Zona Proksîma û Fêrbûna Civakî

Lev Vygotsky, derûnnasê ûrisî, di bîrdoziya xwe ya fêrbûna civakî de behsa "zona proximal development" (geşedana zona proksîmal) dike. Ev têgeh, mesafeya di navbera asta ku zarok dikare bi serê xwe tiştekî bike û asta ku dikare bi alîkariya kesekî pispor bike, nîşan dide. Zona proksîma dikare weke şêmûga zanînê were dîtin ku dema ku zarok tê re derbas dibe, asta wî ya zanîn û hişmendiyê bilind dibe (Vygotsky, 1978).

Di berhema xwe "Mind in Society", Vygotsky diyar dike ku ev zona proksîma cihekî girîng e ji bo perwerdehiyê, lewre nîşan dide ka alîkarî û rêberî divê di kîjan astê de were dayîn da ku zarok bikaribe pêşkeve.

Têgehên din ên Şêmûgê di Derûnnasiyê de

Di derûnnasiya fizyolojîk de, çendîn têgehên girîng ên bi şêmûgê ve girêdayî hene:

1. Şêmûga teqez (absolute threshold): Asta herî kêm a ku mirov dikare bihişyarkerekê hîs bike. Mînak, dengê herî nizm ku mirov dikare bibihîze.
2. Nirxê şêmûga rexneyî (critical threshold value): Xala ku tê de veguherînek di pergala derûnî an fizyolojîk de dest pê dike.
3. Şêmûga dawî (terminal threshold): Xala ku tê de zêdebûna hişyarker êdî nabe sedema zêdebûna hîskirinê.
4. Qevastina şêmûgê (threshold shift): Guherîna asta şêmûgê di encama tiştekî de. Mînak, piştî dengekî bilind, şêmûga bihîstinê dikare biguhere.
5. Qevastina şêmûgê ya demkî (temporary threshold shift): Guherîna demkî ya asta şêmûgê ku piştî demekê vedigere rewşa normal.
6. Şêmûga du-xalî (two-point threshold): Mesafeya herî kêm di navbera du xalên ku tên hişyarkirin da ku mirov wan weke du xalên cuda hîs bike.

Şêmûg di Civak û Siyasetê de

Şoreş û Guherînên Civakî

Di dîroka civakan de, şoreş, qrîz, şer an jî guherînên mezin ên teknolojîk hemû weke şêmûg têne dîtin ku civak tê re derbas dibin û li aliyê din vediguherin. Fernand Braudel, dîrokzanê fransî, di berhema xwe "Civilization and Capitalism, 15th-18th Century" (1992) de diyar dike ku derbasbûna ji feodalîzmê ber bi kapîtalizmê ve yek ji şêmûgên herî girîng e di dîroka mirovahiyê de ku bandoreke mezin li ser rêxistina civakî û aborî kiriye.

Herwiha, şoreşa dîjîtal a ku di sedsala 20an de dest pê kiriye û hîn jî didome, şêmûgeke din a girîng e ku bandorê li ser hemû aliyên jiyana mirovan dike. Ev şoreş dibe sedema guherîna awayê têkilîdanînê, şêwaza kar û aboriyê û herwiha çandê.

Veguhertinên Polîtîk û Demokratîkbûn

Di warê siyasetê de jî derbasbûna ji dîktatoriyê ber bi demokrasiyê ve an jî berevajî vê, şêmûgên girîng in ku civak tê re derbas dibin. Lêkolerê amerîkî Samuel Huntington, di berhema xwe "The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century" (1991) de behsa "pêlên demokratîkbûnê" dike ku ji sedsala 19an ve civakên cuda tê re derbas bûne.

Li gorî Huntington, ev pêl sê ne: Pêla yekem di navbera salên 1828 û 1926an de, pêla duyem di navbera salên 1943 û 1962an de û pêla sêyem di salên 1970î de dest pê kiriye. Her pêlek, şêmûgeke dîrokî ye ku tê de gelek welat ji rejîmên otorîter an totalîter derbas bûne ber bi demokrasiyê ve.

Şêmûg di Edebiyat û Hunerê de

Veguhertina Qehremanan di Edebiyata Cîhanî de

Di edebiyat û hunerê de, şêmûg dibe cihekî ku qehremanên çîrokan an jî roman û dramayan tê re derbas dibin û paşê vediguherin. Têgeha şêmûgê di romanên nûjen de bi awayekî xurt tê dîtin, nemaze di berhemên nivîskarên weke Franz Kafka, James Joyce û Virginia Woolf de.

Di romana "Veguherîn" (Metamorphosis) a Franz Kafka de, qehremanê romanê Gregor Samsa bi carekê re xwe weke kêzikekê dibîne. Ev derbasbûna şok ji şêmûga mirovahiyê ber bi heywaniyê ve, dibe semboleke qutbûna mirov ji xwezaya xwe ya mirovî û hîskirina biyanîbûnê di civaka nûjen de (Kafka, 1915).

Virginia Woolf, di romana xwe "To the Lighthouse" de, behsa derbasbûna şêmûga demê dike û nîşan dide ku çawa dem dikare bibe astengek û derbasokek di navbera du qonaxên jiyanê de (Woolf, 1927).

Sembolîzma Şêmûgê di Hunerê de

Di hunerê de jî derî, pir, rê û şêmûgên din gelek caran dibin sembolên derbasbûnê ji qonaxekê bo qonaxeke din. Di tabloyên Frida Kahlo de, têgeha şêmûgê bi awayekî xurt tê dîtin ku dibe sembola derbasbûnê di navbera du cîhanên cuda de - cîhana rastî û cîhana xeyalî (Herrera, 1983).

Salvador Dalí, hunermendê surrealîst, di gelek berhemên xwe de sembolîzma şêmûgê bi kar aniye. Bi taybetî di tabloya wî ya navdar "The Persistence of Memory" de, ev têgeh bi awayekî xurt tê dîtin ku nîşan dide çawa dem û feza di navbera xewn û rastiyê de derbas dibin (Descharnes, 1994).

Encam

Şêmûg (threshold) têgeheke ku di hemû warên zanistî, felsefî û hunerî de girîngiyeke mezin vedigire. Ji felsefê heta derûnnasiyê, ji antropolojiyê heta siyasetê, şêmûg weke xal û niqteyeke derbasbûnê tê dîtin ku mirov an jî civak piştî derbasbûna wê, vediguherin û dibin tiştekî din. Şêmûg ne tenê girîng e ji ber ku cihê derbasbûnê ye, lê herwiha ji ber ku cihê guherînê ye jî.

Şêmûg di çandên cuda de, di astên cuda yên civakî, derûnî û felsefî de tê dîtin û roleke girîng dilîze. Di serdema nûjen de, şêmûgên nû yên teknolojîk û civakî derdikevin holê ku bandorê li ser awayê jiyan û ramanê dikin. Têgihiştina şêmûgê dikare alîkariya me bike ku em bikarin pêvajoyên guherînê yên ku em tê re derbas dibin bi awayekî baştir fêm bikin û bi wan re bimeşin.

Şêmûg, di dawiyê de, têgeheke dualî ye: Him xet û tixûb (sînor) e, him jî derbasok e; him dawî ye, him jî destpêk e. Ev ducemserî (dualîte) dibe sedema dewlemendiya çandî, felsefî û civakî ku di bin vê têgehê de veşartî ye.

Çavkanî

• Bachelard, G. (1958). The Poetics of Space. Boston: Beacon Press.
• Bourdieu, P. (1977). Outline of a Theory of Practice. Cambridge: Cambridge University Press.
• Campbell, J. (1949). The Hero with a Thousand Faces. New York: Pantheon Books.
• Descharnes, R. (1994). Salvador Dalí: The Work, the Man. Cologne: Taschen.
• Eliade, M. (1958). The Sacred and the Profane: The Nature of Religion. New York: Harcourt, Brace & World.
• Heidegger, M. (1962). Being and Time. New York: Harper & Row.
• Herrera, H. (1983). Frida: A Biography of Frida Kahlo. New York: Harper & Row.
• Huntington, S. P. (1991). The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century. Norman: University of Oklahoma Press.
• Husserl, E. (1931). Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology. The Hague: Martinus Nijhoff.
• Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. London: Aldus Books.
• Kafka, F. (1915). The Metamorphosis. Leipzig: Kurt Wolff Verlag.
• Lacan, J. (1977). Écrits: A Selection. New York: W.W. Norton & Company.
• Turner, V. (1969). The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Chicago: Aldine Publishing.
• Van Gennep, A. (1909). The Rites of Passage. Chicago: University of Chicago Press.
• Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge: Harvard University Press.

Termên sereke

1. Şêmûg (Threshold): Xal û niqteya derbasbûnêye di navbera du rewş an qonaxan de. Di xeleka felsefî, civakî û derûnî de, cihê ku veguherînek pêk tê.
2. Nirxê şêmûga rexneyî (Critical threshold value): Asta ku li wê astê guherîneke girîng dest pê dike. Di fizyolojî û zanistên civakî de, ew xal û niqteya ku piştî wê, pergal bi awayekî cuda dest bi reftar û tevgerê dike.
3. Şêmûga dawî (Terminal threshold): Xal û niqteya ku piştî wê êdî zêdebûna hişyarkerê an bandora tiştekî nikare bêtir bibe sedema guherîneke din. Sînorê herî dawî yê bandorê.
4. Qevastina şêmûgê (Threshold shift): Guherîna di asta şêmûgê de ku dikare demî an jî mayînde be. Mînak, eger mirov demeke dirêj li dengekî bilind guhdarî bike, şêmûga bihîstina wî/wê diguhere.
5. Şêmûga teqez (Absolute threshold): Asta herî kêm a hişyarkerê ku mirov dikare hîs bike. Mînak, dengê herî nizm, ronahiya herî kêm an jî ferqa germahiyê ya herî kêm ku mirov dikare hîs bike.
6. Sembolîzma şêmûgê (Threshold symbolism): Bikaranîna têgeha şêmûgê di xeleka sembolîk de, weke nîşana derbasbûna ji qonaxekê bo qonaxeke din. Gelek caran di edebiyat û hunerê de tê dîtin.
7. Qevastina şêmûgê ya demkî (Temporary threshold shift): Guherîna demkî ya asta şêmûgê ku piştî demeke kurt vedigere rewşa normal. Mînak, piştî konserteke bilind, bihîstina mirov dikare bi demkî biguhere.
8. Şêmûga du-xalî (Two-point threshold): Di fizyolojiyê de, mesafeya herî kêm di navbera du niqteyên ku tên hişyarkirin da ku mirov wan weke du niqteyên cuda hîs bike. Ev bi taybetî ji bo hîskirina çermî (laş) têkildar e.
9. Limînalîte (Liminality): Têgeheke ku ji aliyê antropolog Victor Turner ve hatiye bikaranîn ku rewşa navberê diyar dike dema ku mirov di navbera du statuyên civakî de ye. Ji peyva latînî "limen" (şêmûg) hatiye.

1. Takekeskirin (Individuation): Di bîrdoziya C. G. Jung de, pêvajoya ku mirov tê de kesayetiya xwe ya tekmîlkirî dinase û pêş dixin. Di vê pêvajoyê de, derbasbûna gelek şêmûgan pêwîst e.
2. Mirror Stage (Qonaxa neynikê): Têgeha psîkanalîst Jacques Lacan, ku dema zarok xwe cara yekem di neynikê de nas dike û têgeha "ez" pêş dixin. Şêmûgeke girîng e di geşedana derûnî de.
3. Geşedana Zona proksîma (Zone of proximal development): Têgeha Lev Vygotsky ku ew mesafe ye di navbera asta ku zarok dikare bi serê xwe tiştekî bike û asta ku bi alîkariya kesekî pispor dikare bike. Şêmûga fêrbûnê ye.
4. Habitus: Di bîrdoziya Pierre Bourdieu de, pergala hişmendî, hîs û reftar û tevgeran e ku di civakekê de tê pejirandin û cihgirtin. Derbasbûna ji habîtusekê bo yeke din, şêmûgeke civakî ye.
5. Qirn (Epoche): Di fenomenolojiya Edmund Husserl de, ew pêvajo ye ku mirov tê de hemû berfirehiyên xwe yên berê dihêle aliyekî û li dinê bi çavekî nû dinêre. Şêmûgeke felsefî ye.
6. Hebûna otantîk (Authentic being): Di felsefa Martin Heidegger de, rewşa hebûnê ye ku mirov tê de ji rewşa normal a rojane derbas dibe û bi awayekî kûrtir û rastîntir bijî.
7. Sî (Shadow): Di bîrdoziya Jung de, beşê tarî yê kesayetiya mirov e ku bi piranî ji aliyê hişmendiyê ve tê înkarkirin. Şer û pevçûn û rûbirûbûna bi sîyê re, şêmûgeke girîng e di pêvajoya kesayetiyê de.
8. Pêlên demokratîkbûnê (Waves of democratization): Têgeha Samuel Huntington ku sê pêlên mezin ên derbasbûna ji rejîmên otorîter ber bi demokrasiyê ve diyar dike. Her pêlek, şêmûgeke dîrokî ye.
9. Veguherîn (Metamorphosis): Têgeheke edebî û felsefî ku diyar dike çawa tiştekî dikare bi carekê re biguhere û bibe tiştekî din. Romana Franz Kafka "Veguherîn" mînakeke navdar e.
10. Rîtuelên derbasbûnê (Rites of passage): Rêûresmên çandî ne ku derbasbûna ji qonaxekê bo qonaxeke din nîşan didin, weke zewac, rêûresma balixbûnê, destpêk, û hwd.
11. Communitas: Têgeha Victor Turner ku hisên hevgirtin û wekheviyê diyar dike ku di dema rewşa limînalîteyê de derdikevin holê.